Felaketa Mezin an Jenosayd?

 

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

 

Di pengya Prof. Dr. Ehmed nsel, Prof. Dr. Baskin Oran, Dr. Cengiz Aktar rojnameger El Bayramolu de daxuyanyek ku pirsa ermenyan fade dike, hatiye amadekirin. Di v metn de wisa t gotin: Ew Felaketa Mezin ku di sala 1915 de bi ser ermenyn Osman de hatib, wijdan min qebul nake ku li hember w laqaytyek hebe bte nakarkirin. Ez v bedalety red dikim, ez hsn birayn xwe yn ermen parve dikim li ser nav xwe ji wan lborn dixwazim.

Bi v daxuyany re kampanyaya mzayan a ez lborn dixwazim dest p b. Kampanyaya mzayan, roja 14 sermawez 2008 dest p b. W roj li malpera www.ozurdilerim.com nzk 200 mza hebn. Di rojn destpk de min j v metn mza kir. Digel viya, ez dixwazim derbarey v metn de traza xwe nan bidim fikr xwe ekera bikim.

Di daxuyany de bareya Felaketa Mezin derbas dibe. bereya Felaketa Mezin ne ew gotin e ku bikanibe poltka, operasyon kirinn ku di sala 1915 de li hember ermenyan hatin pkann fade bike. Tgna Felaketa Mezin di vegotina van operasyon kirinan de gelek sivik dimne. Ev ekera ye ku mezin nivsandina herfn F M yn di bareya Felaketa Mezin de, wek ne felaketek ji felaketan, wateya felaketeka taybet didy. Digel viya, dsa j tgna Felaketa Mezin, di war fadekirina ew titn ku di sala 1915 de bi ser ermenyan de hatine de tr nake, gelek km dimne. Ew poltkaya ku li hember ermenyan hate pkann, ew operasyon kirinn ku di sala 1915 de bi ser ermenyan de hatin, ten dikanin bi terma jenosayd bne fadekirin. unk ev, poltkayeka wisa ye ku, ji kongreya tthad we Tereqq ya ku di sala 1910 de li Selank pk hat bi vir de hesab kitab, plan programa w hatye kirin. Ji v biryar vir de, Firqeya ttihad we Tereqqy, bi taybet di kombnn xwe yn veart de, derbarey tunekirina nufsa ermenyan de bi ktekt plan proje amade kirine. Dema ku em dibjin jenosayd, div em ten wek ku koma merivan bi qegfleyan dixnin hemaman bi gazn kmyew wan tune dikin, fm nekin. Bona tunekirina nufsek gelek r hene. Hn li ileya zivistan wan bixnin nav proseseka ku j re tehcr t gotin, hn ferdn malbat ji hev belav bikin, ji hevdin bxeber bihlin, hn wan t bir bihlin, hn dest daynin ser sol cil berg kinc nivnn wan, hn h bi nexwe westyabna wan re eleqedar nebin, hn li cih bhnvedan, li cih rawestan wan bikin amanca diz pxwas eteyn ku ji ber de bi zanebn, bi awayek plankir we ew bo kemn amade kirine, hn bihlin ku alav amrn wan n ku di radeya jyan de bo wan pwst in, hr mrn wan n hja ku di tr wan de ne, bne dizn, bne talankirin, ji dest wan bne derxistin, hn bihlin ku ev nufs bi hezaran, bi dehhezaran qir bibe, tune bibe. Em wisa bihizirin, kesn ku ketin ber prosesa ku j re tehcr t gotin, jin zarok kal pr bn. awa ku er dest pkir, mrn ermen girtibn bin sleh l sleh nedabn wan, li ocaxn keviran, di kar kiandina keviran karn herwek vana de ew dixebitandin. Mrn ermen, ku di ertn gelek dijwar de dihatin xenbitandin, di v proses de qir bn n. Gelek wan, bi qefleyan, dema ku li ser kar bn, hatin gulebarankirin.

