Di Kampanyaya Lêborînê de Helwêsteka Cihê

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn 

Siirt Vakayinamesi, yek ji kitêbên Weşanxaneya Yaba ye ku di nav rêzepirtûkên Mezopotamya Kitapligi de weşîyaye. Ev kitêba ku ji layê pîskopos Aday Şer ve amade bûye, ji layê Celal Kabadayi ve hatîye wergerandin. Kitab, di sala 2002 de li çapê ketîye. Di kitêbê de pêşgotinek ku ji layê Weşanxaneya Yaba ve hatîye nivîsîn heye. Di vê pêşgotinê de beşek heye ku, ji hevdîtina ku Bet Şevace bi jinekea pîr a suryanî re kiriye, hatiye girtin. Li wir, di sala 1915 de, li alîyê Mêrdînê, ew zilma ku hêzên asayîşê yên girêdayî rêveberîya Osmanî bi asûrî-suryanî, keldanî û ermenîyan kiriye, tê qisekirin. Di sala 1915 de tenê ermenî nehatine qirkirin. Li hemberî asûrî-suryanî û keldanîyan jî qirkirineka tund hatiye meşandin.

Profesor David Gauntê swêdî jî di kitêba bi navê “Katliamlar, Direniş, Koruyucular, Birinci Dünya Savaşı’nda, Doğu Anadolu’da, Müslüman-Hrıstiyan İlişkileri, Wergerandin: Ali Çakiroglu, Weşanên Belge, Îstanbul, 2007” de behsa van bûyeran dike. Di vê navberê de, divê em behsa ‘vekirina gorekê’ jî bikin ku ji payîza sala 2006 dest pêkiribû û heta bihara sala 2007 dewam kiribû. (Îsmaîl Beşîkçî, Olgular Karşısında Bilim, Resmi İdeoloji, Etik,  05.07.2007 http://www.peyamaazadi.org/modules.php?name=News2&file=article&sid=2357)

Ev bûyerên hanê di kitêba bi navê “1915 Bir Papazın Günlüğü” de hîn bi teferuat têne behskirin. Rojnivîska ku ji layê Fr. Hyac. Simon des Precheurs ve hatîye amadekirin, di kitêbê de bi sernavê “Kartal Yuvası Mardin’de, Beklenmedik Felaket, Ermeni, Asuri, Keldani Soykırımı” cih digrin. Kitêba ku ji layê Mehmet Baydur ve ji fransizî bo tirkî hatiye wergerandin, di kewçêra 2008 de ji layê Weşanxaneya Pêrî di nav rêzepirtûkên Tarih-Ani-Gunlukler de weşîyaye.

Wisa tê fêmkirin ku di sala 1915 de qirkirina li Mêrdînê ji layê walîyê Diyarbekirê Reşît Begî ve bi teferuat hatîye pîlankirin. Dr. Reşît Beg, mudirê karê nivîsînê û wekîlê qaymeqamê Mêrdînê Îbrahîm Bedredîn Begî bo muteserrifîya Mêrdînê tayîn dike. Walîyê Diyarbekirê Dr. Reşît Beg, bona ku li hemberî mesîhîyan qirkirinê pêk bîne, komîteyeka nepen jî dadimezrîne. Di vê komîteya nepen de Îbrahîm Bedredîn, kumandarê cendirmeyan Çerkez Harûn Beg û cihgirên wî, şefê polîsan Gewranîzade Memduh Beg, reysê cezaya giran Xelîl Edîb Efendî, cihgîrê walîyê Dîyarbekirê Tewfîq Beg, mudirê komîteya tehcîrê û cihgirê Memduh Begî Evdilkerîm Beg, mudirê hepisxaneya Mêrdînê Şêx Tahir Ensarî hene. (r. 23-24) Mebûsê Diyarbekirê Feyzî Efendî dema ku diçê Mêrdînê, li meha sibatê (1915), ev komîteya veşarî tê damezrandin. Tê zanîn ku Feyzî Efenedî (Pirinççioglu) xalê Ziya Gokalpî ye. (r. 24)

