awahya Bingehn a Rejm

 

 

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk:  Roan Lezgn

 

 

I. Wateya qanna bingehn qannan li hember kutinn fal wan ne dyar i ye?

 

Li saln 1990 li Tirky reweka gelek giran a civak syas heb. Li navna saln 1990 ev rew girantir b. Saln 1993, 1994, 1995, 1996. Saln ku Tansu iller serokwezr b Saln ku Tansu iller serokwezr, Silman Demirel serokomar, Dogan Gure sererkan, Mehemed Agar mudir git y asay, hn pa wezr edalet, hn padetir j wezr kar navxwey, waly rewa awarte j Unal Erkan b Di w dem de kutinn fal wan ne dyar, ewitandina gundan bi girsey surgunkirina merivan gelek zde b. Derbarey roinbr, karsaz melayn kurdan de kirinn bikuje-birevne-binax bike miswa dihatin tetbqkirin. Di jyana syas ya tirkan de ji dema Itthad we Tereqq vir de hertim ev byern han r didin. Lbel li wan saln ku min li jor behsa wan kir, ev byern han hn bi weyeka sstematk hatin kirin. Ev kirinn rveberya zordar, li girtgeh zindanan j eynen dibn. Bhuzr hevkiandina di navbera rvebery girtyan de, girevn birbn, surgun qet km nedibn.

Meriv bala xwe bide ser qanna bingehn, ser prosesa amadekirina qanna bingehn ser guhertinn qanna bingehn, rejma syas sstema syas ya tirkan nay fmkirin. Evn han, derbarey awahya bingehn a rejma syas de, derbarey uxulna sstema syas de, derbarey awahya bingehn a rejm de gelek km agah didin. Herwisa, ger meriv bala xwe bide ser partyn syas, ser qanna partyn syas, ser qanna hilbijartinan j, rejma syas awahya bingehn a rejma syas ya tirkan nay fmkirin. Evn han j, derbarey awahya bingehn a rejma syas uxulna sstema syas ya tirk de, gelek km, agah didin, agahyn di ser re didin. Ger meriv bala xwe bide ser Meclisa Milet ya Mezin a Tirky (TBMM) xebatn w hukmat, herwisa, bala xwe bide ser peywendyn di navbera wan de j, sstema syas rejma syas ya tirkan nay fmkirin. Ger meriv bala xwe bide ser biryarn dadgehan, wek mnak, meriv bala xwe bide ser biryarn dadgeha qanna bingehn (Anayasa Mahkmesi) dadgehn bilind (Yargitay, Danitay) j, meriv van biryaran analz bike, dsa, rejma syas ya tirkan nay fmkirin. Evn han j, derbarey awahya bingehn a rejma syas de gelek km, agahyn di ser re didin. Ger meriv bala xwe bide ser qanna cezay, qanna apemeny sstema nfaz j rejma syas ya tirkan nay fmkirin. Bona ku meriv rejma syas ya tirkan, sstema syas awahya bingehn a rejm tbigih div meriv bala xwe bide ser w zhnyeta ku ruh dide van hem qannan, ruh dide uxulna van qannan d fm bike.

Behsa nzk 17 hezar, ji 17 hezar zdetir kutinn fal wan nedyar dibe. Ev j t zann ku yn ku hatine kutin hem kurd in. Ev j malumateka girng e ku, ev kutinn ku kurd yekayek yan j bi komel bo xwe kiribn amanc, ji lay JTEM (stxbarata Jendirmeyan Tkona bi Teror re) ve bne. Herwisa, t zann ku JTEM dezgeyek bi ser Fermandarya Git ya Jendirmeyan e. Di nav JTEM de wezfeyn gelek girng spartine trafkarn PKK, beeka mezin a kutinan bi dest van elemanan dane kirin. Ev j malumateka girng e ku, div meriv bi baldar li ser bisekine. Heta navna sala 2008, heta ku tehqqat tewqfkirinn Ergenekon bn hebna JTEM dihat nkarkirin. Di dema van tehqqatan de filen hat qebulkirin.

Dibe ku axaftina Abdulqadir Aygan, fadeyn Tuncay Guney, herwisa, Profesor Mahr Kaynak ku dibje Em li rabirdy as nebin nemnin, di rabirdya Tirky de karn ps hene di v qebulkirin de roleka girng lztibin. T zann ku Abdulqadir Aygan PKKy b, hn pa traf kir b eleman JTEM, di JTEM de xebit, hn pa j kirinn xwe yn di JTEM de traf kir. Ev j rastyeka girng e ku van trafan di droka nzk de ji gelek pdenan re r vekir. Tuncay Guney j, nav w miswa li tehqqatn Ergenekon derbas dibe. Heta ku ji lay hinde nivskar rojnamevanan wek navek ku tehqqata Ergenekon daye destpkirin, t bibrann (1).

