Ehmed Xan Newroz

   

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk:  Roan Lezgn

 

 

 

Derbar Ehmed Xan de kitbeka din a H. Mem weya. Nav kitb Xan ve Newroz e. (H. Mem, Xan ve Newroz, Weann Ensttuya Kurd ya Stenbol, adar 2009, 125 rpel) (1) Wney Newroz ku ji aly Arif Sevin ve bye, di berga pirtg de cih digre. Ev wne derbar roja Newroz prozkirinn Newroz de lham dide meriv. Meriv dibje qey Sit, Zn, Tacdn Mem li Botan ne meydana Newroz Newroz proz dikin.

Di kitb de babeta ku bal dikne ser xwe, munaqeekirina Firdews, erefxan Ehmed Xan ye. Firdews, arek ran ye ku di navbera saln 940-1020 de jyaye. Nivskar destana ran ahnemeya ku ji ar cildan pk t ye. Dibjin, ahname di 25 salan de, di navbera saln 974-999 de hatye nivsn. erefxan edbek kurd e di navbera saln 1543-1604 de jyaye. Ji malbata erefxanan e ku di navbera saln 1220-1650 de li Bidls hukimdar kiribn. Berhema xwe ya bi nav erefnamey di sala 1597 de temam kiriye. Ehmed Xan mutefekkr, ar flozofek kurd e, di navbera saln 1651-1707 de jyaye. Berhema xwe ya bi nav Mem Zn di sala 1695 de temam kiriye.

Firdews di ahnamey de dibje, gel kurd bkok besl e. Dibje kurd miletek bxweda bmedenyet in, li detan di konan de dijn.

erefxan j dema ku di erefnamey de derbar kurdan de agahyan dide, dibje Kurd ji civateka cinnan e ku Xwed perde ji ser wan daye al. Kurd zarokn cinnan e. (r. 40) Dema ku vana dinivse, ji fikr derbar kurdan y mutefekkirn ereb n dewra Ebasyan sd werdigre. Ya rast, dibje, ereb kurdan wisa nas dikin. H. Mem, te div bila Firdews yan erefxan be, ji ber v fikr wan bbingeh tew, wan rexne dike. Bi taybet ji ber ku ev fikr w li dervey slamyet ayetn Quran ye, beg Bidls erefxan rexne dike. H. Mem, dema ku van rexneyan dike bal dikne ser v yek ku kurdan awa keda xwe xistine nav keda hevpar a aristanyeta merivaty. Wek mnak, dibje cara p ji aly hurryan ve hesin hatye uxulandin, herwisa, nevyan hurryan kasstan medan uxulandina hesin pde birine, viya j di war andny de pdeneka mezin pk anye. (r. 12) Dema ku vana dibje, ji kitba Sebahedn Bulut a bi nav Arkeolojiden Demirci Kawaya Ik (Komal Yaynlar, stanbul, 1996, r. 45-46) sd werdigre. H. Mem di lkolna xwe ya bi nav Xan ve Newroz de, dibje, digel ku Firdews neteweperestek mezin fars e derbar kurdan de fikr texqrkar fade dike j, dsa, ji bo kurdan bona tgihtina rabirdya Newroz, ahname avkanyeka girn g e.

Fars ji ahnamey hereket dikin kurdan wek miletek kov bmedenyet dibnin. (r. 44-45, 48, 55) Ereb j dibjin, kurd ji cinnan bne. Tirk j behs dikin ku kurd tirkn iyay ne, ji ber deng kart-kurt ku ji rvena li ser berf derdikeve, ji wan re kurd hatye gotin. Fars, ereb tirk, bona ku derbar orjna kurdan de agahyn rast nedin, ligel hev di nav hevkary de tevdigerin. H. Mem v helwsta fars, ereb tirkan rexne dike. pa, dide zann ku Ehmed Xan ima bi kurd nivsye. Ji Xan hereket dike rewa kurdan a di navbera fars, ereb tirkan de vedikole. (r. 30) Herwisa, ji dewleta Cemd, ji Medan Firdews hereket dike, rabirdya Newroz rove dike.

 

Hest Netewey i ye?

ar kurd Evdirehman Durre di helbesteka xwe de wisa dibje:

Namiq Firdews k ne,

Boela Buxter?

Bende pr Cizr,

Hezret Xan me ez.

