Bo Yaar Kemal Xelat, Bo Leyla Zanay Celat

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn 

 

 

 

Roja 4 berfanbar 2008, ji lay serokkomar Abdulah Gul ve Xelata Mezin a Dewlet bo Yaar Kemal hate dayn. Yek ji Xelatn Mezin n Kultur Huner yn Serokomary bo Yaar Kemal hate dayn. Pit ku serokkomary derbarey xelat de daxuyan belav kir, hing yaar Kemal got, Bo min dayna v xelat, ez dixwazim wek areta v yek bibnim ku, li Tirky helwsta siyas, tkona at mafn merivan d neyne redkirin ew rya ku ber bi atya civak de die, bi ser vekirin ye.

Yaar Kemal di axaftina xwe ya li merasma xelatgirtin de bona geln Anadoly berevanya maf perwerdeya bi ziman zikmak kir. Serokkomar Gul j dema ku behsa berhemn Yaar Kemal kir, bareya destann kurdan bi kar an.

Ya rast, dema ku derbarey v xelat de li apemeny ne belav bn, hing ji w dem dest p bib, li ser xeberdan b ku d Yaar Kemal li koka serokkomary i biaxife serokkomar Abdulah Gul j d awa bersiv bidiy. D Yaar Kemal bona geln Anadoly, di v navber de, bona gel kurd, behsa maf perwerdeya bi ziman zikmak bikirana serokomar j d bersiveka maqul bidana.

Eyn roj, dibe ku di w saeta ku li qesra serokomary xelat bo Yaar Kemal dihate dayn de, hat ragihandin ku caza dane Leyla Zanay. Pncemn Dadgeha Tawann Giran a Diyarbekir, ji ber 9 axaftinn Leyla Zanay yn ku di dem devern cih de kirine, 10 (deh) sal cezay heps l bir. Yaar Kemal dibje, bona ku at bibe min xelat girt. Dibje Bi w hvya ku d xelatkirina Yaar Kemal rya aty veke, min ev xelat girt. Leyla Zana j bona ku di 9 car axaftinn xwe de aty xwestib hate cezakirin. Bona ku mafn kurdan, ew mafn ku ji civakbna kurdty hasil dibin dixwaze, bona ku bi awayek biryardar van mafan dixwaze, hat cezakirin. Div her du dyardeyn han, ev her du peywendyn dyardey awa bne analzkirin?

Di seranser droka komara Tirky de dyardeya bingehn ku peywendyn kurdan tirkan dyar dike, qedexe ye. Mafn xwezay, ew mafn ku ereb, fars tirk xwedy wan in, kurd ne xwedy wan in. Ew mafn ku divyab hebna, ew mafn teb, kurd ne xwedy wan in. Tit ku peywenmdya kurdan tirkan, tit ku jiyana syas ya tirkan dyar dike r li ber dixne, ev qedexe ne. Y xwezay y rast e, y rewa ye, y ku div bibe ye. Lbel kurd ne xwedy mafn xwezay, mafn asay ne. Li ser van mafn xwezay qedexe tadayn sstematk hene. ro li chan di tu qanna esas de hukmn mna Her kes dikane bi azad av vexwe yan Her kes dikane bi azad hewa bigre, her kes dikane bi azad li ol pesaran bigere nn in. Ji ber ku ev mafn han, maf rewa nsanbn ne. nsan, bi awayek xwezay di nav reweka wisa de zuhr dike.  Herwek vana, ro li chan di tu qanna esas de xaleka mna Her kes dikane bi azad ziman xwe y zikmak biaxife di peywendyn xwe yn kultur ticar de bikar bne j nin e. Ji ber ku bikaranna ziman zikmak, mna vexwarina av, mna girtina heway mafek xwezay t dtin, mafek ji pdivyn nsan hatye qebulkirin. Ev, bi qas ku di qanna esas qannan de cih negre, reweka xwezay ye. L ev mafn ku bona her kes xwezay ne, li kurdan hatine qedexekirin. Mafn ku her kes bi awayek xwezay ligel wan jiyana xwe dewam dike, her kes bi awayek asay ligel wan jiyana xwe dewam dike, i dema ku kurd dibin mewzbehs, dikevin bin tehakum.

