Li Tirkîyê Îstîqrara Sîyasî Û Pirsa Kurd

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji Tirkî: Roşan Lezgîn

Li Tirkîyê, pirsa ku herî zêde îqtîdar li ser disekinin, îstîqrara sîyasî ye. Tê gotin ku îstîqrara sîyasî û huzûr şertên girîng ên pêşdeçûna ekonomîyê ne. Tekîd dibe ku pêşdeçûna civakî û sîyasî tenê dikane di nav rewşaka biîstîqrar a sîyasî û bihuzûr de çêbibe. Tê gotin ku pêşdeçûnên tendurist ên di polîtîkaya derveyî de bi muhafezekirina îstîqrara sîyasî û huzûra li nav welêt mumkin dibe. Dema ku li parlamentoyê bernameya hukûmetê tê eşkerakirin, serokwezîr, herî zêde li ser rewşa îstîqrara sîyasî û huzûrê disekine.

Tê gotin ku îro li Tirkîyê îstîqrara sîyasî xira bûye. Behsa qeyranê, qeyrana sîyasî tê kirin. Li ser muhawele dikin ku bê hela dê çawa bi qeyrana dewletê re serî derkevin. Di vê derbareyê de li çapemenîyê munaqeşeyên girîng hene. Ji payîza sala 2007’an û vir de di vê derbareyê de munaqeşe hene.

Li Tirkîyê hukûmetan hertim behsa îstîqrara sîyasî û huzûrê kirine, bal kişandine ser pêşîlêgirtina qeyranan. Hewl dane xwe ku îstîqrara sîyasî pêk bînin, pêşî li qeyranan bigrin. Lê ew dînamîkên civakî û sîyasî ku îstîqrara sîyasî xira dikin, dibin sedemê qeyrana sîyasî, hertim ji nedîtî ve hatine, tune hesibandine.

Dînamîka bingehîn ku li Tirkîyê pêşî li rewşa îstîqrara sîyasî û huzûrê digre pirsa kurd e. Ev pirs, li Tirkîyê, pirseka strukturî ye. Şertên navdewletî jî dibe ku li ser îstîqrara sîyasî ya Tirkîyê karîger bin. Wekî mînak, ew qeyrana ekonomîk ku ji payîza sala 2007 û virde li DYA dest pêbûye, karîgerîyê li peywendîyên ekonomîkî yên Tirkîyê jî dike. Lê karîgerîya pirsa kurd a li ser jîyana sîyasî ya tirk rewşeka strukturel e. Hukûmetên tirk jî, vê pirsê hewaleyî artêşê kirine. Meriv dikane wisa jî bibêje. Artêş dibêje, bi pirsa kurd re tenê ez eleqedar dibim, bila hukûmet têkelî vî karî nebe, tenê tiştê ku jê tê xwestin bila bîne cih. Leşker naxwazin di vê derbareyê de hukûmet însîyatîfê bigre. Di vê derbareyê de helwêsta artêş û leşkeran jî, çewisandina kurdan û daxwazên kurdan e. Çewisnadina kurdan û daxwazên demokratîk ên kurdan ji layê kurdan ve bi reaksîyonên gelek pêt tê pêşwazîkirin. Ev jî, aramîya rewşa sîyasî û civakî xira dike, pêşî li pêkhatina îstîqrara sîyasî digre. Di vî halî, hingê, divê hukûmet di vê rêyê de însîyatîf bigre.