 

Min li jor behsa w kir ku ar ran Firdews awa kurdan tehqr dike. ar mutefekkrn ereb j dibjin Kurd zarokn cinnan e kurdan tehqr dikin. H. Mem, li gelek dern lkolna xwe ya hja vana fade dike. Di sedsala 19. de, di saln 1870yan de, di saln 1880yan de Osmany n Namiq Kemal j kurdan wek civateka kov nan dida. Pnyaz dikir ku bila kurd di nav Osman de bne helandin. T zann ku Osmanyn N, dewletek ku etnsya tirk digre navenda xwe tesewur dikirin. Mela Evdirehman di helbesta xwe de li ser hev bersiva fikr fars, ereb tirkan derbar kurdan de dide. Mela Evdirehman di v helbesta xwe de pesn xwe dide. Dibje, Li ber min Firdews k ye, Namiq k ye, Eb Ela Buxter k ne? Cih ku ez li wir bim nav wan t xwendin? Dibje, Lewre ez suxteya Melay Cizr Hezret Xan me. ji mezinahya xwe re bingeh datne. (2)

Di v helbest de netweperweryeka bico heye. Romantzmeka xurt heye. Ev yek, neteweprewerya gel e. Li ser hev bersiva fikr fars, ereb tirkan derbar kurdan de t dayn. Ev netewepreweryeka wisa ye ku, bi qas ku bi co e ewend j bi zanyary hatye hunandin. Bena xwe dide ber bena arn her mezin n fars, ereb tirkan. Mela Evdirehman, xwe bi Melay Cizr Flzof Xan ve girdide, dibje ez suxtey wan im, bi v away rmeteka mezin dide van her du arn kurd. Ya rast, Mela Evdirehman, rmetdarya xwe ya ji lhamgirtina van her du aran nan dide, herwisa, fade dike ku van her du arn kurd rmet dane w. Di awir derbar kurdan y Firdews, Namiq Kemal, Eb Ela Buxter de zann tune, yobaz pdaraz serdest e. Di rexneya Evdirehman Durre ya li ser van aran de zanyar heye.

Hesen Bildirici di destpka saln 1990 de rveber weann MELSA b. Hn pa, di nav rvebern rojnameya Yeni Gndem de cih girt. Li stanbul, li Uskudar ligel Xryey rdinit. Pit Hesen, ukr Gulmu bb rveber rojnamey. Ew j li gel jina xwe Xetce, zarokn xwe Mizgn Tkon birayn xwe, li Bexelevler rdinit. W dem ez miswa dim stanbul. Carek dema ku ez vedigeryam Anqerey Hesen li gara Heyderpaay ez bi r dikirim. W var gara Haeyderpaay, her der bi rohnyan hatib xemilandin. Li hember v rewa han, Hesen hestn xwe wisa fade kiribn: r bajarn me yn ku bi rohnyan hatine xemilandin hebna, hebna. Em ji bajarek xwe bi tirn, bi otubus bina bajarek xwe y din. Di r de em nehatana sekinandin, bi pirsn mna tu k ve di, ima di, di ber k, tu y li kder bimn?... nehatana pirsyarkirin... Em di nav van tirs endeyan de nebne me bi rehet dost merivn xwe zyaret bikirana Mebesta min ji hs netewey ev e. L ev j tesbteka girng e ku di nav kurdan de ev hs ge nebye.

Li payza sala 1990 Sava Buldan min Leyla Zanay birib cihek seyran y li Sariyer. Mehemed Emn Tekta j bi me re b. Di dewra rejma 12 adar (3) de ez bi Mehemd Emn Tekta re li girtgeha fermandarya dareya orf ya Diyarbekir mabm. Li Sariyer meydaneka daristan ya zind heb. W dem hzn arta tirk daristann yayn kurdan, daristann herma kurdnin diewitand. ewitandina daristanan karek sstematk b. Leyla Zana, dema ku av berdab w daristana gur a li Sariyer, hestn xwe wisa fade kiribn: Xwez daristann me j wisa bimana, nehatana eiwtandin Xwez by tu tirs endeyek em bikaribna bi rehet biketana nav, bigeryana Ev j dibe fadekirineka hest netewey. Meriv dikare vana wek creyn neteweperwerya gel binirxne.  