Poltkayeka tthad we Tereqqy ya ku neteweykirina sinay bo xwe kirib armanc j, heb. Neteweykirina sinay dihat wateya sinaya ku eqalyet, ango rm, ermen msew xwedy w ne, dest bidin ser bixnin bin kotrola erafn musluman. Erafn musluman, ku tthad we Tereqqy j fm dikir, helbet erafn tirk bn. Li dora etnsya tirk ji nuh de organzekirina dewleta Osman projeyeka girng a tthad we Tereqqy b. Rm-ponts d bihatana surgnkirin nufsa ermen j, bi v wey yan bi w wey, d ji nav bihatana hilann. D kurd bo tirkayety, elew/qizilba j bo muslumanty bihatana asmlekirin. Bona ku ev poltkayn han bne tetbqkirin li keys firsendek digeryan. er Chan y Yekem v firsend da dest hukmeta tthadyan. Ango, ev ne ew kirin b ku di sala 1915 de li gor ert mercn w roj hatib rojev. Ev poltkayeka wisa b, ku bi demdirj plan projeya w amade bib, hesab kitab li ser hatib kirin di demeka musat de pk hatib. Hukmeta tthad we Tereqqy, dewleta Osman ji v kiryar berpirsyar e. Ev j ekera ye ku ev prosesa han scek li dij nsanyet ye, scek nsan hatye kirin.

Pirsa bingehn ku div bte pirsn ev e: Li dewra mparatorya Osman, li Anadoly, li stanbul, li cografyaya kurdan li dora 1.5 milyon (milyon nv) ermen hebn. W dem nufsa git li dora 11-12 milyonan b. ro nufsa Tirky ji 70 milyonan derbas bye, l dibjin ten li dora 60 hezar ermen hene. Ew j li stanbul kom bne. i hat bi ser ermenyn may de? Ew mal milk ermenyan, zev, xan, dikan, embar, karxane, ewlg, zeytnlix hwd. p i bn? Mal ermenyan, ro bye bingeha dewlemendya kjan malbatan?

Di felaketan de yan j di felaketn mezin de, kes li berpirsyar scdaran nagere. Gelek caran erdhej, leh, xela, ewat, at, hezaz herwek vana, felaket yan j felaketn mezin bi xwe re tnin. Ev tofann xwezay ne. di felaketan de, di felaketn mezin de meriv li berpirsyaran, li scdaran nagere. Li hember van felaketn xwezay, derbarey plgirtina van felaketan de, zde titek ku meriv bikanibe biike, hukmet bikanibin bikin, nn e.

Receb Maral roja 15 sermawez 2008, li malpera www.gelawej.net ji ber ku peyva jenosayd bi kar neanne mamostayn unverstey rexne kirin. Da zann ku ten proses dikane bi tgna jenosayd zeh bibe. Di kitba Receb Maral ya bi nav Ermeni Ulusal ve Demokratik Hareketi ve 1915 Soykrm de (Weann Pr, stanbul 2008, 544 rpel) prosesa jenosayd bi dorfireh t vekolandin. Di eyn rojan de, Berzan Bot j nivsarek nivs ku tde peyvn felaketa mezin jenosayd rove dikir, herwisa, dida zann ku felaketa mezin nikane proses fade bike. D re j, Receb Maral, ukr Glm, Silman Akkoyun, Berzan Bot heft hevaln wan n din daxuyanyeka hevpar a bi sernav Ne felaket, jenosayd belav kirin. Xwedy Weanxaneya Pr Ehmed nal j tevl v daxuyany b. Meriv dikane van daxuyanyan li malpera www.gelawej.net www.nasname.com bibne. Ev daxuyan nivsn han, derbarey jenosayda ermenyan de xwedy naverokeka rondar dagirt ne. Di gotara Demir Kkaydn de, ku di roja 17 sermawez 2008 de li rojnameya Taraf bi sernav tirazlarma ramen zr diliyorum de j roveyn balk hene.