Li 25 salên dawîn di prosesên ku jê re “şerê di radeya nizim de” yan jî “herba xeyrî-nîzamî” tê gotin de, artêş bi PKK re di halê şer de bû. Ev şerê hanê leşkeran, artêşê polîtîze kirîye. Di vî şerî de însîyatîf a leşkeran e. Viya jî di jîyana sîyasî ya tirkan de leşkeran derxistiye pêş. Bi vî awayî leşker hertim dikanin tedaxulê jîyana sîyasî ya tirkan bibin û dor li qada sîyasî tengtir bikin. Heta ku hukûmet pirsa kurd hewaleyî leşkeran bike, yan jî, di pirsa kurd de însîyatîf negre, mudaxeleya leşkeran a li jîyana sîyasî jî dê hertim hebe. Ji derveyî pirsa kurd, pirsên mîna pirsa Qibrîsê, pirsa Egeyê, pirsa cereyanên dînî/pirsa laîsîzmê, pirsa ermenîyan, pirsa elewîyan ên dewletê hene, lê pirsa sereke û dîyarbûyî, pirsa herî pêş, pirsa kurd e. Artêş, êdî ne ew artêş e ku her wekî di 27’ê gulan (1960) de, wekî di 12’ê adarê (1971) de, wekî di 12’ê îlonê (1980) de li garnîzonên leşkerî talîm dikir. “Şerê di radeya nizim de” di vê derbareyê de artêşê kirîye xwedî meharet. Êdî di prosesa vê têkoşîna fiîlî de talîmê dikin. Ev rewşa hanê jî dike ku di jîyana sîyasî ya tirk de leşker pêş de werin û mafê axaftinê bikeve destê artêşê. Wekî mînak, li roja 9 kewçêr 2005, digel ku endamên JÎTEMê li ser sûc hatin girtin jî, digel ku li Dadgeha Cezayên Giran a Wanê 39 sal ceza li van endaman hate birîn, lê ev hukim ji layê Dadgeha Bilind ve hate xirakirin, dozê hewaleyî Dadgeha Leşkerî kirin û li wir endamên JÎTEMê serbest hatin berdan. Ev hemî bi fermana leşkeran çêbûn. Ew dozgerê ku îddîanemeya vê dozê amade kiribû, ji kar hate derxistin. Ev jî nîşan dide ku hukûmetê di vê derbareyê de bi tevayî însîyatîfa ji dest daye.

Tekane rêya ku derbareyê van mijaran de hukûmetê di jîyana sîyasî ya tirk de bike xwedîyê însîyatîfê, bi awayekî tendurist çareserbûyina pirsa kurd e. Li Ewropayê, wekî mînak, li Îtalyayê Gladio hatîye felişandin. Tê zanîn ku li salên 1950’î Gladio li hemberî Yekîtîya Sovyetan, li hemberî cîhana komunîst hatibû damezrandin. Navê vê rêxistina li Tirkîyê Lijneya Tetkîkê ya Seferberîyê (Seferberlik Tetkik Kurulu), hîn di pey re jî bûye Dayreya Şerê Taybet (Özel Harp Dairesi). Digel ku li welatên mîna Îtalya û Almanya ev rêxistin hatîye belavkirin, lê sedemê bingehîn ku li Tirkîyê ev rêxistin nehatîye belavkirin, pirsa kurd e. Di prosesa pelaxtina kurdan û mafên demokratîk ên kurdan de pêwîstî bi damezrandina rêxistinên îlegal hatîye dîtin. Rêxistineka veşarî ya di nav dewletê de ku ji layê dewletê ve tê kontrolkirin, lê bi kadroyên ku ji derveyî memûrên xwedî unîforma ne, dixebite… Di prosesa pelaxtina kurdan û daxwazên demokratîk ên kurdan de tevli gelek peywendî û bûyerên derveyî qanûnî bûye. Qaçaxçîtîya tiryakê, revandinan merivan û xwestina fîdyeyê, ji karmendan xwarina xûgîyê, bazirganîya fuhûşê, qumar… di vê prosesê de çêbûne. Cînayetên ku jê re “faîlê wan meçhûl” tê gotin lê êdî faîlê wan temamen dîyar in, ev jî di vê prosesê de pêk hatine û zêdetir bûne. Mesût Yilmazê ku di sala 1997 de serokwezîr bû, di daxuyanîyên ku bo çapemenîyê dan de, ev rêxistinên li derveyî qanûnan qesd dike û dibêje, “Dewlet, derketîye derveyî huqûqê.” (Hürriyet, Milliyet, 25 çele 2009) Rapora Susurlukê ku Mesût Yilmazî di dewra serokwezîrtîya xwe de dabû amadekirin, bûyerên “derketina derveyî huqûqê” bi teferuatan nîşan vedibêje. Di operasyonên pêla nehan ên Ergenekonê de ku li serê çeleya 2009 û vir de dewam dikin, “derketina derveyî huqûqê ya dewletê” elemeşkera dixuye. Profesor Mahîr Kaynakê îstîxbaratkar, di hevpeyvîna ku Mîne Şenocakê pê re kirye de, dibêje, “Di rabirdûya Tirkîyê de dinyayek pîsîtî hene. Ne baş e ku ev li meydanê bêne raxistin.” (Vatan, 18 çele 2009) Li vir, tiştê girîng ev e: Tevayî kirinên li derveyî qanûnan, yên li derveyî huqûqê ji ber pirsa kurd têne rojevê. Ger pirsek mîna pirsa kurd a Tirkîyê nîn be, ger bona vê pirsê çareserîyeka demokratîk bête dîtin, hingê dê pêwîstî bi rêxistinên îlegal ên mîna JÎTEM û Ergenekonê neyête dîtin.