Hevalek Nisbn heb. Li Erebistana Sud dixebit. Operator wesatn karn giran b. Hevalek xort y ku gelek bi nirxn netewey ve girday b. Di saln 1990 de meseleyeka wisa qal kirib: Ez bona nimja n hertim dim mizgeft. Li xutbey her gav mam ji Endonezya heta Fas nav gel welatn slam dihejmart, bona wan dua dikir. L h behsa kurdan welat wan Kurdistan nedikir. V helwsta mam ez gelek diandim. Rojek pit nimj dema ku mam ji mizgeft derket min ew qefalt. Min got Seyda, ji Endonezyay bigre heta bi Fas tu behsa hem geln musluman welatan dik, tu bona wan dua dik, l tu h behsa me kurdan nak, ma kurd ne musluman in? Ya rast, rewa me girantir e, em li her der tada dibnin. Melay got, Kurd k ne, ev kurd li kder dijn? Min got, Ma qey meriv dibje, kurd k ne, ev kurd li kder dijn Seyda? Ma kurd ne ar-pnc kes in ku ez bibjim li filan otel dimnin, yan xwe li bvan der veartine. Kurd, gelek ji 40 mlyon zdetir e Kurd li her der dijn, kurd li ran, li raq, li Sry, li Tirky, li Beyrd, li Qafqasyay li Rsyay hene. Min behsa Helebey kir ku awa bi gazn kmyew jin, zarok kal pr hatine fetisandin. mam ji min re got, Derbar kurdan de agah bide min, kurd li kder dijn, li ser xertey nan bide, di xutbeya pya me de ez behsa wan j bikim. Li gor qenaeta min, welat wan zanb l ji nezann ve dihat. Belk j, dibe ku haya w ji qetlama Helebey tune be. Kontroleka gelek tund a hukmata ereb li ser apemeny heye. Haya hukmatan ji Helebey heye l ji ber ku pitgirya Sedam dikirin, lewre deng xwe dernedixistin. Lewma xelq nizanb ku li Helebey kurd bi gazn kmyew hatine fetisandin.

Heval me bi away Min ji mam re wisa got, mam ji min re wisa got qise dikir. Ji ber ku rveberyn ereb xwe dr kurdan didan, wan rexne dikir. Viya j digot: Em karkern kurd, me bona gerlayn me, di nav xwe de pere berhev dikir. Di v war de xebateka bi rk pk heb. Haya patronn ereb karbidestn dewlet ji viya heb. Tkil viya nebn. V yek, ji nedt ve, ji nebihst ve dihatin.

mamek sud ku di xutbeyn n de ji Endonezyay bigre heta Fas behsa hem geln musluman welatn muslumanan dike, bona wan dua dike l ji kurdan Kurdistan h behs nake Li hember viya reaksyona karkerek kurd. Hs netewey titek wisa ye. Di bingeha neteweperwerya xelq de hsn wisa hene, pdena van hsan heye. Dewlet, v neteweperwery, v neteweperwerya gel bona xwe xetere dibne. Bona ku li dij PKK tbikoe, Hzbullah ji aly dewlet ve hat damezrandin. L Hzbullah ne ser iy li hember PKK tnekoya, bi PKK re er nekir. Li bajarn mna Batman, Nisbn, Diyerbekir, Wan, Bidls, Qoser, Farqn, Tetwan di nav girseya ku d ji PKK re bbna bingeh de xebit. Kurdn ku wek welatparz tesbt dikir, ji pa ve berk berdida pita ser wan dikut. Ev heval ku ez behsa w dikim j, dema ku bo zna salane vedigere t nav malbata xwe, li Nisbn, bi v away hat kutin.     

                      

Neteweperwerya Gel Neteweperwerya Dewlet        

Neteweperwerya dewlet, neteweperweryeka wisa ye ku li gor pdivyn deolojya ferm t hilberandin, bi mkann madd manew yn dewlet, bi mueydeyn dar ceza berevanya w t kirin bi mkann dewlet propagandaya w t kirin. Neteperweryeka wisa ye ku, ger mesele kurd bin, nkara kurdan ziman kurd, tune hesibandin tehqrkirina kurdan bo xwe dike amanc. Ez dixwazim v fikr bi end mnakan rove bikim:

 

