Çawahîya Bingehîn a Rejîmê

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî:  Roşan Lezgîn

I. Wateya qanûna bingehîn û qanûnan li hemberî “kuştinên faîlê wan ne dîyar” çi ye?

 

Li salên 1990’î li Tirkîyê rewşeka gelek giran a civakî û sîyasî hebû. Li navîna salên 1990’î ev rewş girantir bû. Salên 1993, 1994, 1995, 1996. Salên ku Tansu Çiller serokwezîr bû… Salên ku Tansu Çiller serokwezîr, Silêman Demirel serokomar, Dogan Gureş sererkan, Mehemed Agar mudirê giştî yê asayîşê, hîn paşê wezîrê edaletê, hîn paşdetir jî wezîrê karê navxweyî, walîyê rewşa awarte jî Unal Erkan bû… Di wê demê de “kuştinên faîlê wan ne dîyar”, şewitandina gundan û bi girseyî surgunkirina merivan gelek zêde bû. Derbareyê roşinbîr, karsaz û melayên kurdan de kirinên “bikuje-birevîne-binax bike” misêwa dihatin tetbîqkirin. Di jîyana sîyasî ya tirkan de ji dema Ittîhad we Tereqqî vir de hertim ev bûyerên hanê rû didin. Lêbelê li wan salên ku min li jor behsa wan kir, ev bûyerên hanê hîn bi şêweyeka sîstematîk hatin kirin. Ev kirinên rêveberîya zordar, li girtîgeh û zindanan jî eynen çêdibûn. Bêhuzûrî û hevkişandina di navbera rêveberîyê û girtîyan de, girevên birçîbûnê, surgun… qet kêm nedibûn.

Meriv bala xwe bide ser qanûna bingehîn, ser prosesa amadekirina qanûna bingehîn û ser guhertinên qanûna bingehîn, rejîma sîyasî û sîstema sîyasî ya tirkan nayê fêmkirin. Evên hanê, derbareyê çawahîya bingehîn a rejîma sîyasî de, derbareyê şuxulîna sîstema sîyasî de, derbareyê çawahîya bingehîn a rejîmê de gelek kêm agahî didin. Herwisa, ger meriv bala xwe bide ser partîyên sîyasî, ser qanûna partîyên sîyasî, ser qanûna hilbijartinan jî, rejîma sîyasî û çawahîya bingehîn a rejîma sîyasî ya tirkan nayê fêmkirin. Evên hanê jî, derbareyê çawahîya bingehîn a rejîma sîyasî û şuxulîna sîstema sîyasî ya tirk de, gelek kêm, agahî didin, agahîyên di ser re didin. Ger meriv bala xwe bide ser Meclisa Miletî ya Mezin a Tirkîyê (TBMM) û xebatên wê û hukmatê, herwisa, bala xwe bide ser peywendîyên di navbera wan de jî, sîstema sîyasî û rejîma sîyasî ya tirkan nayê fêmkirin. Ger meriv bala xwe bide ser biryarên dadgehan, wekî mînak, meriv bala xwe bide ser biryarên dadgeha qanûna bingehîn (Anayasa Mahkmesi) û dadgehên bilind (Yargitay, Daniştay) jî, meriv van biryaran analîz bike, dîsa, rejîma sîyasî ya tirkan nayê fêmkirin. Evên hanê jî, derbareyê çawahîya bingehîn a rejîma sîyasî de gelek kêm, agahîyên di ser re didin. Ger meriv bala xwe bide ser qanûna cezayê, qanûna çapemenîyê û sîstema înfazê jî rejîma sîyasî ya tirkan nayê fêmkirin. Bona ku meriv rejîma sîyasî ya tirkan, sîstema sîyasî û çawahîya bingehîn a rejîmê têbigihê divê meriv bala xwe bide ser wê zîhnîyeta ku ruh dide van hemî qanûnan, ruh dide şuxulîna van qanûnan dê fêm bike.

Behsa nêzîkî 17 hezar, ji 17 hezarî zêdetir “kuştinên faîlê wan nedîyar” dibe. Ev jî tê zanîn ku yên ku hatine kuştin hemî kurd in. Ev jî malumateka girîng e ku, ev kuştinên ku kurd yekayek yan jî bi komelî bo xwe kiribûn amanc, ji layê JÎTEMê (Îstîxbarata Jendirmeyan û Têkoşîna bi Terorê re) ve çêbûne. Herwisa, tê zanîn ku JÎTEM dezgeyek bi ser Fermandarîya Giştî ya Jendirmeyan e. Di nav JÎTEMê de wezîfeyên gelek girîng spartine îtîrafkarên PKK, beşeka mezin a kuştinan bi destê van elemanan dane kirin. Ev jî malumateka girîng e ku, divê meriv bi baldarî li ser bisekine. Heta navîna sala 2008, heta ku tehqîqat û tewqîfkirinên Ergenekonê çêbûn hebûna JÎTEMê dihat înkarkirin. Di dema van tehqîqatan de fiîlen hat qebulkirin.

