Îşkencekirina Zarokan

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî:  Roşan Lezgîn

Li dawîya meha kewçêrê, li serê meha sermawezê (2008) li bajarên kurdan tevgerîneka mezin hebû. Li ser îddîaya ku tada li lîderê PKK Abdullah Ocalanê ku li girtîgeha Îmralîyê bi tenê dimîne tê kirin, beşeka grîng a kurdan kete nav tevgerê. Li ser van îddîayan li bajarên kurdan protestoyên gelek pêt çêbûn. Xwepêşandan, mitîng, numayîş çêbûn, bi hêzên ewlekarîyê re pevçûn çêbûn. Zarok, jin, kal û pîr û gelek kesan beşdarî bo van protestoyan dikir. Gera Receb Teyîb Erdogan a li bajarên kurdan ên mîna Diyarbekir, Wan û Culemêrgê bi protestokirineka gelek mezin hate pêşwazîkirin. Di van numayîşen ku li bajarên mîna Diyarbekir, Wan, Mêrsîn, Entab û Adenayê çêbûn de zêdetirî 120 zarok hatin girtin. Destê zarokan kelemçe kirin û xistin erebeyên rîngê. Ji van zarokan bi qasî 70 heb hatin tewqîfkirin. Ev zarokên hanê, bi awayekî giştî emrê wan di navbera 15 û 18 salan de bû lê di nav wan de bi qasî deh zarokên ku hîn xwendegeha sereta dixwînin jî hebûn. Wekî mînak, li Diyarbekir 40, li Mêrsînê 7, li Entabê 2, li Adenayê 15 zarok girtî bûn. (Binihêrin li daxuyanîya Komeleya Mafên Merivan a li roja 19.11.2008)

Li bajarên mîna Îstanbulê jî zarokên girtî hebûn. Tê zanîn ku di dema girtinê de û li nezaretxaneyê tada û îskence li van zarokan hatîye kirin. Pênc zarokên ku li girtîgeha Karataş a Adenayê dimînin, di nameya ku bo Komeleya Mafên Merivan şandine de dibêjin, “Polîsan dema em girtin, bi qûndaxê çekan li serê me xistin. Bi copan, hema çawa ku lê hat, lê her derê me xistin. Gelek gotinên xirab û dijûnên pîs ji me re gotin. Dema ku me tewqîf kirin û birin girtîgehê jî polîsan di hundirê erebeyê de li me xistin.” (Binihêrin li daxuyanîya KMM a ku me li jor behsa wê kir.)

Beşeka mezin a çapemenî, rêvebirên dewlet û hukûmetê, partîyên sîyasî û rêxistinên civaka sivîl, bona van zarokan dibêjiin, “Zarokên terorîst”. Dê û bavê zarokan, rêvebirên Partîya Civaka Demokratîk û parlementerên vê partîyê tawanbar dikin. Çapemeni û rêvebir behsa zarokên ku “hatine xapandin”, “mejîyê wan hatîye jehrkirin” dikin. Lêbelê ez di vê prosesê de layên tendurist ên demokratîk jî dibînim. Di tevgereka sîyasî û civakî de ger zarok di pêşî de bin, ev çi nîşan dide? Ev, viya nîşan dide ku têkoşîn ji layê beşeka mezin a civakê ve hatîye qebulkirin. Nexwe, ger ev têkoşîn bi mafên kurdan ve, bi mafên neteweyî yên kurdan ve eleqedar be, hîn girîngtir e.

