Li Tirky stqrara Syas Pirsa Kurd

 

 

smal Bek

Wergerandina ji Tirk: Roan Lezgn

 

 

Li Tirky, pirsa ku her zde qtdar li ser disekinin, stqrara syas ye. T gotin ku stqrara syas huzr ertn girng n pdena ekonomy ne. Tekd dibe ku pdena civak syas ten dikane di nav rewaka bistqrar a syas bihuzr de bibe. T gotin ku pdenn tendurist n di poltkaya dervey de bi muhafezekirina stqrara syas huzra li nav welt mumkin dibe. Dema ku li parlamentoy bernameya hukmet t ekerakirin, serokwezr, her zde li ser rewa stqrara syas huzr disekine.

T gotin ku ro li Tirky stqrara syas xira bye. Behsa qeyran, qeyrana syas t kirin. Li ser muhawele dikin ku b hela d awa bi qeyrana dewlet re ser derkevin. Di v derbarey de li apemeny munaqeeyn girng hene. Ji payza sala 2007an vir de di v derbarey de munaqee hene.

Li Tirky hukmetan hertim behsa stqrara syas huzr kirine, bal kiandine ser plgirtina qeyranan. Hewl dane xwe ku stqrara syas pk bnin, p li qeyranan bigrin. L ew dnamkn civak syas ku stqrara syas xira dikin, dibin sedem qeyrana syas, hertim ji nedt ve hatine, tune hesibandine.

Dnamka bingehn ku li Tirky p li rewa stqrara syas huzr digre pirsa kurd e. Ev pirs, li Tirky, pirseka struktur ye. ertn navdewlet j dibe ku li ser stqrara syas ya Tirky karger bin. Wek mnak, ew qeyrana ekonomk ku ji payza sala 2007 virde li DYA dest pbye, kargery li peywendyn ekonomk yn Tirky j dike. L kargerya pirsa kurd a li ser jyana syas ya tirk reweka strukturel e. Hukmetn tirk j, v pirs hewaley art kirine. Meriv dikane wisa j bibje. Art dibje, bi pirsa kurd re ten ez eleqedar dibim, bila hukmet tkel v kar nebe, ten tit ku j t xwestin bila bne cih. Leker naxwazin di v derbarey de hukmet nsyatf bigre. Di v derbarey de helwsta art lekeran j, ewisandina kurdan daxwazn kurdan e. ewisnadina kurdan daxwazn demokratk n kurdan ji lay kurdan ve bi reaksyonn gelek pt t pwazkirin. Ev j, aramya rewa syas civak xira dike, p li pkhatina stqrara syas digre. Di v hal, hing, div hukmet di v ry de nsyatf bigre.

Li 25 saln dawn di prosesn ku j re er di radeya nizim de yan j herba xeyr-nzam t gotin de, art bi PKK re di hal er de b. Ev er han lekeran, art poltze kirye. Di v er de nsyatf a lekeran e. Viya j di jyana syas ya tirkan de lekeran derxistiye p. Bi v away leker hertim dikanin tedaxul jyana syas ya tirkan bibin dor li qada syas tengtir bikin. Heta ku hukmet pirsa kurd hewaley lekeran bike, yan j, di pirsa kurd de nsyatf negre, mudaxeleya lekeran a li jyana syas j d hertim hebe. Ji dervey pirsa kurd, pirsn mna pirsa Qibrs, pirsa Egey, pirsa cereyann dn/pirsa laszm, pirsa ermenyan, pirsa elewyan n dewlet hene, l pirsa sereke dyarby, pirsa her p, pirsa kurd e. Art, d ne ew art e ku her wek di 27 gulan (1960) de, wek di 12 adar (1971) de, wek di 12 lon (1980) de li garnzonn leker talm dikir. er di radeya nizim de di v derbarey de art kirye xwed meharet. d di prosesa v tkona fil de talm dikin. Ev rewa han j dike ku di jyana syas ya tirk de leker p de werin maf axaftin bikeve dest art. Wek mnak, li roja 9 kewr 2005, digel ku endamn JTEM li ser sc hatin girtin j, digel ku li Dadgeha Cezayn Giran a Wan 39 sal ceza li van endaman hate birn, l ev hukim ji lay Dadgeha Bilind ve hate xirakirin, doz hewaley Dadgeha Leker kirin li wir endamn JTEM serbest hatin berdan. Ev hem bi fermana lekeran bn. Ew dozger ku ddanemeya v doz amade kirib, ji kar hate derxistin. Ev j nan dide ku hukmet di v derbarey de bi tevay nsyatfa ji dest daye.