ro hn j kurd nikanin navn ku dixwazin li zarokn xwe daynin. Hn j problema dewlet bi herfn mna x q w re heye. Ew peyvn ku ev herfn han tde hene hn j qedexe ne. Dewlet dibje ev herfn han di alfabeya tirk de nn in qedexe dike. Ev herfn han di alfabeya tirk de nn in lbel di ya kurd de hene. Bi awayek xwezay div bne bikarann. Em wan byern ku di navbera saln 1985-1988 de li Bulgarstan r didan bnin bra xwe. W dem, dewlet awa berevanya tirkn ku zor li wan dib daku navn bulgar li xwe daynin, dikir? Lbel ew dewleta ku mafn xwezay yn tirkn li Bulgarstan, ku ji civakbna tirkayety hasl dibn, bi weyek biryardar diparast, eyn ev dewlet, qedexeyn gelek giran bi ser ev we mafn xwezay yn kurdan de tne. Di v rewa  civak, kultur syas de, ku qedexeya ziman kurd, qedexeya herfn mna x, q, w, yn di alfabeya kurd de, qedexeya fadekirina raman dyar dikin, i wateya w Xelata Mezin a Dewlet heye ku didin Yaar Kemal? Dibe ku fonksyoneka v xelat ya wek veartina qedexeyan, ji ber av bala nsanan drgirtina wan hebe. Herhal hv yan j daxwazeka dewlet ya wisa heye.

Dewlet ten qedexeyan li ser kategoryn kurd ziman kurd datne. Bona ku berevaniya van qedexeyan bike wan tetbq bike, ddeteka gelek mezin j t bikarann. Qedexe, ancax bi saya terora dewlet dikanin bne parastin.

Li saln 1930, gundyn ku din sk bazaran, sere her peyva kurd ku axafne, cermeya pare li wan dihate birn. Ev cerme destadest dihate tehslkirin. Qedexe wisa dihatin parastin. Li saln 1970y komandoyan ber dest sibeh bi ser gund de digirt. Jin mr, ciwan pr, her kes li meydan kom dikirin, gef li wan dixwarin kence li wan dikirin. Zilamn 50-60 sal, li ber av bk, zava nevyn wan rt-uryan taz dikirin, ben bi ser hacet wan mrany ve girdidan, ser ben didan dest bk an jin di bin derbn qundaxn tifingan de li nava gund digerandin.

i dema ku meriv ji mrek kurd bipirse, b hela end zarokn te hene, d hejmareka zde bibje. Wek mnak, mrek navsere y kurd, d bibje, het, deh, szdeh. D bibje, 35 tene nevyn min hene. Ev yek, ji layek j, t v watey ku bi v away pesn mranya xwe dide. Ev heqaret pikxistin li wan kurdn ku wisa pesn hza mranya xwe didin, t kirin. Sedem bingehn y van heqaret pikxistinan, dsa, parastina wan qedexeyan e. unk li sala 1969, li meha navn a havn, li Anqere stanbul Ocaxn Kultur oreger yn Rojhelat (DDKO) hatibn damezrandin. Demeka kin pey wan re, li Diyarbekir, Farqn, Batman Erxeny j Ocaxn Kultur oreger yn Rojhelat hatin damezrandin. Li sala 1971, di dawya meha rbendan de li Hezoy j DDKO hate damezrandin. Demeka gelek kin di pey re j, rejma leker ku plgirtina van hem geedanan bo xwe kirib armanc, di roja 12 adar 1971 de qtdar xistib dest xwe.

Li saln 1990, li ber av zarok pitikn wan, bi por jin bkan de digirtin, ew kadikirin dibirin qereqolan. Li ber av zarokn ku li ber dwar rz kirine, li mran kence dihat kirin. Li navna saln 1990, dema ku gund dihatin ewitandin wrankirin, merivn sere, yn kal, li ber av bk zavayn wan, li ber av nevyn wan, bi rha wan de digirtin di nav amur de digevizandin, bi pihnan diketin ser wan. Sedem bingehn, dsa, parastina qedexeyan b, tunekirina yn ku li hember qedexeyan li ber xwe didin b.

Roja 19 sermawez 2004, li Qoser, Oxir Kaymaz 12 sal ligel bav xwe Ehmed Kaymaz hat kutin. Polsan 13 gule bera Oxir Kaymaz dabn, ku hn nuh ji xwendegeh vegeryab mal, hn formaya xwendegeh li ser b. Roja 10 kewr 2008, Engn Ceber Xorxol (qezaya ewlg) li stanbul di nezaretxaney de ji ber panav xwe helwsta xwe ya mrane bi kencey hat kutin. Roja 5 sermawez 2008, li stanbul Sebr Cirit ji ber ku kurd b, ji ber axaftina bi kurd, bi lnkirin hat kutin. Cenazey w bona definkirin andin ewlk. Sedem van hemyan tim parastina qedexeyan e. Yn ku li hember qedexeyan derdikevin j terorst tne hesibandin bi v tawan tne tawanbarkirin. Leyla Zanaya ku mafn kurdan n ku ji kurdbna wan hasil dibin dixwaze, d terorstek e. Ji ber ku li hember qedexeyn ku dewlet danne derdikeve ziman xwe y zikmak, mafn ku ji ziman w y zikmak hasil dibin, dixwaze.  

ro her zde dewlet ji teror gazindan dike. L ew bi xwe divere ku di bingeha byern ku ew j re dibje teror de terora dewlet heye. Tirky van krtern teror bi Rojavay, bi dezgeyn mna Yektya Ewropay Konseya Ewropy j dane qebulkirin. Ji ber v yek akademsyen pisporn ku bedar kombneka navnetewey bbn, gotin qedexe ye xwe ji axaftin munaqeekirina van meseleyan dr dan.