Di meha nîsan û gulana sala 1915 de li herêma Mêrdînê li hemberî mesihî û êzîdîyan qirkirineka gelek pêt çêdibe. Sedemeka cidî tune ye ku meriv vê qirkirinê jenosayd nehesibîne. Ev qetlîamên bi komelî, ligel talaneka bi zanebûn têne kirin. Di prosesa qetlîama suryanî, keldanî û ermenîyên mesîhî de, dest li ser hebûna wan a maddî tê danîn. Zîynetên wan, pereyê wan û embarên wan ên erzaqê têne talankirin. Ev qetlîamên girseyî, ev talanên hanê ji layê wê komîteya veşarî ku me li jor behsa wê kir tên rêvebirin. Di karê tetikêşîyê de kurdên li herêmê, eşîrên kurdan, beredayên û sûtalên ku ji vir de û wê de hatine berhevkirin, têne bikaranîn. Em ji kitêbê fêr dibin ku, wekî mînak, Qiziltepeya îroyîn, di sala 1915 de gundekî ermenîyan bûye. Navê wê yî wê demê Til-ermenî bûye. Û gundekî gelek dewlemend. Grûbeka kurd ku ji 2000 siwarîyan pêk tê, ermenîyan dixin dêrê û dişewitînin. Yên mayî li kuçeyan, li malan didin ber şûran, malê wan talan dikin. (r. 61) Ev grûba kurd a tetikêş ji layê rêveberîya Îttîhadî ve tê teşwîqkirin. Digel vê tetikêşîya kurdan, dîsa jî, bûyer ji layê papaz Sîmon ve bi awayakî tendurist tê fêmkirin. Di vê behsê de fikrê papaz Sîmonî ev e:

“… Di serî de ev karê çepel bi destê kurdan û cendirmeyan hat kirin. Paşê rewş guherî. Înfazên kirêt spartin wan konvoyên milîsan ku xwedêgiravî bona parastina konvoyan hatibûn wezîfedarkirin.

Ev qetî ye ku, kurd û leşker, tenê estruman bûn. Tenê makîneyên kuştinê bûn. Tenê li gorî fermanên ku ji derve de digirtin, vî karî dikirin. Yên ku biryar didan, ne ji çiyayên me bûn. Yên li paytextê bûn. Û ez, heta ku rastiya vê gotinê înkar dikim, ez ê hebûna rojê înkar bikim. Mesîhîyên Tirkîyê ji layê Jon-Tirkên Îstanbulê ve hatin qetilkirin.

Delîlê me di nav formasyona van leşkerên milîs de ye.

Milîs, yekîneyên wisa bûn ku ji kesên bêkar û bêemel, ji beredayan hatibûn pêkanîn. Xirab bûn, bêperwerde û cahil bûn. Di bin wan îşaretên leşkerî de ji veşartina van taybetîyên xwe yên berbat memnun, însanên temenê wan li dora 50 salan bûn. Ev zilamên ku hetanî vî temenê xwe beredayî gerîyabûn û ji tu dolabekê re nebûbûn destikek, bona ku gihîştibûn îmkana dewlemendbûnê û bona şêlandinê hatibûn, lewre, kêfxweş bûn.

Di kurdan de jî em şahidê eynî rewşê ne. Axayekî kurd emirqul bûyîna xwe îfade dikir, bi vî awayî hewl dida xwe ku, xwe mafdar derxîne. Digot ‘Êê!’ û dewam dikir, ‘Ma çi bûye, qey împaratorî dîn bûye? Ji me re got bikuje, me jî kuşt. Ev karê hanê bi fermanê çêbû. Qey dê ceza bidin me?’ Rojekê peywirdarekî asayîşê ji min re got, ‘Hûn çi ji me dixwazin, bi zorê me kirin nav vî karî.’

