awahya Bingehn Ya Rejm VI

   

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk:  Roan Lezgn

   

 

 

 

Sstema Hukimranya Tirk

Geln Anadoly-Geln Xwecih, Sstema Devirmety

Oguz di sedsala 11. de ji Asyaya Navn hatin Xoresan, ran Rojhelata Navn. rn oguzan di sedsaln 12., 13. 14. de j dewam kirin. Ev ne reka bi ntzam b. Ev ne rn bi plan bn ku bo devern hatine dyar kirin dibn. Tirkman bona ku jyana xwe dewam bikin li deverek digeryan daku bikanibin debara xwe temn bikin. Ev dtina pisporan e, di maweya ar qirnan de oguzn ku hatine Anadoly derdorn gola Wan, di navbera 200 600 hezaran de ne.

Dema ku tirkn oguz hatin van herman, geln xwecih ku li van erdan dijyan k bn? Wek mnak, li Mezopotamyaya jorn, li derdorn gola Wan gola Urmyey, kurd, asur-suryan, keldan, ermen, yahud, ereb hn li bakr j gurc hebn. Li Mezopotamyaya jrn, li raq Sryey ereb hebn. Li kevya deryaya Re laz pontus, li Egey derdora deryaya Sip, li deltaya Qizilirmak rm ermen hebn. Geln xwecih ev bn. Dema ku tirkn oguz di sedsala 11. de hatin van herman, li van erdan nufsa geln xwecih li dora 10 mlyonan b.

Di mparatorya Selkyan de hn pa di dewra mparatorya Osman de em fehmeka wisa dibnin, kadroyn ku rvebiry pk tnin, ji geln xwecih nayn hilbijartin. Sstema devirmety heye. Kadroyn rvebiry, dezgeyn hukimrany, ji devirmeyan tn pkann. Ji geln xwecih kadro nayn pkann, hewl didin xwe da ku bi awayek git geln xwecih li dervey sstem bimnin.

Li gor qenaeta min sedem bingehn y v fehm meseleya milkyet ye. Geln xwecih, pewayn geln xwecih li derdora xwe xwedy milk in. Wek mnak, xwedy erdn fireh in. Ji v end li ser gel heta radeyek kargerya wan heye. Yek ku li herma xwe xwedy milkek ax y fireh be, wek mnak, wisa difikirin ku begek dikane di paerojan de bo rvebiry mukileyek derxne, em bibjin, dikane bikeve d otonom yan serxwebn. Bona ku p li viya bigrin, bi hemet tevdigerin ku dezgeyn rvebiry, kadroyn rvebiry ne ji geln xwecih, ji devirmeyan pk bnin. Hem peywirdarn payebilind n di rvebiry de, hem mewq, ji sstema devirmety tne bicihann. Zarokn rm, sirb, xirvat, romen, bulgar, pomak hwd. n ku di temenek ciwan de ji Balqanan hatine berhevkirin, li gor deolojya Osman tne perwerdekirin wan hildidin qedemeyn jor n rvebiry. Ev zarokn ku ji malbatn xirstyanan tne hildan, ji koka xwe tne veqetandin, ji hawirdora xwe ya xwezay, ji malbat civata xwe tne veqetandin, di hawirdoreka gelek cih de tne mezinkirin. d ne mumkin e ku bi hawirdora xwe ya xwezay re peywendy daynin. Ev d bi hem hebna xwe girday dewlet ne. Bi saya dewlet hene. Hebna wan ten bi hebna dewlet ve girday ye. Zhnyeteka wisa mewz behs e. Ji v end, ev kategor, parastin berevanya dewlet wek peywireka gelek cidd tdigih.