Tirkye, ne peyva jenosayd ne j bna jenosayd qebul dike. Dema ku zor digihy, dibje Berevajy ermenyan, li tirkan jenosayd bye. Di v derbarey de helwsteka biryardar bistqrar heye. Bi qas 60 konsolosn malnin li dij kampanyaya Ez lborn dixwazim daxuyanyek belav kir, ev naneka girng ya v helwsta biryardar bistqrar e. Bona ku dewlet zdetir hrs nekin, di na jenosayd de bikaranna tgna Felaketa Mezin ku bona fadekirina proses tgneka gelek lawaz sivik e, kirineka rast nn e. Dibe ku v tgn hrsa dewlet piek nerm kiribe l bye helwsteka wisa ku mamostayan gihandye dewlet, wan nzk poltkayn dewlet kirye. Di gelek byeran de, jixwe, helwst fikr dewlet bi nakok ye. Dewleta ku di nav hewldann vekirina bi nav Het Tv yan e Tv kanelak kurd de ye, l di parlamentoy (TBMM) de parlementern kurd dema ku di nav axaftinn xwe de hinde gotin yan j bareyn bi kurd bi kar tnin, hing mna bi zimanek ku nay zann axif di zebtan de tomar dike. Ev mnakeka vekir ya bstqrarya dewlet ye. Bi v bstqrary, ew dewleta ku nikane bibje kurd, nabje kurd, d awa kanaleka kurd veke? Ger ev helwsta dewlet bi tgnn zanist, syaset dplomasy bte rexnekirin d faydeyeka w ya gelek mezin hebe.

Nivseka Sed etinolu ya derbarey baca hebn de heye. Ev nivs bi sernavn Varlk Vergisi: Etnik Temizlik Arac Varlk Vergisi Uygulamas, ekonomik ve kltrel soykrmdr di rojnameya Agos de li rojn 21 kewr 2008 28 kewr 2008, di hejmarn 660. 661. de weya. Di navbera saln 1924-1944 de berhevkirina baca hebn dewama jenosayda ermenyan ya sala 1915 e. Byern 6-7 lon 1955 j dewama eyn tgihtin ne. Bi girsey rman avtina devrey snoran j dewama eyn tgihtin, ango berdewama fikr jenosayd ye.

Di metna ku ji lay s mamostayn unverstey rojnamegerek ve hatye amadekirin de behsa jenosayda ku li hember asr-suryanyan bye nehatye kirin, herwisa, jenosayda ku li hember kurdan bi dirjya dem re t kirin, ew jenosayda kultur ol ku li hember elew/qizilbaan dibe, di v metna han de behsa van jenosaydan h nehatiye kirin, ev kmasyek e.

Ermen, rm-pontus, asur-suryan, kurd elew/qizilba li ber v fikr kirina dewlet, ger em rastya w bibjin, li ber hkmet- hukmet alyn mexdr in. Div evn mexdrby meseleya wan ligel hev bne helsengandin. Ji lay zansty ve j helwsta rast ev e. unk, dyarde bi tena ser xwe titek fade nakin. Dyarde kargery li hev dikin, dikevin bin kargerya hevdin. Hing w dem mumkin e ku meriv peywendyn dyadey (olgusal ilikiler) proses bi tevay, bi awayek komplke tbigih.

Syaseten j pwst p heye ku ev alyn ku li ber poltkayn dewlet mexdr bne meseleya wan ligel hev bne helsengandin, div meriv ligel wan areseryan peyda bike. Bona ku dewlet aciz nebe, dema ku tgnek mna tgna Felaketa Mezin bte bikarann, dibe ku hn zdetir mza bne berhevkirin. Lbel ger naveroka dyardeyan bte fmkirin, ji v yek girngtir hjatir e. Div pirsa awayy (nitelik) ji endty (nicelik) girngtir be.

 

 

  

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org