Dibe ku axaftina Abdulqadir Ayganî, îfadeyên Tuncay Guneyî, herwisa, Profesor Mahîr Kaynak ku dibêje “Em li rabirdûyê asê nebin û nemînin, di rabirdûya Tirkîyê de karên pîs hene” di vê qebulkirinê de roleka girîng lîztibin. Tê zanîn ku Abdulqadir Aygan PKKyî bû, hîn paşê îtîraf kir û bû elemanê JÎTEMê, di JÎTEMê de xebitî, hîn paşê jî kirinên xwe yên di JÎTEMê de îtîraf kir. Ev jî rastîyeka girîng e ku van îtîrafan di dîroka nêzîk de ji gelekê pêşdeçûnan re rê vekir. Tuncay Guney jî, navê wî misêwa li tehqîqatên Ergenekonê derbas dibe. Heta ku ji layê hinde nivîskar û rojnamevanan wekî navekî ku tehqîqata Ergenekonê daye destpêkirin, tê bibîranîn (1).

Ev jî bi teferuat tê zanîn ku, li wan salên ku li jor me behsa wan kir, Hîzbullaha ku li bajarên kurdan ên mîna Diyarbekir, Batman, Farqîn, Nisêbîn û Qoserê li hemberî kurdên welatparêz kuştarîyê dikir, li garnîzonên leşkerî dihat perwerdekirin. Ez di vê qenaetê de me ku, di navbera çawahîya bingehîn a rejîma sîyasî ya tirkan û van dîyarde û peywendîyên dîyardeyî de girêdeneka girîng heye. Ger bi sînor be jî, dîsa, di qanûnan de behsa hinde mafan, behsa azadîyê û mesûnîyeta kesane dibe. Tê tekîdkirin ku hinde mafên mesûnîyeta kes hene. Lê ev mafên hanê, ev azadî, li welatê kurdan pirrê caran tetbîq nabin. Ji 17 hezarî zêdetir “kuştinên faîlê wan nedîyar”, şewitandin û xirakirina gundan, ji cih û warên wan rakirina malbatên kurd, serçavîyên girîng ên vê nirxandinê ne. Hingê meriv dikane bibêje ku qanûna bingehîn û qanûn ji bilî ku ji rewşa fiîlî re bibin perdeyek, ji viya wêdetir, tu qîymeteka wan nîn e.

Di tora van peywendîyan de hinde pirsên bingehîn derdikevin rojevê. Dewlet çima pêwîstî pê dibîne ku li hemberî xelkê xwe rêxistinên veşartî, rêxistinên derveyî qanûnan saz bike? Ev rêxistin çima misêwa însanan dikujin? Çima ewqas  “kuştinên faîlê wan nedîyar” hene? Elemenên JÎTEMê çima kuştina kurdan rewa û meşrû dibînin? Di jîyana sîyasî ya tirkan de çima fehmek ku kuştina kurdan, ermenîyan, suryanîyan, qizilbaşan (elewîyan) û êzîdîyan rewa û meşrû dibîne pêşde çûye? Gelek hêsan e ku meriv ji dema Osmanî heta roja îro di dîroka civakî ya tirkan de qirkirinên komelî bişopîne. Ev bûyerên ku di dema Ittîhad we Tereqqî de bi şêweyekî bêhtir bi pîlan û program dihatin îfadekirin, bi danîna komarê re, îcar bi şeklekî sîstematîk hatine tetbîqkirin.

Digel ku li hemberî xelkê û roşinbîran ewçend berdewam kuştin çêbûne, lê ji vana tu yek jî neanîne pêşberî organên dadgehê. Ev yek dîmensîyoneka girîng a çawahîya bingehîn a rejîmê ye. Dîsa, divê ev jî bibe pirseka girîng ku, ev kuştinên hanê çima dernaxin pêşberî organên dadgehê? Xwuya ye, ev kuştinên hanê ji layê hinde karbidest û berpirsîyarên tirk ve wekî “karên pîs” û “pîsîtî” têne binavkirin. Lêbelê ev jî tê dîtin ku, yên ku van “karên pîs” kirine, ji layê serokomarê dehemîn ku jê re digotin “huqûqvanek” e, “huqûqvanîya” wî dihate tekîdkirin, bi “xelata îftîxarê ya dewletê” hatin xelatkirin, serokkomarî bîzat bi destê xwe madalya bi singê van kesan ve kir. Lê divê ev jî malumateka girîng be ku, serokomarî dayîkên şervanên kurd ên ku di pevçûnan de jîyana xwe ji dest dane, yanî “dayîkên aştîyê” û melhefa wan a sipî qebul nekiribû.