Tekane rya ku derbarey van mijaran de hukmet di jyana syas ya tirk de bike xwedy nsyatf, bi awayek tendurist areserbyina pirsa kurd e. Li Ewropay, wek mnak, li talyay Gladio hatye feliandin. T zann ku li saln 1950 Gladio li hember Yektya Sovyetan, li hember chana komunst hatib damezrandin. Nav v rxistina li Tirky Lijneya Tetkk ya Seferbery (Seferberlik Tetkik Kurulu), hn di pey re j bye Dayreya er Taybet (zel Harp Dairesi). Digel ku li welatn mna talya Almanya ev rxistin hatye belavkirin, l sedem bingehn ku li Tirky ev rxistin nehatye belavkirin, pirsa kurd e. Di prosesa pelaxtina kurdan mafn demokratk n kurdan de pwst bi damezrandina rxistinn legal hatye dtin. Rxistineka vear ya di nav dewlet de ku ji lay dewlet ve t kontrolkirin, l bi kadroyn ku ji dervey memrn xwed unforma ne, dixebite Di prosesa pelaxtina kurdan daxwazn demokratk n kurdan de tevli gelek peywend byern dervey qann bye. Qaaxtya tiryak, revandinan merivan xwestina fdyey, ji karmendan xwarina xgy, bazirganya fuh, qumar di v proses de bne. Cnayetn ku j re fal wan mehl t gotin l d fal wan temamen dyar in, ev j di v proses de pk hatine zdetir bne. Mest Yilmaz ku di sala 1997 de serokwezr b, di daxuyanyn ku bo apemeny dan de, ev rxistinn li dervey qannan qesd dike dibje, Dewlet, derketye dervey huqq. (Hrriyet, Milliyet, 25 ele 2009) Rapora Susurluk ku Mest Yilmaz di dewra serokwezrtya xwe de dab amadekirin, byern derketina dervey huqq bi teferuatan nan vedibje. Di operasyonn pla nehan n Ergenekon de ku li ser eleya 2009 vir de dewam dikin, derketina dervey huqq ya dewlet elemekera dixuye. Profesor Mahr Kaynak stxbaratkar, di hevpeyvna ku Mne enocak p re kirye de, dibje, Di rabirdya Tirky de dinyayek pst hene. Ne ba e ku ev li meydan bne raxistin. (Vatan, 18 ele 2009) Li vir, tit girng ev e: Tevay kirinn li dervey qannan, yn li dervey huqq ji ber pirsa kurd tne rojev. Ger pirsek mna pirsa kurd a Tirky nn be, ger bona v pirs areseryeka demokratk bte dtin, hing d pwst bi rxistinn legal n mna JTEM Ergenekon neyte dtin.

L yn ku karn ps kirine, ji lay serkkomar dehemn Ehmed Necdet Sezer ve bi madalyaya ftxar ya dewlet hatin xelatkirin. Ji Ehmed Necdet Sezer re dibjin serokkomar huqqnas. Bal dikinin ser huqqvanya w. Ew serokkomar ku dayikn aty dema ku xwestin melhefa sip bidin, w ew qebul nekirin, l ew endamn JTEM ku li hember kurdan cnayetn fal wan mehhl kirine, wan bi madalyaya ftxar ya dewlet xelat dike. Div meriv bala xwe bide ser v babet. Ew kirinn ku JTEM li hember kurdan kirine, meqam serokkomary j haydar e. Ma y ku nizanibe Mehmd Yildirim bi kodnav Yeil i kirye, d maye? Ma yn ku bona kirina cnayetan ferman didan Yeil ne fermandarn JTEM bn? Huqqvan li kdera v proses ye?

Vekolandina van peywendyan, d sstema syas ya tirk, pirsa kurd, peywendyn sstema syas ya tirk-pirsa kurd eekera bikin, di v derbarey de malumatn me zdetir bikin. (Li rojnameyn roja 20 ele 2009 binihrin. Rojnameyn mna Milliyet, Hrriyet, Yeni afak, Taraf  derbarey karn ps de hinde kurteagahyan eekera dikin.)