Ji sala 1984 û virdetir binihêrin. Gelê kurd çawa tevlî têkoşînê bû? Serê pêşî xortên 20-25 salî hebûn. Van xortan têkoşîna gerîlatiyê dest pêkir. Paşe, kesayetên mîna Mûsa Anter, Huseyn Mûsa Sagniç, Evdirehman Durre, Mela Evdilayê Xerzî, Cemşîd Bênder û Îsmaîl Beşîkçî xuya bûn. Ev roşinbîrên hanê geh li serê govendê, geh li quncikên kovar û rojnameyan xuya dibûn. Hîn paşe, me ew jinên ku bi porê wan de digirtin û di erdê re kaşdikirin dîtin. Ev yek, îsaretê destpêka salên 1990î dike. Demeka kin piştî van bûyeran, di merasîmên definkirina cenazeyan de me ew jinên ku tilîlî bang dikirin, dîtin. Bona ku pêşî li têkoşînê bête girtin, bona ku têkoşîn geş nebe, pêşde neçe, korucutîyê organize kirin. Korucuyan bi çeka dewletê dişminîya navxweyî ya kevin teze kirin, li hemberî neyarên xwe yên berê kîna xwe verşîyan. Hingê vê yekê kir ku li gundan têkoşîn bikeve qonaxeka mezintir. Keçên ciwan û bûk çûn çiyê. Beşdarîya jinan bo takoşînê di vê merheleyê de bû girseyî.

Di têkoşîneka civakî-sîyasî de beşdarîya jinan a bo têkoşînê, beşdarîya bi girseyî gelek watedar e. Ev proses nîşana kûrbûn, berfirehbûn û gihîştina têkoşînê ye.

Di navîna salên 1990î de, heta dawîya salên 1990î “Dayîkên Şemîyê” hebûn. Jinên ku wêneyê mêr/kur/bav/xwişk/bira/kal/xwarzî/birarzîyên wan ên winda di destê wan de bû, li Îstanbulê, li Beyogluyê, lê pêşîya PTT û lîseya Galatasarayê rûdiniştin. Ji salên 2003-2004 bi vir de “Dayîkên Aştîyê” xuya bûn. “Dayîkên Aştîyê” li hinde bajaran li serê kuçeyan çalakîya rûniştinê çêdikirin, beşdarî bo kombûnên li meydanan an jî li salonan dikirin, derbareyê aştîyê de hest û fikrên xwe beyan dikirin. Ev çend salên dawîn, zarok li pêşîya bûyerên civakî xuya dikin. Ew protestoyên ku derbareyê kuştina Oxir Kaymazê ku ligel bavê xwe Ehmed Kaymazî di roja 19 sermawez 2004 de li Qiziltepeyê hatibû kuştin de çêbûn, di vê prosesa nuh de dibe ku bûbin destpêkek. Oxir Kaymazê 12 salî ji layê polîsan ve bi 13 guleyan hatibû kuştin. “Enes, dema ku bi guleyê polîsan hate kuştin, hîn 9 salî bû. Bêrîvan bi unîformaya xwendinê ji xwendegehê hate girtin û 3 roj di îskencexaneyê de ma. Feyzullah piştî lêdanxwarinê nikane ders bişuxule. Yûsif hîn jî bona malbata xwe ji ser sergoyan komira nav xwelîyê berhev dike. Li Adenayê, li Îstanbulê, li Wanê, li Entabê, li Dîyarbekirê… di girtîgehê de ne. Li Diyarbekir bona her zarokek 23 sal cezayê hepsê tê xwestin.” Ev agahiyên hanê li daxuyanîya Komeleya Mafên Merivan a roja 19 kewçêr 2008 ku me li jor behsa wê kir de nivîsandî ne.