Fermandar Pmergeyan ku bi sed hezar dolar hat frotin    

Maho Gewdan, fermandarek pmergeyan welaty raq ye. Li adara sala 1988an di njadkujya Helebey de ligel xzann xwe, xwe avtye bext Tirky. Heta dema njadkujya Helebey li 1988an, li Zaxoy, peywira xwe pk tne. Esas ji aly Culemrg ye. Bona ku bedar er ku kurd li hember Sedam Huseyn didin bibe, derbas Bar bye. Nav w Mehemed Kili e. Pit ku li Tirky nitecih dibe, w digrin lekery. Li bajar Antalyay dest bi peywira lekery dike. Lbel rveberya raq li d fermandar pmergeyan Zaxo Maho Gewdan ye. Rveberya Sedam Huseyn lkoln dike ra w dibne. Pdihese ku li Tirky leker dike. Karbidestn raq bi fermandarn JTEM yn li ser snor re peywend datnin Maho Gewdan dixwazin. Bona ku Maho Gewdan (Mehemed Kili) bih teslmkirin, bazar dikin. Her du al li hember teslmkirina Maho Gewdan bo aly raq, bi sed hezar dolar li hev dikin. trafkar bi nav brahm Babat bi esl xwe ji Sry, roka revandina Maho Gewdan bo Kutlu Sava ku derheq pvajoya Susurluk (4) de rapor amade dikir, wisa qise dike: Di sala 1989an de fermandarn JTEM ji me xwestin ku em Memehed Kili (Maho Gewdan) ji Antalyay bigrin bnin. Ez, binefser eban Bayram ligel lekerek bi nav Erol, li Antalyay me bi fermandar alayya cendirmeyan a bajr re hevdtibek kir. Karbidestn wir ji hatina me agahdar bn. Me ji fermandar alayy re got, Em w digrin, dibe ku em pade neynin, pit ku em fadeya w bigrin, em w nfaz bikin. Roja din, me Mehemed li ber dery garnzon girt. Me ew an Silopy. Me teslm efser rtbat y raq ku hertim bi Cem Ersever (5) re di nav peywendy de b kir. Ji ber ku Mehemed Kili ber di nav Partya Demokrat a Kurdistan de karbidestek payebilind bye, lewre ji aly dewleta raq ve bi sed hezar dolar hatib xwestin. Sergord smal Oztoprak dema ku bi v byer hesya j narehet b, pa bi byerek ku reng qezay dabn, hat kutin.        

Maho Gewdan awa ku hate teslmkirin, pit ku fadeya w hat girtin, tavil li wir hat dardekirin. (www.rizgari.org 06.02.2009 / rojnameya Zaman, 05.02.2009)

Di roja royn de ji yn her neteweperest re, ji neteweperestn tirk re ulusalc t gotin. Ev neteweperestyeka wisa ye ku kurdan ziman kurd tehqr dike. Bona kurdan ten bernameyeka wan heye: Asmlasyon tirkkirina kurdan. Bona kurdan piktirn mafek j naxwazin. Hinde xebatn ku hukmat dike j ew wek zordaynn emperyalzm wek pjkirinn emperyalzm tdigihn. Yn ku her zde neteweperestn tirk in, yn ku dibjin her zde em ji v welat hes dikin di w mnaka jorn de bi weyek vekir dixuye ku awa di nav karn qirj de ne awa fikr neteweyayety qirj kirine. Fermandar pmergeyan Maho Gewdan bi sed hezar dolar difroin fazma Baas a raq. Ji aly rejma Sedam ve di damkirina Maho Gewdan de sed hezar dolar kar dikin. Ne ku ten fermandarn JTEM p dizanin Maho Gewdan bona ku bih damkirin t xwestin, herwisa, personeln art yn din j bi v yek dizanin. Neteweperestya dewlet wisa karn qirj ligel xwe tne. Neteweperewerya dewlet, di nav hewldana viya de ye ku, he kesn ne ji w bin, bi tada zilm wan tune bike. L amanca bingehn a neteweperwerya gel ev e ku, li hember tada zilm li ber xwe bide, amanca w ew e ku ligel ziman kultura xwe jiyana xwe dewam bike. Ev karn qirj hertim di prosesa tgihtina neteweperesty de dibin. Hrant Dnk, li roja 19 ele 2007, bi agahdarya hzn asay, stxbarat cendirmeyan hat kutin. Yn ku di v proses de rol girtin digotin y her neteweperwer ez im pesn xwe didan. Roja 18 nsan 2008, li Melety xebatkarn Kitbxaneya Zrvey bi agahya fermandar cendirmeyan herm hatin xeniqandin. (Rojnameya Hrriyet, 13 adar 2009, binirn li neya bi sernav Yaynevi katliamna ad karan emekli albay gzaltnda r.1)

 