Derbareyê tawana jenosîdê de Peymana Derbareyê Pêşîlêgirtin û Cezakirina Tawana Jenosîdê ku li sala 1948 hatîye amadekirin, bi darê zorê zarokan ji malbata wan veqetandin, bo grûbeka din transferkirin û bi nirxên wê civatê mezinkirin, (Madde: 2, Benda (e)) sûc dihesêbe. Lê fikrê tirkan bi sîstema devşirmetî ya dewra Osmanî dipesife. Sîstema devşîrmetîyê, rewşa ku derbareyê jenosîdê de li jor hate behskirin, bi xwe ye. Ev jî nîşan dide ku di navbera fikrê tirkan û fikrê gerdûnî de nakokîyeka girîng heye. Niha jî Komeleya Piştgirîya Jîyana Nûjen bi têgeha “nûjenîyê” berevanîya asîmîlekirina zarokên kurdan bo tirkîtîyê dike. Fikrê tirkan asîmîlekirina zarokên kurdan bo tirkîtîyê wekî dîyardeyeka modern, wekî proseseka modern dinirxîne. Lê dema ku di navbera salên 1985-88 de li Bulgarîstanê navên tirkan dihatin guhertin, ew prosesa ku navên bulgarî li tirkan dihat danîn, fikrê tirkan ev kirin bi nîjadperestî, emperyalîstî, kolonyalîstî, paşverûtî û bi derveyî modernbûnîyê tawanbar dikir.

Di dema Osmanîyan de li yên ku ne musluman in, wekî mînak li qizilbaşan (elewîyan), li êzîdîyan, li ermenîyan, li suryanîyan û hwd. zilm û tada dihat kirin. Îcar li dewra komarîyê, fikrê tirkan, li hemberî her kesê ku ne tirk e û ne musluman e, zilm û tadayê rewa û meşrû dibîne. Ev elemeşkera ye ku li dewra komarîyê amanca bingehîn a zilm û tadayê kurd in. Muslumanbûna kurdan, li hemberî zilm û tadayê, wan azade nake. Ev jî rastîyeka eşekera ye ku di dewra Sedam Husên de jî li Îraqê hertim jenosîd li ser kurdan hat tetbîqkirin.

Ev dîmensîyonên girîng ên kultura sîyasî ya tirk in, di eynî demê de, dîmenên çawahîya bingehîn a rejîmê ne. Di tora van peywendîyan de rola unîversîteyê çi ye? Rol û pozîsyona dadgehê çi ye? Rola çapemenîyê çi ye? Divê ev alîyê peywendîyan jî were vekolandin. Dema ku pirsa kurd bibe mewzû behs, dê bihê dîtin ku ev dezgeyên bingehîn ên dewletê xwedîyê fonksîyoneka gelek cihê ne. Unîversîte, ne ku vekolandina rastîyê, xwedîyê fonksîyona veşartin, vajîkirin û tune hesibandina rastîyê ye. Çapemenî, ne ku bo raya giştî eşkerakirina bûyeran, xwedîyê fonksîyona veşartin û ji ber çavê raya giştî dûrxistina bûyeran e. Dadgeh, ne ku hewl dide xwe da zîhnîyeta huqûqê serdest bike, dibe numayendeya huqûqa serdestan e. Huqûqa serdestan, helbet huqûqa JÎTEMê ye. Zîhnîyeta vê huqûqê, ew cînayetên faîlê wan nedîyar ku behsa bi hezaran dikin, ji vana tu yekî dernaxîne pêşberî dadgehê. Lê ew zarokên ku kevir avêtine panzerê, bi doza ji 20 salan zêdetir cezayê hepsê wan didarizîne û dixe zindanê. Sîstema sîyasî ya tirkan, rejîma sîyasî ya tirkan di nav tora van peywendîyên ku li ser dewletê zal in, di çarçeweya van peywendîyan de tê fêmkirin. Ev eşkera ye ku di tora van peywendîyan de rola dîyarker û rêveber a leşkeran û artêşê heye.