Ji derveyî vana û delîlê herî girîng û pêt, berîya cînayetan, bona ku kirasekî qanûnî jê re bifesilînin, fermana ku bona qurbanan dihate xwendin jî di nav de ye.

Usûl wisa bû: Piştî ku konvoy dihat rawestandin, efserek ji zerfekî ku bi mohra sor hatiye xemilandin, nameyek derdixist û dixwend. Digot ‘Hûn giş bi kuştinê hatine mehkûmkirin!’ Hukemkî wisa averê tenê dikanîbû ji layê hukmatê ve bihê dayîn, ancax ji meqamekî hukmatê derkeve.” (r. 107-108)

Piştî vê girîzgahê ez dixwazim li ser meseleya “di lêborînê de helwêsteka cihê” rawestim.

1.Berzan Botî di roja 27 çele 2007 de nivîseka bi sernavê “Asur Soykırımı: Tarihle Yüzleşmek” nivîsî. (http://www.nasname.com/Yazarlar/bboti/230.html) Di vê nivîsê de zilma ku li gelê Asûrî bûye tê qisetkirin. Nivîs bi van îfadeyan diqede: “Di gundê me de, ku aîdê gelê asûrî ye, di sala 1915 de, qismek jê hatin muslumankirin (nevîyên wan hîn jî li wir rûdinin), yên mayî hatin qetilkirin û dest danîn ser axa wan. Ev axa ku ji alîyê kalikên me ve dest li ser hatîye danîn, qismê ku pahra min ketîye, ez dixwazim îadeyî xwedîyên wê yên rastîn bikim. Herçendî qîymeteka wê ya maddî nîn be jî, ez wisa difikirim ku dê bi awayekî sembolîk wateyeka wê hebe û di çarçeweya huqûqa navneteweyî de dê ji îddîayên mafdar ên gelê asûrî re bibe delîl.”

Berzan Botî vê daxwaz û helwêsta xwe bi nameyekê bona konferansa “Jenosyda Asûrîyan 1915” ku di roja 31 çele 2007 de li Swêdê pêk hatibû dişîne.

Berzan Botî di dawîya sala 2007 de bona Navenda Lêkolînên Jenosayda Suryanîyan SEYFO CENTER jî nameyekê dinivîse. Di wê nameyê de derbareyê bûyerên sala 1915 de hîs û fikrên xwe îfade dike û helwêsta xwe nîşan dide.

2.Ji SEYFO CENTER, Sebrî Atman di nivîsa ku li roja 28 berfanbar 2008 weşandîye de derbareyê “Kampanyaya Lêborînê” de hinde fikrên xwe îfade dike. Sebrî Atman, hinde beşên wê nameya ku Berzan Botî bo Navenda Lêkolînên Jenosayda Suryanîyan SEYFO CENTER şandibû, digre nav nivîsa xwe. Ev name wisa ye:

“Ne tenê lêborîn; ez axê jî paş de vedigerînim!

Di meha dawîn a sala par de, ji nav bûyerên ku di çapemenîya Tirkîyê de li serî cih girtin, bêguman ew metna ku ji ermenîyan lêborînê dixwest bû, ku bo rayagiştî hate eşkerakirin û li hemberî wê ew pêla şovenîst heta bi sererkanîyê bilind bûbû.

Teqrîben salek berê, Berzan Botîyê ku li Tirkîyê rûdine, nameyek bo Navenda Lêkolînên Jenosayda Suryanîyan SEYFO CENTER nivîsî. Di vê nameyê de hem ji ber jenosaydê lêborîn dixwest hem jî nivîsîbû ku ew dixwaze erd û mala ku niha ew xwedîyê wê ye, dewrê xwedîyên wan ên berê bike.

Ev serê salekê ye ku em bi wî re di nav peywendîyê de ne. Ewraq û belgeyên resmî ku di roja 6 kewçêr 2008 de li noterê amade bûbûn û hatibûn îmzakirin, gihan ber destê me.