Fehma ziman kurd ya unverstey     

UNESCO, roja 21 sibat Roja Ziman a Chan lan kir. Li roja 21 sibat, derheq zimann ku di xeterey de ne axaftin dibin. Roja 21 sibat, xwendekarn kurd n li unversteya bajar Mrsn j di v derbar de bernameyek amade kirin alakyek pkann. Di areweya Roja Ziman Kurd de prozbahyek li dar xistin. Bi ziman kurd dersa ziman kurd dan. Text re ann meydana prozbahy derbar kurd, edebyata kurd hunera kurd de axaftin kirin. L ev alakya wan ji aly rveberya unverstey ve bi mueydeyn ceza hat pwazkirin. Neyn derbar v yek de bi sernav Njadperestn ne qao, yn resen belav bne. Bona van neyan binrin li www.kurdistan-post.org 28 sibat 2009, herwisa, neyn ku ji aly negihan Ajansa Neyan a Djley Ersan elik ve hatine dayn dewama wan:

Rektorya unversteya Mrsn li 35 xwendekarn xwe yn ku li roja 21 sibat bi munasebeta Roja Ziman Kurd li kampusa unverstey alakyek kirine ceza barand. Di teblxata ku tde cezay dsipln bo xwendekaran hatye dayn de ziman kurd wek qao hatye nasandin. Bona 35 xendekar di navbera hefteyek dewreyek de cezay drxistina ji unverstey hatye dayn.

Li gor Dezgeya Ziman Tirk, div navn taybet bi herfa mezin bihatana nivsandin l ev balk e ku di nivs de navn wek Krt, Krte Kurd ku bi tevay 6 car derbas dibin, herfn p yn van peyvan pik hatine nivsandin.

Sedem cezay ew e ku, alak bi ziman kurd hatye kirin. Di teblxata ku tde cezaya dsipln bo xwendekaran hatye dayn mzaya Profesor Doktor Suha Aydin li bin ye de, fadeyn mna Li hember Cejna Ziman Tirk cejna ziman kurd kirine, text re anne meydan ji aly xwendekar Fakulteya Perewerdey Bea Rber wirmendya Pskolojk ve qao dersa kurd hatye dayn, li ser text krd, piroz be cejna zimane krte dil bayram hatye nivsn, axaftina naveroka w kurd bi kurd qao dersa kurd hatye dayn, li gor tehqqata ku derbar van alakyn ku hatine kirin de, di encam de cih digrin.

Di sala 1970yan de ji aly rektory ve daw li kar min li unversteya Atatirk ann. Cara p ez di w parznameya ku unverstey bo dadgeha bilind andib de haydar bm ku peyvn mna kurd kurd bi herfn pik tne nivsandin. Bi eyn wey di peyvn mna gel kurd, folklora kurd hwd. de herfa k ya van peyvan, ku diviyab li gor qaydeyn rzimana tirk wek K mezin bihatana nivsandin l wan pik dinivsand. Qeblnekirina dyardeya kurd, qeblnekirina hebna kurdan ziman kurd, helwsteka di berevajya tgihtn weya zanisty de ye. L pik nivsna herfa p ya navn taybet, viya bi taybet wisa nivsn, creyek tehqrkirina kurdan e. Ev j fikrek kov ye, reftaryeka kov ye. Ji viya t dtin ku ev ser 40 salan e fikr unverstey h neguherye. Xwendekarn unversteya Mrsn roja 21 sibat, di Roja Ziman a Chan de Roja Ziman Kurd proz dikin bi weyek sembolk dersa kurd didin, l unverste ceza dide wan. Ev nan dide ku unverstey weya zanisty h fm nekirye. Di teblxnameya ku unverstey bo xwendekaran andye de, di peyvn mna kurd kurd de, herfn pn yn peyvan pik dinivse, dema ku behsa dersa kurd dike, dibje qao dersa kurd, hing ev nan dide ku di helwsta pikdtin tehqrkirina kurdan de qet guhertinek nebye. Ev hem nan didin ku b hela unverste iqas dr pirsa kurd e prosesn ku li derdora pirsa kurd r didin, h tnegihtiye. Dibe ku hinek unverste piek ern li pirs dinrin, dibe ku hinek mamostayn unverstey j hebin ku bi ern nzk pirs bibin, lbel bi awayek git reftar eva han ye.