Lê yên ku “karên pîs” kirine, ji layê serkkomarê dehemîn Ehmed Necdet Sezerî ve bi “madalyaya îftîxarê ya dewletê” hatin xelatkirin. Ji Ehmed Necdet Sezerî re dibêjin “serokkomarê huqûqnas”. Bal dikişînin ser huqûqvanîya wî. Ew serokkomarê ku “dayikên aştîyê” dema ku xwestin melhefa sipî bidin, wî ew qebul nekirin, lê ew endamên JÎTEMê ku li hemberî kurdan cînayetên “faîlê wan mehçhûl” kirine, wan bi “madalyaya îftîxarê ya dewletê” xelat dike. Divê meriv bala xwe bide ser vê babetê. Ew kirinên ku JÎTEMê li hemberî kurdan kirine, meqamê serokkomarîyê jê haydar e. Ma yê ku nizanibe Mehmûd Yildirimê bi kodnavê “Yeşil” çi kirîye, êdî maye? Ma yên ku bona kirina cînayetan ferman didan “Yeşil”î ne fermandarên JÎTEMê bûn? “Huqûqvanî” li kîdera vê prosesê ye?

Vekolandina van peywendîyan, dê sîstema sîyasî ya tirk, pirsa kurd, peywendîyên sîstema sîyasî ya tirk-pirsa kurd eşekera bikin, di vê derbareyê de malumatên me zêdetir bikin. (Li rojnameyên roja 20 çele 2009 binihêrin. Rojnameyên mîna Milliyet, Hürriyet, Yeni Şafak, Taraf  derbareyê “karên pîs” de hinde kurteagahîyan eşekera dikin.)

Têgeh an jî dezgeyên mîna Kontrgerilla, JÎTEM, Susurluk, Ergenekon li van salên dawîn, bûne têgeh û sazîyên ku sîyaseta tirk dîyar dikin. Ev dem û dezgeyên hanê, derbareyê pirsa kurd de, bona ku kurdan bipelêxin, bona ku daxwazên demokratîk ên kurdan bêtesîr bikin, hatine damezrandin. Ergenekon jî wisa ye. Lê Ergenekonê, amanceka wê ya firerhtir heye ku, dixwaze bi rêya mudaxeleya leşkerî hukûmetê daxîne. Ji rojnameya Yeni Şafakê Elî Bayramoglu, di hevpeyvîna ku bi Ecevît Kiliçî re kirîye, ku li rojnameya Sabahê ya roja 11 çele 2009 weşîyaye, dide zanîn ku, Ergenekon ji çar tebeqeyên sereke pêk tê. Behsa tora peywendîyên ku ji çar tebeqeyan pêk tê dike. Qerargeha leşkerî, efserên malnişîn, tîmên lêdanê û sempatîzanên li derdora rêxistinê. Di organîzekirina tîmên lêdanê û tetikêşan de navê tuggeneralê malnişîn Welî Kuçuk, serokê Dayreya Îstîxbarata Cendirmeyan tuggeneralê malnişîn Lewend Ersoz, serokê JÎTEMê sergordê xanenişîn Evdilkerîm Kirca, wekîlê serokê Dayreya Bizava Taybet ê wextekê Îbrahîm Şahîn derbas dibe. Ji rojnameya Radikalê Îsmet Berkan, li roja 14 çele 2009, di nivîsara xwe ya bi sernavê “Bu kafa mı terörle mücadele edecek?” de cih dide îfadeyên Welî Kuçuk û Îbrahîm şahîn ên li dadgehê. Tê zanîn ku JÎTEM bi tevayî li ser erdê kurdnişîn xebitîbû. Ev jî rastîyeka tê zanîn e ku generalê malnişîn Welî Kuçuk jî yek ji damezrîner û rêveberê JÎTEMê ye. Lê di îfadeya xwe ya li dadgehê de dibêje, pirseka mîna pirsa kurd nîn e, pirs, pirsa ermenîyan e. Ji vî fikrê xwe re jî bêsinnetbûyîna PKKyîyên ku di şer de ketine dest wekî delîl nîşan dide. Brokratekî wisa ku bi kurdan re, bi pirsa kurd re ewçend rû bi rû bûye, rewşeka balkêş e ku dibêje “Pevçûnên li herêmê ji ber pirsa kurd çênebûne, pirsa kurd tune ye, pirsa ermenîyan heye.” Wekîlê serokê Dayreya Bizava Taybet ê wextekê Îbrahîm Şahîn jî di îfadeyên xwe de eynî tiştî dibêje. Îbrahîm Şahîn dibêje, PKK ne rêxistineka kurd e. Dibêje “Asala navê xwe guhertiye, navê PKK li xwe kiriye.” Delîlên Îbrahîm Şahînî jî PKKyîyên bêsunnet in.