Merivek yan takekesek ku li devera xwe xwedy axeka fireh be, dibe ku ne xwedy zhnyeteka wisa ya parastin berevany be. Ji aly din, dibe ku ew bi xwe bixwaze hinek karn hukimrany bikar bne. ekl milkyeta li w herm, tkilyn ku ji ber v ekl milkyet bi gel re saz bne, peywend, dibe ku bikanibin mkanek wisa pk bnin. Ji aly din, zarokn xirstyanan ku ji hawirdora xwe ya xwezay ji malbata xwe hatine veqetandin, perwerdekirina wan a li gor armancn xwe gelek hsantir e. L perwerdekirina zarokn muslumanan ku bi malbatn xwe re di tkily de ne, ewqas ne hsan e.

Nav w xwendegeha ku ev zarok tde dihatin perwerdekirin Endern e. L tu agahyek nn e ku nan bide di dema Osman de, em bibjin, zarokn tirkmanan yan yn kurd ereban bo Endern hatine qeblkrin.

Zarokan bi dar zor ji hawirdora wan a xwezay, ji malbata wan veqetandin li mekann dr li gor pwstyn civakeka din perwerdekirin, taybetyeka girng ya sstema devirmety ye. Xwendegehn Nivist yn Herm ku li saln 1960 ava bn, ji ber pwstyeka di ibh viya de derketin meydan. Ev xwendegehn ku asmlekirina kurdan bo xwe kirine armanc, ro bi nav Xwendegehn Sereta yn Nivist yn Herm (YIBO) jiyana xwe dewam dikin. Di nav hewldan de ne ku eyn armanc bi rxistinn wek Komeleya Pitgirya Jyana Njen Weqfa Perwerdeya Njen re, bi dezgeyn mna komeleyn civaka sivl re pk bnin. Peymana Cenevrey ya 1948, prosesa zarokan ji malbata wan veqetandin li gor pwstyn civakeka din perwerdekirin, bi v away mudaxelekirina hawirdora xwezay, hawirdora malbata wan, sc dihesibne. Ev yek ji wan prosesan e ku sc jenosd pk tne. L fikr tirk bi awayek git bi sstema devirmety dipesife. Ev j nan dide ku di navbera fehma njen a demokratk fikr tirk, awir resm y tirk de nakokyeka cidd, ferqeka cidd a tgihtin heye.

Ev rastyeka vekir ye ku di dema tthad we Tereqq de, bi taybet di dema Komar de, kadroyn ku rvebiriya dewlet pk tnin ne ji geln xwecih, ji geln ku ji derve hatine Anadoly hatine pkann. Di her du deman de j t dtin ku erkes di rveberya dewlet de di kadroyn jor de roln girng girtine. T dtin ku macirn Balqanan, macirn ku ji Qirim, ji Qafqasyay, ji Asyaya Navn hatine, di dewra komar de, li rvebiriya jorin a dewlet peywirn girng, mewqyn girng dane wan. Ev derdor by ku xwedy tu titek bin hatine Tirkyey, ji r zilm revyane hatine. Jyana wan a li Tirkyey bi tevay bi dewlet ve girday ye. Dewlet beeka girng ya mal milk ku li d surguna rman komelkujya ermenyan maye bo van malbatan hbe kirye bi v away ew ji aly deolojk poltk bi dewlet ve gir dane. Ji v end, ev macir bne grbeka wisa ku bi weyeka pt bi dewlet, bi deolojya dewlet bi deolojya resm ve hatine girdan. Ji geln xwecih, em bibjin, kadroyn ku ji tirkmanan, ji kurdan bne pkann dibe ku bi v ptbn bi dewlet ve girday nebin. Bawerya v dewlet herdem bi erkesan, bi tirkn macir n Qirim, Qafqasya Asyaya Navn mezin bye, ji wan, di qedemeyn bilind n rveberya dewlet brokrasya dewlet de wan anna mewqyn bilind, ji ber v pabendya wan, tu fikareya dewlet tune bye. L ji pabendbna tirkmann elew, bi taybet ji kurdan, hertim ubhe hatiye kirin.