Em wisa pîlan dikin ku, vê yekê di meha nîsana sala 2009 de li parlamentoya Swêdê, di kombûneka bi çapemenîyê re, ku Berzan Botî jî tê de amade be, bo rayagiştîya navnetweyî rabigihînin.

Lêbelê ji ber ew kampanyaya lêborînê ku li Tirkîyê tê meşandin û radeya munaqeşeyên ku li derdora wê çêdibin, îcab kir ku em berîya wê kombûna çapemenîyê pêşdaxuyanîyekê belav bikin.

Divê ev bête zanîn ku di jenosayda 1915 de ne tenê ermenî, suryanî jî hatin tunekirin. Lê behsa wan nabe. Herwekî romanên ku di şerê cîhanê yê duyem de hatin tunekirin. Ne mumkin e ku meriv viya fehm bike.

Lê ji nîvî zêdetir suryanî bi fehma ‘pîvaz her pîvaz e, divê bête hûrkirin’ ligel ermenîyan hatin tunekirin. Bi gotineka din, di navbera mesîhîyan de ferqek nedîtin. Baş e, çima behsa suryanîyan nayê kirin?

Li Anqara û Îstanbulê, navê muadilê Adolf Hitlerî yê li Tirkîyê Talat Paşayî li kolan û meydanan datînin, li Gîresun û Boxazlîyanê hêkelên Topal Osman û Kemal Begî hatine daçikandin. Nifşek ku li Tirkîyê mezin bûye lê nikane van kirinan pirsîyar bike heye. Meriv têdigihê ku ev tebeqeya fireh nikane bi hêsanî xwe bigihîne rastîyan. Lê roşinbîr?

Di sala 1915 de, ji ber ku însan xwedîyê aîdîyet û bawerîyeka dînî ya cihê bûn, ji Îstanbulê heta bi Culemêrgê, mezin û piçûk, jin û mêr, ma nehatin kuştin? Herçendî navê van cînayetên komelî bi pîlan û program, bi biryar û tanzîmkirina otorîteyeka navendî hatin kirin, wekî ‘trajedî’ û ‘felaketa mezin’ bêne guhertin jî, ma ev bûyer dikane rastîya wê veşêre ku zêdetirî du mîlyon însan jîyana xwe ji dest da û eqalîyetên mesîhîyan di vê cografyayê de hatin tunekirin?

Di vir de tiştê ku em dixwazin bal bikşînin ser, ev e. Heta ku bi zihnîyeta jenosaydê re hesabdîtineka esasîn nebe, heta ku civak ji vî layî ve neyête perwerdekirin û hewcedarîyên lêborînxwestinê bicih neyên, gotina “ez lêborînê dixwazim” herçendî erênî be lê qîm nake. Esas û yê girîng, bicihanîna hewcedarîyên lêborînxwestinê ne. Û li Tirkîyê tiştê ku divê were munaqeşekirin, ne bûyîn an nebûyîna jenosaydê ye. Esas, tiştê ku divê were munaqeşekirin, ew welatê ku xwedîyê sicîla jenosaydê ye, ew gavên ku bona haşkirina êşa mexdûrên jenosaydê dê bêne avêtin be.

Em suryanî viya wisa tekîd dikin. Yek ji pîvanên demokratîyetê, bi dîrokê re hesabdîtin e. Heta ku bi dîrokê re rû bi rû nebin û pê re hesab neyê dîtin, girîngîya îro dernakeve meydanê. Di vê wateyê de, divê Tirkîye bi dîroka xwe re hesab bibîne. Ji ber ew jenosayda ku li salên 1915an, di serî de li hemberî ermenîyan, herwisa, li hemberî suryanî, rûm û êzîdîyan hate kirin, divê lêborîn bihê xwestin û yê herî girîng jî, divê hewcedarîyên vê lêborînxwestinê werin bicihanîn.