Yasîn Hayalê ku navê wî di nav kuştoxên Hirant Dînkî de derbas dibe, ji ber ku bomba avêtibû metranan, jê re sê sal ceza hat xwestin, lê jibo zarokên ku kevir avêtine panzeran, ji her yekî re 23 sal ceza tê xwestin. Ev yek bi awayekî vekirî derdixe meydanê, ku di edaleta tirk de, di normên sûc û cazayê de, ger tawanbar kurd bin, hingê dibe sedem ku ceza girantir bête xwestn. Bona kurdan ji bilî qanûnên Walîtîya Rewşa Herêma Awarte, qanûnên din nîn in. Lêbelê şîrove û tetbîqkirina qanûnan, derheqê kurdan de gelek cihê ne. Çi dema ku kurd mewzu behs bin, avdonka ’huqûq’ û ’edaletê’ jî nîn e. Derbareyê van zarokan de rapora tipa edlî ku dibêje “ew dizanin çi dikin, ew dizanin di encama krinên wan de dê çi bibe” tê dayîn. Serdozgerê Dadgeha Bilind ku dixwaze biryara berata polîsên ku bi 13 guleyan Oxir Kaymazê 12 salî kuştibûn tesdîq bibe, vê bêhuqûqîya hanê elemeşkera nîşan dide. “Bûn çar sal. Çi kesê ku ji ber kuştina Oxir Kaymaz ceza xwaribe nîn e. Biryara derheqê polîsên ku Oxir Kaymaz û bavê wî Ehmed Kaymazî de hatibû dayîn, ev 20 meh in ku li Dadgeha Bilind de ye. Serdozgerî dixwaze biryara beratê ya derheqê polîsan de were tesdîqkirin.” (Bianet, 21 sermawez 2008. Ji nûçeya ku Tolga Korkutî amade kiriye.)

Nivîskarekî rojnameya bi navê Bolu Ekspres di roja 11 kewçêr 2008 de di meala “beramberî her leşkerekî ku tê kuştin divê yekî ji Partîya Civaka Demokratîk were kuştin” de gotarek dinivîse. Cîgirê serekê Partîya Civaka Demokratîk Selaheddîn Demirtaş bona vê nivîsê li dozgerîya bajarê Boluyê gilî dike. Serdozgerî dibêje, di gotarê de elametên tawanê nehatine dîtin, divê gotar di çarçeweya azadîya îfadekirina ramanê de bête dîtin û daxwaza gilîkirinê red dike. Dîsa li heman rojan, lijneya giştî ya Dadgeha Bilind biryar digre ku, ji vir û pê de çi kesê ku beşdarî bo mitîngên PKK bike, ew ê wekî endamê rêxistinê were hesibandin. (Ji biryara roja 15 sermawez 2008)

Ev tadaya ku li zarokên kurdan tê kirin, nîşaneka gelek girîng a taybetmendîya bingehîn a rejîma tirk e. Li cîhanê, li kijan welatê ku jê re “demokratîk” tê gotin, zarokên ku di temenê xwendegeha sereta de ne, tên girtin, destê wan li kelemçeyan dikeve, tên tewqîfkirin û dixînin girtîgehê? Li cîhanê, li kijan welatê ku jê re “demokratîk” tê gotin, zarokên ku di temenê xwendegeha sereta de ne, îskence li wan dibe? Em wisa bifikirin ku “li cîhanê dewleta tekane ya ku cejnekê bo zarokan dîyarî kirîye, Tirkîye ye”, lewre Tirkîye pesnê xwe dide. Zarokên ku ji çar alîyê cîhanê beşdarî bo vê cejnê dikin, bi cil û bergên xwe yên neteweyî tên. Zarokên kurd jî dixwazin bi cil û bergên xwe yên neteweyî beşdarî bo vê cejnê bikin, lê dewlet wan qebul nake. Ez nizanim gelo ev pesindanên dewleta tirk çiqas teqabulî rastîyê dikin, lê di nav dewletên ku ji xwe re dibêjin “demokratîk” de dewleta ku îskence bi zarokan dike, zarokên di çaxa xwendegeha sereta de digre bin çav, tewqîf dike, dixîne girtîgehê, herhal tenê Tirkîye ye. Ev jî gelek vekirî ye ku ev kirina hanê tenê bi zarokên kurdan tê kirin.