Ji saln 1970yan heta sala 2009 i qewim? Li sala 2009 d kurd wek rim li pya ne. Di war ziman kultur de dinyayek daxwaz hene. Bona ku van daxwazan fade bikin, numay, me, mitng kombn dibin. Axaftin munaqee hene. Televzyon, radyo, rojname kitbn kurd hene. li Kurdistana Bar, dyardeya ku li jr nav Hukmata Herma Kurdistan ku ji aly destra bingehn a raq ve j hatye naskirin pk hatye Heyret!... Ewqas cehalet ancax bi perwerdey dibe. Helbet ev perwerde ya deolojya resm ye. Ma di unversteyeka wisa de zanist t hilberandin? Unversteya Mrsn bi tehqrkirina kurdan, bi nkarkirina hebna civak ya kurdan, bi qeblnekirin nkarkirina hebna ziman kurd, bi tune hesibandina wan, dibje qey ew neteweperwerya tirk dike. Ev yek tgihtineka kov, neteweperweryeka kov ye. Esas ev, njadperest ye. Neteweperestya dewlet ji aly unverstey ve bi v tgihtina kovyane t parastin. Neteweperwerya dewlet dema ku neteweperwerya tirkan diparze, tkel karn gelek qirj j dibe. Bguman di unverstey de mamostayn ku li gor weya zanist difikirin pirsgirkn bingehn yn mna pirsa kurd bi awayek rast tdigihn hene. Evn han, herhal, stsna ne.

Lbel di v proses de dsa div rexneya bingehn li kurdan were kirin. Ev j girng e ku, di v war de div helwsta PKK were ekerakirin. PKK, rxistineka wisa ye ku ev dibe ser 30 salan di nav civata kurd de, li cografyaya kurdan, di jyana syas ya tirk de, di dereceya yekem de rol dilze. Sewabn w ji gunehn w zdetir in. Ger ro em pirsa kurd bi azad munaqee dikin, ger em dikanin hewl bidin xwe daku em dnamkn bingehn n civat yn pirsa kurd fm bikin tbigihn, ev rastyek e ku di vir de roleka gelek girng a PKK heye. L PKK di war zimn de himendyeka tendurist pk neanye. Di van waran de hewldaneka cidd ya PKK nn e. Tgehn mna neteweperwer kov, neteweperwerya kov, yn PKK ne. Ev tgehn wisa ne ku, berah ferehya wan, naveroka wan ne dyar e. Ji rexney zdetir wek amureka tawanbarkirin t bikarann. K keng i bike i bibje d neteweperwertya kov bike, d bibe netweperwer kov, ev ne dyar e. L bi awayek git yn ku di war ziman kultur de xebitne, ev rexne, ev tawanbarkirin li hember wan hatye kirin. Esas neteweperwerya kov di fikr, helwst alakyn hinde neteweperestn tirkan de t dtin. Wek mnak, dema ku navn taybet n mna kurd kurd dinivsin, herfa K pik dinivsin. Bi v away eekera dikin ku ew kurdan tehqr dikin, pik dixnin. Ev yek, bi wateyeka temam, helwsteka kovyane ye, dmeneka neteweperwerya kov ye. Kurdan wek kesn ku xwed rade ne nabnin, wek titek dibnin. Dema ku tit be, awa muamele p dibe? Tit, awa muamele dibnin? cab bike meriv digre diavje sergoy, cab bike meriv dipelxe hwd. Esas ev ekl away eekerakirina njadperestya tirkan e. Lbel derdek PKK bi neteweperestya tirkan re, bi van dmenn njadperestya tirkan re tune. Digel van prosesn han, dsa, y ku her zde peyva biraty bikar tne, PKK ye. Tawanbarkirinn PKK yn mna neteweperest kov neteweperwerya kov, her zde kurdn ku li ser ziman kultura kurd dixebitin, bo xwe dikin hedef. Digel van hemyan, di war ura ziman de, di war nivsn axaftina bi kurd de t dtin ku livandinek heye. Lbel ura welat hn j tune. Li gor qenaeta min di kurdan de ura welat hema bibjin ku sifir e. Te div di nav PKK de yan j li nav kurdn li dervey PKK, urek mna ura welt nebye. Kurd hertim li cografyaya kurd tdikoin. Xwna kurdan hertim li cografyaya kurd t rijandin. Lbel kurd xwed li Antalya, Bodrum, stanbul hwd. derdikevin. Carnan bi hinde hevaln ku ji Ewropay yan ji hinde welatn din tn zyarety, em hev dibnin. Wisa diaxifin: Kek smal, me got em endeyek welat, memleket bibnin. Em bi qas du hefteyan li Antalyay man. Me du-s roj li Bodrum derbas kirin. Ev du roj in em li Anqerey ne. Em sibeh derbas stanbul bibin. Em end rojan j li wir bimnin. Pa j, Ewropay, ka dest xwe bide A ev in, ew erd ku kurd j re dibjin welat, dibjin memleket hesreta wir diknin, ev erd in Ev roinbrn kurdan e Yn ku li Ewropay wek surgun in j hene. Yn ku zyaretya xwe bi malbat, bi tev zar zan pk tnin j hene. Tu dema pirsa gund wan li Diyarbekir, y Srt, y li Wan, y li Mrdn hwd. dik, hing dibjin: Gund me hat ewitandin, gund-mund nemaye. Malbata me bela-wela kirin. Ez nizanim k li kder ye. Beeka wan li Dyarbekir hwd. e, beeka wan li Aden ye, li Mrsn hwd. hene Di v vegotin de ura welt heye? Bona kurdn li Kurdistana Bar j, hem bibjin ku km-zde, rew wisa ye. Hn j em wan kurdn ku terka welat xwe dikin dixwazin birevin biin Ewropay dibnin. Di esas xwe de pit prosesa damezirna hukmata herma Kurdistan ew ertn ku bibin sedem reva ji wir d nn in. Li dervey viya j, pirsa kurd helbet d li ser erd ku kurd li ser dijn areser bibe. Ne ku rev, berevaj, div vegera bo axa xwe bibe.