Ev j bi teferuat t zann ku, li wan saln ku li jor me behsa wan kir, Hzbullaha ku li bajarn kurdan n mna Diyarbekir, Batman, Farqn, Nisbn Qoser li hember kurdn welatparz kutary dikir, li garnzonn leker dihat perwerdekirin. Ez di v qenaet de me ku, di navbera awahya bingehn a rejma syas ya tirkan van dyarde peywendyn dyardey de girdeneka girng heye. Ger bi snor be j, dsa, di qannan de behsa hinde mafan, behsa azady mesnyeta kesane dibe. T tekdkirin ku hinde mafn mesnyeta kes hene. L ev mafn han, ev azad, li welat kurdan pirr caran tetbq nabin. Ji 17 hezar zdetir kutinn fal wan nedyar, ewitandin xirakirina gundan, ji cih warn wan rakirina malbatn kurd, seravyn girng n v nirxandin ne. Hing meriv dikane bibje ku qanna bingehn qann ji bil ku ji rewa fil re bibin perdeyek, ji viya wdetir, tu qymeteka wan nn e.

Di tora van peywendyan de hinde pirsn bingehn derdikevin rojev. Dewlet ima pwst p dibne ku li hember xelk xwe rxistinn veart, rxistinn dervey qannan saz bike? Ev rxistin ima miswa nsanan dikujin? ima ewqas  kutinn fal wan nedyar hene? Elemenn JTEM ima kutina kurdan rewa mer dibnin? Di jyana syas ya tirkan de ima fehmek ku kutina kurdan, ermenyan, suryanyan, qizilbaan (elewyan) zdyan rewa mer dibne pde ye? Gelek hsan e ku meriv ji dema Osman heta roja ro di droka civak ya tirkan de qirkirinn komel biopne. Ev byern ku di dema Itthad we Tereqq de bi weyek bhtir bi plan program dihatin fadekirin, bi danna komar re, car bi eklek sstematk hatine tetbqkirin.

Digel ku li hember xelk roinbran ewend berdewam kutin bne, l ji vana tu yek j neanne pber organn dadgeh. Ev yek dmensyoneka girng a awahya bingehn a rejm ye. Dsa, div ev j bibe pirseka girng ku, ev kutinn han ima dernaxin pber organn dadgeh? Xwuya ye, ev kutinn han ji lay hinde karbidest berpirsyarn tirk ve wek karn ps pst tne binavkirin. Lbel ev j t dtin ku, yn ku van karn ps kirine, ji lay serokomar dehemn ku j re digotin huqqvanek e, huqqvanya w dihate tekdkirin, bi xelata ftxar ya dewlet hatin xelatkirin, serokkomar bzat bi dest xwe madalya bi sing van kesan ve kir. L div ev j malumateka girng be ku, serokomar daykn ervann kurd n ku di pevnan de jyana xwe ji dest dane, yan daykn aty melhefa wan a sip qebul nekirib.

Derbarey tawana jenosd de Peymana Derbarey Plgirtin Cezakirina Tawana Jenosd ku li sala 1948 hatye amadekirin, bi dar zor zarokan ji malbata wan veqetandin, bo grbeka din transferkirin bi nirxn w civat mezinkirin, (Madde: 2, Benda (e)) sc dihesbe. L fikr tirkan bi sstema devirmet ya dewra Osman dipesife. Sstema devrmety, rewa ku derbarey jenosd de li jor hate behskirin, bi xwe ye. Ev j nan dide ku di navbera fikr tirkan fikr gerdn de nakokyeka girng heye. Niha j Komeleya Pitgirya Jyana Njen bi tgeha njeny berevanya asmlekirina zarokn kurdan bo tirkty dike. Fikr tirkan asmlekirina zarokn kurdan bo tirkty wek dyardeyeka modern, wek proseseka modern dinirxne. L dema ku di navbera saln 1985-88 de li Bulgarstan navn tirkan dihatin guhertin, ew prosesa ku navn bulgar li tirkan dihat dann, fikr tirkan ev kirin bi njadperest, emperyalst, kolonyalst, pavert bi dervey modernbny tawanbar dikir.

Di dema Osmanyan de li yn ku ne musluman in, wek mnak li qizilbaan (elewyan), li zdyan, li ermenyan, li suryanyan hwd. zilm tada dihat kirin. car li dewra komary, fikr tirkan, li hember her kes ku ne tirk e ne musluman e, zilm taday rewa mer dibne. Ev elemekera ye ku li dewra komary amanca bingehn a zilm taday kurd in. Muslumanbna kurdan, li hember zilm taday, wan azade nake. Ev j rastyeka eekera ye ku di dewra Sedam Husn de j li raq hertim jenosd li ser kurdan hat tetbqkirin.