Lewre Tirkîye heta ku bi dîroka xwe ya nêzîk re rû bi rû nebe û ji gelên ku bûne mexdûrên jenosaydê lêborîn nexwaze, dê ne bikanibe pêşî li jenosaydên nuh bigre ne jî bikanibe demokratîze bibe. Daxwaza me ev e ku, Tirkîye ji her layî de xwe ji zihnîyeta jenosaydê paqij bike.

Di roja 18ê adara sala par de, serkowezîra Almanyayê Angela Merkel ji ber jenosayda cihûyan ku 6 mîlyon însan têde miribûn, li ber parlementoya Îsraîlê Knessetê serê xwe çemandibû û bi zimanê îbranî gotibû ‘Holocaust, bona me şerm e û ez li hemberî qurbanîyên qetlîamê bi hurmet serê xwe diçemînim.’

Lêbelê serokwezîrê komara Tirkîyê Receb Teyîb Erdogan, bo yên ku kampanyaya ‘Em ji ermenîyan lêborînê dixwazin’ li dar xistine, got “Nexwe wan jenosaydê kirine ku lêborînê dixwazin.” Pirr eyb! Ev helwêst, bêguman ji layê nîşandana radeya têgihîştîbûnê ya di navbera serokwezîra Almayayê Angela Merkelê û serkwezîrê Tirkîyê Receb Teyîb Erdoganî de jî, nîşandêr e.

Çunke diviyabû serokwezîr têbigihîşta ku ji vê saetê bi şûn de rêya jîyaneka bi hev re, bi dîroka xwe re ji hesabdîtinê û ji gelên ku bûne mexdûrên jenosaydê lêborînxwestinê derbas dibe. Ger serokwezîr Teyîb Erdogan zimanê gelên ku bûne mexdûrên jenosaydê, di vê navberê de, zimanê Hz. Îsa fêr bibe û ji suryanîyan re bibêje ‘Camo Suryoyo Shupkono!’ ev wî piçûk nake. Lêborîneka wisa dê bibe xebera têgihîştîbûyîna Tirkîyê. Kurtê gotinê ev e: Di dema pêşîya me de ger dînamîkên hundirîn ên Tirkîyê nekevin nav tevgerê, hingê dê dînamîkên derveyî zorê li Tirkîyê bikin. Bila ev wisa bihê zanîn.

Birêz Berzan Botî, bi qasî ku gaveka gelek bi rûmet avêtîye, ewçend jî îmza avête binê destpêkek ku dê pêşî li Tirkîyê veke. Belgeyên ku ji layê noterîyê ve bi awayekî resmî hatine tesdîqkirin û îmzakirin, gihan ber destê Navenda Lêkolînên Jenosayda Suryanîyan SEYFO CENTER. Ligel vana, di nameya ku bona rayagiştî nivîsîye û bo me jî ragihandîye de ev rêz cih digrin:

‘Ji roja 06 kewçêr 2008 vir de, li bajarê Sêrtê ku li rojhilata başûrê Tirkîyê dimîne, li gundê … erd û xanîyê ku qeyda tapuyê li ser navê min e, piştî karûbarên resmî yên di Noterîya … de li ser navê SEYFO CENTER min dewrê Sebrî Atman kirin. Ez ê sedemên vî karî bi vê nameya li jêr bi hemî rayagiştî ya navneteweyî re parve bikim.

Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de ku ji layê rayagiştî ya navneteweyî ve baş tê zanîn, yek ji cihên ku qetlîam li hemberî eqalîyetên mesîhîyên ku di nav împaratorîya Osmanî de rûndiniştin çêbû, gundê me … ye. Jenosayda sala 1915, ku ev serê nod û sê salan e li Tirkîyê wekî tabûyek tê dîtin û bi înkarkirin û berovajîkirinan serê wê tê nixumandin, firsenda min çêbû ku ez ji gelek alîyan ve li ser lêkolînê bikim. Ne tenê ji kitêb û belgeyên ku ji layê dîroknusan ve hatine nivîsîn, herwisa, min bi yên ku bi xwe bûne şahidê trajedîya jenosaydê, heta, însanên ku em dikanin wan wekî ‘tawanbarên’ ku di qetlîamê de rol girtine bidin nasîn, berîya mirina wan, firsenda min çêbû ku ez rû bi rû bi wan re biaxifîm û li wan guhdarî bikim. Di wan salên jenosaydê de ew suryanîyên ku li gundê me hatine qetilkirin, dest li ser erdê wan hatîye danîn, beşek jê bi darê zorê ew kirine musluman. Însanê ku bi darê zorê bûna musluman, nevîyên wan hîn jî li gundê me rûdinin. Dema ku ez û xwişk û birayên xwe, em pê hesîyan ku ew erdên ku ji bavê me ji me re mîras mane, ne yên me ne, berevajî, li ser xwîna wan însanên ku di jenosayda sala 1915 de qetl bûne, bi darê zorê hatine xespkirin, hingê ew ezaba wijdanî ku min kişande û ew eyba ku ez ketimê, ez nikanim bi gotinan îfade bikim. Berîya ku ez vê biryarê bidim, ez bi salan li ser fikirîm, min xwe kir şûna wan însanên ku bûne mexdûrên qetlîamê. Suryanî û ermenîyên ku ez rastî wan hatim, wekî şexsek, min ji wan lêborînê xwest. Lêbelê min kir û nekir min nikanî wê ezaba wijdanî ku ji eyba ku ji kalên min ji min re mîras maye, ji ser xwe rakim. Digel ku bi wê jenosayda ku çêbûye re bi awayekî fiîlî peywendîya min nîn e jî, min biryar da, ku ji lêborînxwestinê wêdetir karekî bikim. Û ew malê ku ji kalê min ji min re mîras maye, min îadeyî Seyfo Centerê kir, ku li ser navê xwedîyên vî milkî yên rastîn suryanîyan bona ku jenosayda li wan hatîye kirin bête nasîn, bi salan e fedakarane dixebite…’

Belê, me beşek ji nameya durûpelî ya Berzan Botî pêşkêş kir. Beşên din ên nameyê û pêşdeçûnên din, hûn ê bikanibin di wê kombûna ku em ê li meha nîsanê li parlamentoya Swêdê çêbikin de, ku dê alim û sîyasetmedar jî têde amade bin, bişopînin.

Wisa dixuye ku li Tirkîyê du cebhe hene. Di hêlekê de cebheya Berzan Botîyan. Li hêla din jî, Anqara û Îstanbul jî têde, cebheya yên ku navê Talat Paşayî li kolan û meydanan datînin.

Berzan Botî hem lêborîn xwest hem jî hewcedarîyên lêborînxwestinê bicih anî. Vê helwêsta numûne viya tîne bîra meriv: Nevîyê Topal Osmanê ku li Gîresunê rûm kuştin, ew ji cih û warê wan, ji welatê wan dan rakirin û dest danî ser mal û milkê wan, Osman Feridunoglu dê bikanibe Berzan Botî bo xwe wekî mînak bigre?

Nexêr! Nevîyê Topal Osmanî, Osman Feridunoglu (li Gîresunê di sala 2007 de rekortmenê bacdayînê bû) serwetê li ser xenîmeta ku ji kalikê wî jê re maye zêde kir. Li dû wê jî, ligel girtîyê rêxistina terorê Ergenekonê Welî Kuçukî, hêkelê kalikê xwe li meydanê daçikand. Evên hanê mijulê înkarkirina jenosaydê û jîyandina bîranîna qatîlan e.