 

Ewropa ji kurdan re gelek deyndar e

 

Di ser de ngilstan Fransa, Ewropay li saln 1920 ligel ereb fars tirkan kirasek lanet li kurdan kirye. Mejy kurdan peliqandye, qaqordey kurdan ji hev de xistiye. Li wan salan rvebern Yektya Soveyetan ku her zde behsa maf taynkirina arensa netewey dikir j, eyn wek ngilstan, wek Fransay, poltkayeka li dij kurdan meandin. Li wan salan, Ewropaya ku kurdan bi belayn mezin re rbir hit, niha j, i dema ku kurd mafn xwe yn xwezay dixwazin, mafn xwe yn ku ji civakbna kurdty hasil dibin dixwazin, hing v tkon wek teror bi nav dike bi Tirky re li dij kurdan derdikeve. Roja 9 sermawez 2005, li emznan peywirdarn JTEM bombe avtin dikana pirtkfiroy ya Sefer Yilmaz. Ewropa dem dezgeyn Ewropay, ku derbarey v meseley de pitn ji wan derneket, l i dema ku mesele bte ser daxwazkirina mafn kurdan, dibjin teror dsa ser hilda, em li dij teror ne bona ku kurdan ermezar bikin yek dor nade y din. Ev j t zann ku endamn JTEM li ser sc hatin girtin. Helbet div helwsta Ewropay, helwsta dem dezgayn Ewropay ya li hember kurdan bte rexnekirin.

Kurd, li navenda Rojhelata Navn bi xelk xe ve, bi cografyaya xwe ve hatine jihevdexistin, parekirin parvekirin. Kurd xwedy 40 milyon nufs ne, l ne miletek xwedy tu statuyeka resm ne. Lbel di nav Yektya Ewropay de dewletn mna Luksemburg, Qibrs Maltay ku nufsa wan ji milyonek kmtir e, stqbala milet kurd ku nufsa w ji 40 milyon zdetir e, dyar dikin. Biryarn mna Ev ji kurdan re nabe, ew ji kurdan re nabe mza dikin. Li Yektya Ewropay, ten nufsa Almanya, Fransa, ngilstan, talya spanyay ji nufsa kurdan a li Rojhelata Navn zdetir e. Dibe ku nufsa Polonyay j bi qas nufsa kurdan hebe. Nufsa 21 dewletn din, ji nufsa kurdan gelek gelek kmtir e. Min dab zann ku nufsa Luksemburg, Qibrs Maltay ji milyonek gelek jrtir e. Nufsa Slovenya, Letonya, Estonya Ltvanyay li dora milyonek-du milyonan e. Gelo ji lay exlaq ve rast e ku evn han rabin bibjin, em li dij dewleta serbixwe ya kurd in, em li dij w ne ku li navenda Rojhelata Navn snor bne guhertin stqbala kurdan ew dyar bikin? Ma qey d di peywendyn navnetewey de, di peywendyn navdewlet de pvann exlaq nn bin? Gelo d hertim peywendyn ticar/bazirgan peywendyn navnetewey dyar bikin? D hertim haleyn navnetewey, kirn firotina ekan, kirn firotina gazn kmyew hwd. hebin?

Monako, Andora, San Marno Liechtenstein endamn Konseya Ewropay ne ku 50 endamn w hene. Nufsa van dewletan di navbera 10 hezar 30 hezar de ye. Biryarn Konseya Ewropay yn ku stqbala kurdan dyar dikin hene. Di bin van biryaran de mzaya ev ar dewletn ku min li jor behsa wan kir j heye. L ji lay din, ev ser 200 salan e ku kurd di nav tkona netewey de ne di v ry de berdln gelek giran didin.

Cemyeta Miletan, Yektya Neteweyan Herwek ku dixuye, dezgeyn bingehn in ku behsa miletan/neteweyan dikin. L hertim peywendyn navdewlet dibin mewzbehs. Miletn ku dewleta wan nn e j, di areweya teror de tne nirxandin. T zann ku, li chane milet an j civaka her mezin ku dewleta w tune kurd in. Ku nufsa wan ji 40 milyonan zdetir e.