Di aryeka dawn a sedsala 19. de, pit er Osman-Rs y li sala 1878, koberyeka gelek pt ji Balqanan Qafqasyay bo Anadoly bye. Yn ku ji Balqanan hatine, bguman, li navna sedsala 14. di prosesa fethkirina Balqanan de ji aly Osman ve yn ku ji Anadoly hatibn veqetandin li Balqanan hatibn bicihkirin, yan nevyn Ewlad Fathan e. Pit tkna Balqanan li sala 1912, ev kon han gurrtir bn. Di dema tthad we Tereqq de, yn ku di rvebirya dewlet de anne peywirn pdetir mewqyn bilind, hn bhtir ji v derdor hatin pkann, hatine hilbijartin.

Di dema Komar de, li dewra tek partty, serek git y Firqeya Gel a Komar (CHF) serek komar Mistefa Kemal mebsan tayn dikir. Hilbijartina du derecey esas taynkirinek b. Te div mebs yan te div delegeyn ku mebsan hildibijart, hertim bi taynkirin dihatin ser kar. Beeka girng ya kesn ku wek mebs diketin Meclisa Mezin ya Milet ya Tirkyey (TBMM) ji v derdor dihatin hilbijartin.

Dmensyoneka (boyut) girng ya sstema hukimranya tirk ev e. Di sstema rvebirya Osman de ji geln xwecih yn xwedy milkyeta erd bona burokrasy eleman nedihat temnkirin, burokras ji devirmeyan temn dib, di dewra komar de j ji geln ku ji derve hatine t temnkirin. Div ev zihnyet bi dyardeyan were vekolandin.

Di dema Osman de erd bi sstemek ku j re sstema timar digotin dihat uxulandin. Erd bi navn timar, zeamet xas dihat dabekirin. Di ser van hem bean de karbidest ku ji navend hatiye taynkiirn heb. Ev li gor krhatina di eran de li kesn navbor dihat bexkirin. Ne mewz behs b ku ji geln xwecih kesek bo van wezfeyan bihata taynkirin. Li Kurdistan, ji destpka sedsala 16. vir de, ji dema drs Bidls vir de sstemeka cih, sstemek ku em din j re bibjin otonomya kurd, dihat tetbqkirin. Ev sstem j di sedsala 19. de, li dewra Mehmd Duyem (1808-1839) di prosesa serhildann ku bn de ruxya. Kurdistan j bi weyeka organk daxil rvebiriya navend hat kirin.

Pkannan Meriv Yek Tp, Her Kes Tirk Kirin

Dema sstema hukimranya tirk t gotin, div dewra Osman ya Klask, dewra tthad we Tereqqy hn pa j dewra Komar ji hev cih analz bibin. Pkannan meriv yek tp taybetyeka girng ya her du dewrn dawn e. Ev dewra ku bi tthad we Tereqq dest pdike bi Komar re hn bi awayek sstematk hatye ajotin. Zihnyeta tek ziman, tek milet, tek dewlet, tek welat, tek ef (pewa) van dewran aret dike. Rm hatin surgunkirin, ermen hatin qetlkirin. Bi v away hewl dan xwe da ku astengn di pya v zhnyet de ji nav bne rakirin. Yahud j di pkannan deolojya kemalst de hertim bne alkar. Di dewra tthat we Teraqq de j di dewra Komar de j xebateka wisa heye. Asmlekirina kurdan bo tirkty asmlekirina elewyan bo muslumanty, dsa di v arewey de hatye tetbqkirin. Ji aly etnk ji aly dn ve afirandina civakeka homojen armanceka girng ya dewra Komar b. Ev yek ji aly deolojya kemalst ve wek em civakeka btebeqe, bmtyaz tkelby ne dihat fadekirin.

25.07.2009

____________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

Ev gotar bi sernav Rejimin Ana Nitelii VI, Trk Egemenlik Sistemi li malpera http://www.haberdiyarbakir.com/ weyaye.  

 

 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org