Dibjin bajar her mezin kurdan stanbul e. Bi v gotin dixwazin bidin zann ku pnyazn mna serxwebn, federasyon yan j otonomy d pk neyn. Lbel ger li stanbul 3-4 mlyon kurd rnin, heta ku j nv zdetir nufsa wir kurd be, dsa j, stanbul nabe Kurdstan. Em bibjin ku bajarn mna Culemrg, Srt, irnex, Mrdn, Diyarbekir, Batman, Drsim, ewlg, M, Bidls, Wan Agiry bi tevay vala bibin, li her der qereqol leker bne dtin, l ger 4-5 kurd tde mabin, ew der, dsa her Kurdistan e.

 

Li ser Mem Zn

Mem Zn, berhemeka wisa ye ku di sedsala 17. de, di sala 1695an de temam bye. Nivsna w ya bi kurd ne li gor edetn rnit yn dema Osman ye. Di sedsaln 16. 17. de, bona helbesta Osman, edebyata faris mnak e. Edebyata Faris, mnak dihat girtin. Mem Zn, ne ku edebyata faris, edebyata devk ya kurd, yan destana Mem Alan ji xwe re mnak girtye. Ev j, helwsteka li dervey edetn rnit yn Osman ye. Mem Zn, ji aly ekl ve, ji aly dmena dervey ve meriv dikane biibne Leyla Mecnn (Fuzl, sedsala 16.) Husn Eq (x Xalib, sedsala 18.). Lbel di Mem Zn de teswrn xwezay rasteqn in. Mem Zn behsa Botan dike. Byer li Mrtya Botan r didin. Mem Zn bi v aly xwe ji mesnewyn klask cih dibe. Ji ber van hemyan, di Mem Zn de, meriv dikane muxalefeta li hember edebyata klask ya li hember zhnyeta Osman bibne. Ji van alyan ve, Mem Zn, berhemeka edebyata kurd ye.

Ehmed Xan di Me Zn de bi rya Mr Zeydn, Tacdn, Arif, eko Beko, bi peywendya di navbera van kesan de, peywendyn qtdar yn li mrtya Botan analz dike. Bi tkilyn Xeyzebn, Sit Zn prosesn perwerdey nan dide. Bi wasitaya Tacdn Sity nzama huqq edalet, bi wasitaya Mem Zn daxwazn azady tne qalkirin, bi wasitaya Gurgn j hewl dide xwe ku weya qtdara li paerojan saz bike. Mem Zn bi van alyn xwe li derek ku ji edebyata kilask ya Osman cihtir e radiweste, dibe kevreka bingehn ya edebyata kurd.

Ehmed Xan di Mem Zn de bal dikne ser nirxn netewey j. Ji v aly ve gelek balk e, gelek watedar e, ku behsa El Herr, Melay Cizr Feqy Teyran dike. Behsa nivskar erefnamey erefxan nake l behsa van her s arn edebyata kurd dike. H. Mem, li gelek cihn kitba xwe ya bi nav Xan ve Newroz li ser wateya van peywendyan nirxandinan dike.