Ewropaya ku hertim behsa azadyan dike, helwsta w ya di van babetan de helwsteka cotestandardy ye. Ewropa behsa azadyan dike l bi awayek fil pitgiryeka bsnor dide terora dewlet. Andrei Sakharov (1921-1989) fzkologek gelek hja b. Bi babetn atya navnetewey re eleqedar dib. Di sala 1975 de Xelata Nobel ya Aty girt. Dema ku li ser van babetan dixebit, ji w neheqya ku di radeya navnetewey de li kurdan bye, haydar bb. Tgihtib ku pirsa kurd ber her tit pirsa nsanyet ye, pirseka nsan ye. Hewl dida xwe ku pirsa kurd bibe Yektya Neteweyan. Andrei Sakharov, dema ku di nav van hewldanan de b, jiyana xwe ji dest da.

Yektya Ewropay, ku li ser nav Sakharov xelata raman danye, ez di w qenaet de me ku v aly bingehn y Sakharov divere, ser w dinuxumne. Yektya Ewropay behsa azady dike, bal dikne ser azady l di filyat de pitgiryeka bsnor dide terora dewlet. Ji mafdarya ku di bingeha tkona kurdan de ye re, av xwe digre.

Div Yaar Kemal bi qas teyran, bi qas pirpirokan sivik azad be. Lbel ev xelatn dewlet bar in. Hunermendn mna Yaar Kemal i dema ku poltkaya dewlet ya derbarey kurdan de, di v war de, kirinn w rexne bikin, ji van xelatn dewlet re bibjin nexr hing w dem dikanin bi qas teyran sivik azad bin. Ne ji lay madd ne j ji lay manew ve div tu pwstyeka hunermendn mna Yaar Kemal bi xelatn wisa nn be. Div em ji ber dhn bala xwe dr negrin ku, poltkaya dewlet ya ku amanca w ya bingehn pikxistin heqaretkirina li kurdan e, roleka van xelatn wisa, veartina v poltkaya han ye. Herwisa, roleka van xelatan j ew e ku, bidin xuyakirin ku roinbr j poltkaya dewlet pesend dikin, pitgiry didin poltkaya dewlet. Ji lay din ve, div ew bpaxavya Ewropay, bpaxavya dem dezgeyn Ewropay ya derbarey kurdan de, ku pitgiryeka bsnor didin terora dewlet j, bte rexnekirin. Sazyn Ewropay j xelatan didin kesn xwed rmet bi v away ew helwsta wan ku pitgirya terora dewlet dike, diverin.

Dibe ku serokkomar Abdullah Gul wek exsek xwed nyeteka ba be. L derbarey pirsa kurd de poltkayeka dewlet ya bistqrar biryardar heye. Ev, poltkayeka sazby ye. Roinbr ten dikanin di araweya rexnekirina v poltkay tetbqkirina w de, bo civak bibin alkar.

Meriv dikane di her war sstema syas ya tirk de rast rola pols ba pols xirab n li nezaretxaney were. Brokratn payebilind ku Yaar Kemal bona girtina xelat qna kirine j hene, herwisa, brokratn ku ji axaftina Yaar Kemal, ji helwsta serokkomar aciz bne j hene. Doza Leyla Zanay, bona ku helwst fikr xwe ekera bikin, firsendeka girng xistiye dest yn ku aciz bne. Fehmeka wisa di wan de serdest bye ku bi v away xwestine bibjin, Em cezayeka wisa bidin Leyla Zanay ku, bi v away em hem helwst fikr xwe nan bidin hem j em bi her kes hedd w bidin zann.

end roj berya merasma xelatdayn hate ragihandin ku serokkomar Abdullah Gul d nimja eyd li Diyarbekjir bike. Diyarbekir amadekariya pwazkirina serokkomar dikir. Serok Partya Civaka Demokratk Ehmed Trk serok aredarya Diyarberkir Osman Baydemir gotin, em bi awayek maqul pwaz li serokomar bikin. Pit ku cazaya Leyla Zanay hate ekerakirin, zyareta Abdullah Gul ya bo Diyarbekir hate taloqkirin. Sedem taloqkirin, tenduristiya serokkomar hate nandan. d serok DTP Ehmed Trk yan j aredar Osman Baydemir derbarey pwazkirin de nikanbn daxuyanyn poztf bidin. (*)

 

 

_______________

(*) Ev nivs li kovara Yaba (ele-Sibat 2009), bi sernav Yaar Kemale dl, Leyla Zanaya Ceza di hejmarn 54-55-56 de weyaye. 

 

 

 

 

   

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org