Ev dmensyonn girng n kultura syas ya tirk in, di eyn dem de, dmenn awahya bingehn a rejm ne. Di tora van peywendyan de rola unverstey i ye? Rol pozsyona dadgeh i ye? Rola apemeny i ye? Div ev aly peywendyan j were vekolandin. Dema ku pirsa kurd bibe mewz behs, d bih dtin ku ev dezgeyn bingehn n dewlet xwedy fonksyoneka gelek cih ne. Unverste, ne ku vekolandina rasty, xwedy fonksyona veartin, vajkirin tune hesibandina rasty ye. apemen, ne ku bo raya git ekerakirina byeran, xwedy fonksyona veartin ji ber av raya git drxistina byeran e. Dadgeh, ne ku hewl dide xwe da zhnyeta huqq serdest bike, dibe numayendeya huqqa serdestan e. Huqqa serdestan, helbet huqqa JTEM ye. Zhnyeta v huqq, ew cnayetn fal wan nedyar ku behsa bi hezaran dikin, ji vana tu yek dernaxne pber dadgeh. L ew zarokn ku kevir avtine panzer, bi doza ji 20 salan zdetir cezay heps wan didarizne dixe zindan. Sstema syas ya tirkan, rejma syas ya tirkan di nav tora van peywendyn ku li ser dewlet zal in, di areweya van peywendyan de t fmkirin. Ev ekera ye ku di tora van peywendyan de rola dyarker rveber a lekeran art heye.

Zhnyeta JTEM, huqqa JTEM i ye? Ew trafkarn PKK ku kirine elemann JTEM, dema ku dest bi kutina hevaln xwe yn zemanek dikin zilm li xelk xwe dikin, hing ji wan re dibjin qareman. Elemann JTEM yn trafkar her ku kurdan yekayek an cotecot dikujin, dozaja qaremanya wan j zdetir dibe. Generaln ku li herm dixebitin bi van qaremanan re fotografn xwe derxistine. L Abdulqadir Aygan ku li JTEM xebitya, dema ku traf kir ku JTEM awa kurd kutine ewitandine hwd. hing ev generaln ku zemanek bi Abdulqadir Aygan re xebitne car j re gotin, alax. Li vir, y ku bawer p were general in, yan trafkar JTEM Abdulqadir Aygan e? A ev e, i dema ku ev peywendyn ne syas bne analzkirin, d sstema syas ya tirkan, rejma syas ya tirkan bih fmkirin. Pirsa bingehn ev e: ima ewqas zde kurd tne kutin? ima bona kutina kurdek kurdek din t bikarann? Digel van hemy kirinan ima daw li gotineka mna biraty, gotineka mna biratya tirkan kurdan nay? trafkarn JTEM bi dorfireh behs dikin ku awa kurd kutine. Ger tirkek kutibin, gelo d bikanibin ewqas bi hsan behs bikin? Meriv bala xwe bide ser qanna bingehn, ser qanna hilbijartinan, ser partyn syas, ser meclisa mezin, ser biryarn dadgeha qanna bingehn, ser biryarn dadgeha bilind hwd. sstema syas ya tirkan nay fmkirin. Ancax ev peywendyn ne qann bne analzkirin hing d bih fmkirin. Veart hitina rxistinan, herwisa, veartina operasyonn ne qann dernexistina van a pber dadgeh, taybetyeka girng a awahya bingehn a rejm ye.                                                

    Heta ku behsa wan kutinn fal wan nedyar ku li hember kurdan bne, ewitandina gundan, surgun, ango ew operasyonn JTEM ku li hermn kurdnin bne nebe, sstema syas ya tirkan, rejma syas ya tirkan awahya bingehn a rejma wan nay fmkirin. V dem, heta ku ev peywend li dadgeh nebin babeta darizandin, derheq berpirsyar peywirdaran de doz neyne vekirin, hing, demokrasya rastn j saz nabe. Ancax di areweya van peywendyan de unversteya tirk, apemenya tirk, jyana kar a tirkan t fmkirin.

Partya Edalet Pden (AKP) bo xwe kirye amanc ku di hilbijartina pya me ya li roja 29 adar 2009 de ji sed 47 dengan bigre. Ev mumkin e. Ger bi zhnyeta mltarst re hevkaryeka pt bike, derheq karn ps de tu tehqqat rexneyek neke, av xwe ji van titan re bigre, dibe ku derkeve ji sed 50 jortir. L dsa j AKP nabe qtdar. Ne mumkin e ku li jr wesayeta leker bibe xwedy qtdar. Li jr wesayeta leker demokrasya rastn j ne mumkin e.

 

25 sibat 2009

 

___________

(1) Bona axaftina Mahr Kaynak binre li rojnameya Vatan, 1 ele 2009, Hevpeyvna ku bi Mne enocakli re kirye.

Dsa binre li Ugur Balik, Timur ahan, tiraf: Bir JTEMci Anlatyor, Aram Yaynlari, 2006

Herwisa, binre li www.nasname.com, BOTA (JTEMin lm Fabrikas), 22 sibat 2009 / Kayp Yaknlar Yamur Dinlemedi, 23 sibat 2009

binre li Bedir Acar, Tuncay Gney Anlatyor, Ergenekonun lk Tan, Tima Yaynevi, stanbul 2008

Not: Nav orjnal y gotar REJMN ANA NTEL ye. Herend ev gotar li malpern mna www.kurdistan-post.org www.nasname..com weyabe l gotara orjnal rasterast ji dest nivskar hatye wergirtin. (R.L.)

 

 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org