Komeleya Felsefevanan di rojn 13-14 adar 2009 de li Anqerey kombneka bi sernav Sempozyuma Muxalefet li dar xist. Di v kombn de ji Xwendegeha Bilind a Zimann Byan ya Unversteya Sabanci, Rken Alp, teblxek bi sernav Mesnew Muxalefet: Mem Zn pk kir. Rken Alp, di v teblxa xwe de bal kiand ser van alyn Mem Zn. Di eyn sempozyum de min j gotarek bi sernav Muxalefeta Kurd pk kir. Li dereka v gotara xwe, min j hewl daye ku ez behsa van taybetyn Mem Zna Ehmed Xan bikim. Wek din j, ez hewl bidim daku v mijar di nivsa bi sernav Muxalefeta Kurd de fade bikim. (*)

17 adar 2009

 

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

______________

(*) Ev nivs bi sernav Ehmed Xan ve Newroz li malpera www.kurdistan-post.org li www.nasname.com weyaye.  

 

(1) Ji bo kitbn din n H. Mem binrin li;

H. Mem, Xanden Platona ki Demet iek, Weann Ensttuya Kurd, Gelawj 1998, 208 rpel

H. Mem, Xanden Meme Bir Buket iek, Weann Ensttuya Kurd ya Stenbol, Kewr 1999, 187 rpel

H. Mem, nc retmen Xan,  stanbul Krt Enstits Yaynlar, Ocak 2002,  534 rpel

H. Mem, Filozof Hannin  Tasarm, Bir Yaynlar, Nisan 2003, 138 rpel

H. Mem, Mem Zn deal, Mem Alan Destan Masal, stanbul Krt Enstits Yaynlar, Nisan 2005, 106 rpel

Ji van kitban y aran y pncan bo kurdya kurmanc hatine wergerandin;

H. Mem, Mamostey Syemn Xan, Weann Ensttuya Kurd ya Stenbol, Wergera ji tirk: Zana Farqn, Rzber 2004

H. Mem, Tesewura Xany Flozof, Weann Ensttuya Kurd ya Stenbol, Wergera ji tirk: Miraz Ron, Rzber 2004

 

Notn Wergr:

(2) Ez wisa texmn dkim ku mamosta smal Bek ji ber wergera v helbesta ya bo tirk, wateya helbest xelet tgihtye. Bi qas ku ez tdigihm, di v helbesta xwe de Seyday Mela Evdirehman Durre, ne ku pens xwe, esas pesn Ehmed Xan dide. Di helbesta xwe de Xan dide xeberdan. Xan mezin dike, ne ku xwe. 

(3) Mebest ji Rejma 12 Adar ew e ku li roja 12 adara sala 1971 li Tirky art dest danb ser parlementoy rvebery girtb dest xwe, rejma leker saz kirib.

(4) Susurluk, li rojavaya Tirky bajarokek bi ser bajar Balikesir ye. Li roja 3 sermawez 1996, li nzk v bajarok qezayeka tarfk r da. Otomoblek li kamyonek qelib. Parlemeterek, mudr git y xwendegeha polsan endamek mafyaya tirk njadperest ku di peny de qao dewlet ldigerya, bi hev re di w otomobl de bn. Bi v away ekera dib ku dewleta tirk di nepeny de rxistinn kr damezrandine li hember neteweya kurd bi weyn dervey qannan tdikoe. Ji ber v rdan, nav van peywendyn qirj wek Byera Susurluk yan j ten wek Susurluk hat nasn. L pa, derket meydan ku nav v rxistina kr a dewlet, esas Ergenekon e.

(5) Cem Ersever, bi esl xwe tirkman Kerkk ye. L di sala 1950 de li Erzirom hatiye dinyay. Di arta tirk de bi pileya sergordy wezfedar b. Di dema wezfeya xwe de, bi git li herma kurdnin, li dij tkona netewey ya kurdan, bi metodn dervey qann dixebit. Herwisa, damezrner yekem rxistina JTEM b. JTEM, rxistineka nepen a di nav arta tirk de b bi git endamn w efsern tirk bn. Di bin fermana wan de j, trafkarn PKK hebn. Di maweya deh salan de ji 17 hezar zdetir kurdn sivl n welatperwer ji aly v rxistin ve bi metodn gelek wehyane hatin kutin. Ev sergord Cem Ersever ku damezrner v rxistin b, ew bixwe j li roja 4 sermawez 1993 li Anqerey ji aly v rxistina ku w bi xwe damezirandib ve hat kutin.

 

 

 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org