Tgeh an j dezgeyn mna Kontrgerilla, JTEM, Susurluk, Ergenekon li van saln dawn, bne tgeh sazyn ku syaseta tirk dyar dikin. Ev dem dezgeyn han, derbarey pirsa kurd de, bona ku kurdan bipelxin, bona ku daxwazn demokratk n kurdan btesr bikin, hatine damezrandin. Ergenekon j wisa ye. L Ergenekon, amanceka w ya firerhtir heye ku, dixwaze bi rya mudaxeleya leker hukmet daxne. Ji rojnameya Yeni afak El Bayramoglu, di hevpeyvna ku bi Ecevt Kili re kirye, ku li rojnameya Sabah ya roja 11 ele 2009 weyaye, dide zann ku, Ergenekon ji ar tebeqeyn sereke pk t. Behsa tora peywendyn ku ji ar tebeqeyan pk t dike. Qerargeha leker, efsern malnin, tmn ldan sempatzann li derdora rxistin. Di organzekirina tmn ldan tetikan de nav tuggeneral malnin Wel Kuuk, serok Dayreya stxbarata Cendirmeyan tuggeneral malnin Lewend Ersoz, serok JTEM sergord xanenin Evdilkerm Kirca, wekl serok Dayreya Bizava Taybet wextek brahm ahn derbas dibe. Ji rojnameya Radikal smet Berkan, li roja 14 ele 2009, di nivsara xwe ya bi sernav Bu kafa m terrle mcadele edecek? de cih dide fadeyn Wel Kuuk brahm ahn n li dadgeh. T zann ku JTEM bi tevay li ser erd kurdnin xebitb. Ev j rastyeka t zann e ku general malnin Wel Kuuk j yek ji damezrner rveber JTEM ye. L di fadeya xwe ya li dadgeh de dibje, pirseka mna pirsa kurd nn e, pirs, pirsa ermenyan e. Ji v fikr xwe re j bsinnetbyna PKKyyn ku di er de ketine dest wek dell nan dide. Brokratek wisa ku bi kurdan re, bi pirsa kurd re ewend r bi r bye, reweka balk e ku dibje Pevnn li herm ji ber pirsa kurd nebne, pirsa kurd tune ye, pirsa ermenyan heye. Wekl serok Dayreya Bizava Taybet wextek brahm ahn j di fadeyn xwe de eyn tit dibje. brahm ahn dibje, PKK ne rxistineka kurd e. Dibje Asala nav xwe guhertiye, nav PKK li xwe kiriye. Delln brahm ahn j PKKyyn bsunnet in.

Brokratn ku nen pirs bi hi zelal tbigihn, gelo mumkin e ku ji pirs re areseryeka tendurist peyda bikin? Meriv dikane bibje ku ev gihtina a, bi zanebn t kirin. Bulent Ecevt ku serokwezrty kirib, digot Ger em ji rnitvann rojhelat re bibjin kurd, em wan hyar bikin. Ji v end, em peyva kurd bi kar neynin. Em bibjin xelk rojhelat, Bakur raq hwd. Di her hal kar de, ne mumkin e ku brokrat ji bil terora dewlet, det zilm li ser alternatfeka din bifikirin. Di meseleya areserkirina pirsa kurd de, ne ku brokrat, div syasetvan hukmet nsyatf bigrin. Bi poltkaya nkarker tuneker a leker brokratan gihtina aresery ne mumkin e. Bi van poltkayan, ne mumkin e ku stqrar bibe huzr were. Di v arewey de ne mumkin e ku poltkayn ekonomk j di areweyeka tendurist de tetbq bibin.              

 

PKK li devre bte hitin areser nabe

Derbarey aresery de kirina poltkayan helbet kar syasetmedaran e. Ev, hem maf hem j wezfeya syasetmedaran e. Meriv dikane hebna Partya Civaka Gel a li parlamentoy (TBMM) di v war de wek mkanek bibne. Ne mumkine ku hukmet PKK li devre bihle bigih areseryek. Di nav gel de algirn Partya Civaka Demokratk (DTP) PKK hema-hema eyn ne. Hukmet, serokwezr, karbidestn hukmet, div bikanibin bi Partrya Civaka Demokratk re peywend daynin. Derbarey pirsa kurd de poltkayn tendurist mayende, ten dikanin di v proses de pk werin. Em wisa ferz bikin ku, serokwezr Receb Teyb Erdogan yan j endamek hukmet y berpirsyar, bi serok Partrya Civaka Demokratk Ehmed Tirk re rnitiye. Em wisa ferz bikin ku pit hevdtin daxuyanyeka muterek a wisa bo rayagit hatye ekerakirin: Em li ser pirsgirkn Tirky yn rojane aktuel sekinn, di v navber de, em li ser pirsa kurd j sekinn A ev e, atmosfera syas dern ku bona areserya pirsa kurd pwst p heye, ev e. Ten di reweka wisa de bte axaftin munaqeekirin, d areser mayende bibe, d sdewar be. Wek mnak, ger TV-e pit hevdtineka wisa dest bi wean bikirana d hn batir bya, d bi muxalefet munaqeeyaka hn kmtir bihatana pwazkirin. Ji lay dewlet hukmet ve derxistina rojev ya TV-e dest bi weana w kirin, helbet encama tkona kurdan a fedakar wefakar e. Mafek bidestxist ye, mafek girng e. Mezinkirin zdekirina van mafan di dest kurdan de ye. L hevdtina ku li jor me wek ku em ferz bikin behs kir, mafn bidestket kargertir mayendetir dike. Dibe ku di nav partyn syas de, di nav syasetvanan de mureqabe hebe. L ger hukmet poltkayn ku kurdan bera hev didin pk bne, bikeve nav kirineka wisa, d ev karek gelek bi xeter be. Jiyaneka syas ya tendurist ten dikane bi kirinn ku dewlet hukmet kurdan bi tevay hembz dike pk were.

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org