Di civaka kurd de guherîneka lezgîn çêdibe. 35-40 sal berê xwendevanên unîversîteyê yên kurd dihatin tewqîfkirin û îskence didîtin. Dema ku xwendevanên lîseyê bihatana girtin, tewqîf bûbûna, digotin “Ecêb!” Heke çend xwendevanên xwendegeha navîn bihatana girtin, hingê digotin “Ma ewqas jî nabe ha!” Û reaksîyon nîşan didan. Li roja îroyîn, girtina zarokên di çaxa xwendegeha sereta de, tewqîfkirina wan, îskencedîtina wan, êdî bû bûyereka normal. Di roja îroyîn de zarokên kurdan gelek berîya kekên xwe, etên xwe, di temenekî gelek piçûk de bi dewletê re rû bi rû dibin, dewletê nas dikin. Bi girtîgehê re hevans dibin. Ev yek, dîmensîyoneka gelek girîng a guherîna sîyasî, civakî û kultura sîyasî ya kurdan e.

Li vir, cotestandardîya çapemenîya tirk, sîyaseta tirk, rêveberên dewlet û hukûmeta tirk elemeşkera li meydanê ye. Çi dema ku li Filîstînê zarokên filîstînî kevir biavêjin tankên Îsraîlê, hingê çapemenîya tirk, sîyasîyên tirk bi îftîxar, bi mexrûrîyet behsa vê prosesê dikin. Ji ber çalakîyên wan, bona zarokên filîstînî medhîye têne rêzkirin. Derbareyê zarokên filîstînî ku kevir diavêjin tankên Îsraîlê, di çapemenîya tirk de şîroveyên wisa tên kirin: “Ger zarok jî ewçend bi eşq û hewes bûne xwedîyê hestên neteweyî, hingê divê Îsraîl tavilî serxwebûna dewleta ereb a Filîstînê nas bike.” Lê çi dema ku zarokên kurdan di protestoyeka bi vî şeweyî de kevir biavêjin tankên tirkan, hingê dibêjin, “Kî van zarokên sawe dixapîne?”, “Ma dê û bavê van zarokan tune ne? Çima xwedî li zarokên xwe dernakevin, çima wan berdidin kuçeyan?”, “Ev kî jehrê dixîne nav mejîyê van zarokên?”, “Partîya Civaka Demokratîk zarokên masum îstîsmar dike…” Û bi awayekî pêt dest bi tawanbarkirinê dikin. Ev cotestandardîya derbareyê zarokên filîstînîyan û zarokên kurdan de ku kevir diavêjin, sefaleta fikrê tirkî, çapemenîya tirkan û sîyasetvanên tirkan nîşan dide. Dema ku li Parîsê û Tirkîyê, di prosesa protestokirinan de erebe têne şewitandin jî, meriv dikane eynî cotestandardîyê bibîne. Ev cotestandardîya hanê cih jê re nahêle ku li ser bête fikirîn bê hela ev zarokên kurdan çima li kuçeyê ne, wekî mînak, xanî û gundên wan çima hatine şewitandin û wêrankirin, malbatên wan çima nikanin vegerin cih û warê xwe?

Ev sonda ku dibêje “Ez tirk im, rast im, jêhatî me… Hebûna min bila bo hebûna tirk bibe gorî” ku her serê sibehê bi darê zorê bi zarokên kurdan didin xwendin, çima nafikirin ku dê zarokên kurd ji wateya vê sondê têbigihên û azadîyê bixwazin?

Zarok paşeroj in. Mezin viya bi têgeha “zurrîyetê” îfade dikin. Kurd ji sedsalan berê de hay ji vê yekê hene û li gorî xwe tevdîr jî digrin. Mehemed Sebatli, di gotara bi sernavê “Kürt'ün zürriyetine 23 yıl (Ji zurrîyeta kurd re 23 sal)” ku li malpera kurdistan-post.org weşîyaye de hinde dîtinên balkêş îfade dike. Ev zilma ku li hemberî zarok, jin û malbatên kurdan pêk tê, dibe ku amanca wê qedandina zurrîyeta kurdan be. Qet guman jê nîn e ku bi vê reftarîyê nikanin encameka serketî bi dest xin.

çapkirin