Pirs ewqasî zelal e. Ji ber bûyerên ku di rabirdûyê de çêbûne, helbet her neferekî tirk bi xwe berpirsîyar nîn e. Lêbelê li meydanê berpirsîyarîyeka kolektîf heye. Her neferê tirk berpirsîyar e ku bi dewleta xwe jenosayda sala 1915 bide qebulkirin.” (Nasname, 28 rêbendan 2008)

3.Li hemberî fikr û vê helwêsta Berzan Botî hinde rexne û îtîraz çêbûn. Derbareyê vê helwêstê de munaqeşeyeka geş çêbû. Beşeka van rexneyan, digot “Kurd, miletekî wisa ne ku mafên wan, axa wan hatîye xesbkirin, tu erdekî wan nîn e ku bidine hinekan.” Hinekan jî behsa ew hovîtî û surgunkirina ku ermenîyan di navbera salên 1992-1994 de li Qafqasyayê, li herêma Laçînê li hemberî kurdan kiribû dikirin. Yên ku digotin, fikr û helwêsta Berzan Botî gelek hêja ye jî, hebûn. Yên ku beşdarî vê munaqeşeya geş bûbûn, bal dikişandin ser cûreyên rewşa peywendîyên di navbera ermenî û kurdan de ku li demên cihê çêbûne. Yên ku bal dikişandin ser wê zilma ermenîyan ku dema di sala 1917 de ligel artêşa rûs vegerîyabûn û bi taybet bi kurdan kiribûn. Wekî şexsek, întîbaya ku min ji fikr û helwêsta Berzan Botî û îtîraz û munaqeşeyên ku li hemberî wî çêbûn hilda, ev e: Ya rastî civaka kurd, wekî mînak, li gorî civaka tirk, civakeka gelek demokratîk e. Ev çima wisa ye? Ev rewş tê fêmkirin. Çunkî zihnîyeta kurdan ji alîyê îdeolojîye resmî ve nehat jehrkirin. Ji layê din, bona ku demokrasîyê saz bikin, xwe gihandin wê zanebûnê ku, divê îdeolojîya resmî rexne bibe. Ji layê pirsa kurd ve rexnekirina kemalîzmê, rê vedike ku fikrê wan azad bibe.

Dibe ku gelek kes di fikrê Berzan Botî de bin. Lê kesên ku helwêsta wî qebul dikin hene yan na, ez nizanim. Lêbelê ev mijara li vir, ne meseleya çendahîyê, ya çawahî yê. Ev girîng e ku bûyerên sala 1915 bêne îdraqkirin. Roşinbîrî, meseleya îdraqê ye. Roşinbîr bûyîn, di nav tora peywendîyên kesane, civakî û polîtîk de hay ji bûyeran û rewşa xwe bûyîn e, teşebuskirina tiştê ku dikare bike ye. Li Tirkîyê kampanyaya “Em ji ermenîyan lêborînê dixwazin” roja 14 rêbendan 2008 dest pêbû. Nivîsa bi sernavê “Asur Soykırımı: Tarihle Yüzleşmek” a Berzan Botî li roja 27 çele 2007 weşîyaye. Di navberê de bi qasî du salan dem heye. Herwisa, ev jî helwêsteka hêjayî behskirinê ye ku, ew nameya ku wî bona Navenda Lêkolînên Jenosayda Suryanîyan SEYFO CENTER şandîye jî, di heman rojê de hatîye nivîsîn.

Îro, te divê li nav tirkan, te divê li nav kurdan, çavîya dewlemendîya gelekê malbatan malê ermenîyan e. Ev malê ermenîyan çawa ketîye destê van malbatan, meriv dikane li hinde mekanan, ji hev cihê vekole. Li sala 1915, li derdora Qersê ku artêşa Osmanî ne li wir e, zilmekî ku bi girseyî li ermenîyan bibe, nîn e. Lê li wan derên ku artêş têde ye, li hemberî mesîhîyan zilmeka xidar heye. Teşkîlatî Mexsûsa li van deran hîn bi hêsanî organîze dibe û fealîyet dike. Di van deveran de, malê ermenîyan çawa ketiye destê eşraf û malbatên tirk û kurd, peywendîyên ku van malbatan di vê prosesê de bi dewletê re danîne, li gorî her deverê, divê ji hevûdin cihê werin vekolandin.

çapkirin