Zîhnîyeta JÎTEMê, huqûqa JÎTEMê çi ye? Ew îtîrafkarên PKK ku kirine elemanên JÎTEMê, dema ku dest bi kuştina hevalên xwe yên zemanekî dikin û zilmê li xelkê xwe dikin, hingê ji wan re dibêjin “qareman”. Elemanên JÎTEMê yên îtîrafkar her ku kurdan yekayek an cotecot dikujin, dozaja qaremanîya wan jî zêdetir dibe. Generalên ku li herêmê dixebitin bi van “qaremanan” re fotografên xwe derxistine. Lê Abdulqadir Ayganê ku li JÎTEMê xebitîya, dema ku îtîraf kir ku JÎTEMê çawa kurd kuştine û şewitandine û hwd. hingê ev generalên ku zemanek bi Abdulqadir Ayganî re xebitîne îcar jê re gotin, “alçax”. Li vir, yê ku bawerî pê were general in, yan îtîrafkarê JÎTEMê Abdulqadir Aygan e? A ev e, çi dema ku ev peywendîyên ne sîyasî bêne analîzkirin, dê sîstema sîyasî ya tirkan, rejîma sîyasî ya tirkan bihê fêmkirin. Pirsa bingehîn ev e: Çima ewqas zêde kurd têne kuştin? Çima bona kuştina kurdek kurdekî din tê bikaranîn? Digel van hemîyê kirinan çima dawî li gotineka mîna “biratîyê”, gotineka mîna biratîya tirkan û kurdan nayê? Îtîrafkarên JÎTEMê bi dorfirehî behs dikin ku çawa kurd kuştine. Ger tirkekî kuştibin, gelo dê bikanibin ewqas bi hêsanî behs bikin? Meriv bala xwe bide ser qanûna bingehîn, ser qanûna hilbijartinan, ser partîyên sîyasî, ser meclisa mezin, ser biryarên dadgeha qanûna bingehîn, ser biryarên dadgeha bilind û hwd. sîstema sîyasî ya tirkan nayê fêmkirin. Ancax ev peywendîyên ne qanûnî bêne analîzkirin hingê dê bihê fêmkirin. Veşartî hiştina rêxistinan, herwisa, veşartina operasyonên ne qanûnî û dernexistina van a pêşberî dadgehê, taybetîyeka girîng a çawahîya bingehîn a rejîmê ye.                                                

    Heta ku behsa wan kuştinên faîlê wan nedîyar ku li hemberî kurdan çêbûne, şewitandina gundan, surgun, ango ew operasyonên JÎTEMê ku li herêmên kurdnişîn çêbûne nebe, sîstema sîyasî ya tirkan, rejîma sîyasî ya tirkan û çawahîya bingehîn a rejîma wan nayê fêmkirin. Vê demê, heta ku ev peywendî li dadgehê nebin babeta darizandinê, derheqê berpirsîyar û peywirdaran de doz neyêne vekirin, hingê, demokrasîya rastîn jî saz nabe. Ancax di çarçeweya van peywendîyan de unîversîteya tirk, çapemenîya tirk, jîyana kar a tirkan tê fêmkirin.

Partîya Edalet û Pêşdeçûnê (AKP) bo xwe kirîye amanc ku di hilbijartina pêşîya me ya li roja 29 adar 2009 de ji sedî 47’ê dengan bigre. Ev mumkin e. Ger bi zîhnîyeta mîlîtarîst re hevkarîyeka pêt bike, derheqê “karên pîs” de tu tehqîqat û rexneyek neke, çavê xwe ji van tiştan re bigre, dibe ku derkeve ji sedî 50 jortir. Lê dîsa jî AKP nabe îqtîdar. Ne mumkin e ku li jêr wesayeta leşkerî bibe xwedîyê îqtîdarê. Li jêr wesayeta leşkerî demokrasîya rastîn jî ne mumkin e.

 

25 sibat 2009

 

___________

(1) Bona axaftina Mahîr Kaynakî binêre li rojnameya Vatan, 1 çele 2009, Hevpeyvîna ku bi Mîne Şenocakli re kirîye.

Dîsa binêre li Ugur Balik, Timur Şahan, İtirafçı: Bir JİTEM’ci Anlatıyor, Aram Yayınlari, 2006

Herwisa, binêre li www.nasname.com, BOTAŞ (JİTEM’in Ölüm Fabrikası), 22 sibat 2009 / Kayıp Yakınları Yağmur Dinlemedi, 23 sibat 2009

Û binêre li Bedir Acar, Tuncay Güney Anlatıyor, Ergenekon’un İlk Tanığı, Timaş Yayınevi, Îstanbul 2008

Not: Navê orîjînal yê gotarê “REJİMİN ANA NİTELİĞİ” ye. Herçendî ev gotar li malperên mîna www.kurdistan-post.org û www.nasname..com weşîyabe lê gotara orîjînal rasterast ji destê nivîskar hatîye wergirtin. (R.L.)

 

çapkirin