Brokratên ku neşên pirsê bi hişê zelal têbigihên, gelo mumkin e ku ji pirsê re çareserîyeka tendurist peyda bikin? Meriv dikane bibêje ku ev êgihîştina şaş, bi zanebûn tê kirin. Bulent Ecevîtê ku serokwezîrtîyê kiribû, digot “Ger em ji rûniştvanên rojhelatê re bibêjin kurd, em ê wan hîşyar bikin. Ji vê çendê, em peyva kurd bi kar neynin. Em bibêjin ‘xelkê rojhelatê’, ‘Bakurê Îraqê’ hwd.” Di her hal û karî de, ne mumkin e ku brokrat ji bilî terora dewletê, şîdet û zilmê li ser alternatîfeka din bifikirin. Di meseleya çareserkirina pirsa kurd de, ne ku brokrat, divê sîyasetvan û hukûmet însîyatîfê bigrin. Bi polîtîkaya înkarker û tuneker a leşker û brokratan gihîştina çareserîyê ne mumkin e. Bi van polîtîkayan, ne mumkin e ku îstîqrar çêbibe û huzûr were. Di vê çarçeweyê de ne mumkin e ku polîtîkayên ekonomîkî jî di çarçeweyeka tendurist de tetbîq bibin.              

PKK li devre bête hiştin çareserî çênabe

Derbareyê çareserîyê de çêkirina polîtîkayan helbet karê sîyasetmedaran e. Ev, hem maf hem jî wezîfeya sîyasetmedaran e. Meriv dikane hebûna Partîya Civaka Gel a li parlamentoyê (TBMM) di vî warî de wekî îmkanekî bibîne. Ne mumkine ku hukûmet PKK li devre bihêle û bigihê çareserîyekê. Di nav gel de alîgirên Partîya Civaka Demokratîk (DTP) û PKK hema-hema eynî ne. Hukûmet, serokwezîr, karbidestên hukûmetê, divê bikanibin bi Partrîya Civaka Demokratîk re peywendî daynin. Derbareyê pirsa kurd de polîtîkayên tendurist û mayende, tenê dikanin di vê prosesê de pêk werin. Em wisa ferz bikin ku, serokwezîr Receb Teyîb Erdogan yan jî endamekî hukûmetê yê berpirsyar, bi serokê Partrîya Civaka Demokratîk Ehmed Tirkî re rûniştiye. Em wisa ferz bikin ku piştî hevdîtinê daxuyanîyeka muşterek a wisa bo rayagiştî hatîye eşkerakirin: “Em li ser pirsgirêkên Tirkîyê yên rojane û aktuel sekinîn, di vê navberê de, em li ser pirsa kurd jî sekinîn…” A ev e, atmosfera sîyasî û derûnî ku bona çareserîya pirsa kurd pêwîstî pê heye, ev e. Tenê di rewşeka wisa de bête axaftin û munaqeşekirin, dê çareserî mayende bibe, dê sûdewar be. Wekî mînak, ger TV-Şeş piştî hevdîtineka wisa dest bi weşanê bikirana dê hîn baştir bûya, dê bi muxalefet û munaqeşeyaka hîn kêmtir bihatana pêşwazîkirin. Ji layê dewlet û hukûmetê ve derxistina rojevê ya TV-Şeş û dest bi weşana wê kirin, helbet encama têkoşîna kurdan a fedakar û wefakar e. Mafekî bidestxistî ye, mafekî girîng e. Mezinkirin û zêdekirina van mafan di destê kurdan de ye. Lê hevdîtina ku li jor me wekî ku em ferz bikin behs kir, mafên bidestketî karîgertir û mayendetir dike. Dibe ku di nav partîyên sîyasî de, di nav sîyasetvanan de mureqabe hebe. Lê ger hukûmet polîtîkayên ku kurdan bera hev didin pêk bîne, bikeve nav kirineka wisa, dê ev karekî gelek bi xeter be. Jiyaneka sîyasî ya tendurist tenê dikane bi kirinên ku dewlet û hukûmet kurdan bi tevayî hembêz dike pêk were.

çapkirin