Ji Profesor Kemal Karpatî re pirs…

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî:  Roşan Lezgîn

 

Daxuyanîyeka Prof. Dr. Kemal Karpatî ya derheqê pirsgirêkên aktuel yên Tirkîyeyê de li rojnameya Cumhuriyet, hejmara roja 28 gulan 2009 weşîya. Daxuyanî derheqê kurd, ermenî, yahudî û rûman de, herwisa, derheqê polîtîkayên Tirkîyeyê yên Rojhelata Navîn de bû (Binêrin li nûçeya bi sernavê “Ermeni siyaseti kana boyanmıştır” ya ku Deniz Tatarerî amade kirîye).

Profesor Kemal Karpat dibêje: “Meseleya kurdan û tirkan gelek bêtahm pêşde diçe. Her ku tawîz tê dayîn alîyê dijber gav bi gav hîn zêde tişt dixwaze.” Profesor Kemal Karpat di berdewama daxuyanîya xwe de dibêje: “Radyo didî, televîzyon didî, dibêjin, hinekî din, daxwaz zêdetir dibin. Divê dawî li van daxwazan bihê dayîn.” Profesor Karpat wisa dibêje: “Hukmat, divê pêşî daxwzan xal bi xal destnîşan bike. Paşê divê tesbît bike ku ev daxwaz bi yekpareyî û nasnameya Tirkîyeyê re digunc in yan na. Zimanê zikmakî yê dewleta Tirkîyeyê tirkî ye. Ev der komara Tirkîyeyê ye.”

Prof. Dr. Kemal Karpat di daxuyanîya xwe de van dîtinan jî îfade dike: “Pirsa kurd ku van demên dawîyê rojeva Tirkîyeyê dadigre, di kakilê wê de armanca nasyonalîstên kurd ku dixwazin dewleta kurd daynin heye. Axaftina kurdan a bi kurdî û daxwaza jiyandina kulturê mafekî demokratîk e, lê ger azadîyên normal ên demokratîk veguherin amancên sîyasî, ev dibe xetere.”

Profesor Kemal Karpat derheqê van mijaran de fikrê xwe yê bingehîn di axaftina xwe ya li “Sempozyuma Navteweyî ya Peywendîya Tirkan Û Ereban Li Dewra Osmanî” ku ji alîyê Unîversîteya Marmara û Komeleya Lêkolînên Rojhelata Navîn û Afrîqayê hatibû organîzekirin de îfade kiribû.

Wekî ku tê dîtin, Profesor Kemal Karpat dibêje “bo kurdan zêde tawîz tên dayîn” û berevanîya qedexeyan dike. Ev bûyereka gelek balkêş e ku profesorên unîversîteyê berevanîya qedexeyên enformasyonê û qedexeyên ramanê dikin. Profesor Kemal Karpat dibêje “prosesa ku em têde ne, esas, hewldana nasyonalîstên kurd a danîna dewleteka kurd e” û derdorên hessas jî hîşyar dike.

Ez dixwazim di vê nivîsê de derheqê fikr û helwêsta Profesor Kemal Karpatî de fikrê xwe eşkera bikim.

Profesor Karpat nîşan dide ku hinek neteweperwerên kurd di nav hewldana damezrandina dewleta kurd de ne û bona ku pêşî li viya were girtin, dezgehên eleqedar hîşyar dike. Li vir prosesa bingehîn ku divê behsa wê bibe, ne “hewldana hinek neteweperwerên kurd” a damezrandina dewleteka kurd e. Divê behsa viya bibe ku li Rojhelata Navîn kurd xwedîyê zêdetirê 40 mîlyon nufûsî ne, çima nebûne xwedîyê dewletekê? Di vê mijarê de çima rikê nekirine? Dibe ku deh caran heqê wan bi xwe ye lê çima heta niha vê yekê pêk neanîne?

Îro li cîhanê 206 dewlet hene. Ji vana 193 dewlet endamên Yekîtîya Neteweyan e. 206 dewlet beşdarê olîmîpîyatên sala 2008 yên Pekînê bûne. Hejmara dewletên ku beşdarê olîmîpîyatên sala 2004 yên Atînayê bûne 204 e. Dibêjin hejmara dewletên ku dê beşdarî olîpîyatên sala 2012 yên Londonê bibin ji 206 derbas bike. Nufûsa beşeka pirr mezin ya van dewletan di binîya mîlyonekê re ye. Meriv dikane bibêje dewletên ku nufûsa wan di binîya mîlyonekê re ye li dora 40 hebî ne. Digel ku di vî warî de kurd xwedîyê nufûseka gelek mezin in lê çima ne xwedîyê statuyeka sîyasî ne? Tew kurd ji destpêka sedsala 19. û vir de têdikoşin. Di prosesa vê têkoşînê de dibe ku zêdetirî mîlyonek windayên wan hene. Ev rewşeka gelek balkêş e ku digel ewçend windayîyeka mezin, nebûne xwedîyê statuyeka sîyasî ya piçûk. Qala eşîretan, şêxan û dezgeyên feodalî tê kirin. Eynî dezge, wekî mînak, qey li nav ereb û fars û tirkan nîn in? Ev, mijareka wisa îşaret dike ku divê bi têgehên zanistî, siyaset û dîplomasîyê bihê têgihîştin û vekolandin. Divê welatên Rojhelata Navîn ji alîyê civakî, plankirina sîyasî û pratîka dîplomasîyê ve bi hev re bêne muqayesekirin, divê ev mijar bihê analîzkirin ku kurd û Kurdistan li kîderê dimînin, fonksîyana wan çi ye.

Di rabirdûya kurdan û Kurdistanê de jihevdexistin û parvekirin heye, lê ew prosesa bingehîn ku vê dema hanê diyar dike, di salên 1920an de pêk hatîye. Di navîna sedsala 17. de Kurdistan di navbera împaratorîya Osmanî û împaratorîya Îranê de bû du beş, di çaryeka pêşî ya sedsala 19. de beşa li Îranê di navbera Rûsya û Îranê de cardin hat parvekirin, alîyê bakûr ket bin serwerîya împaratorîya Rûs ku vê yekê rewşeka wisa ligel xwe anî, herwekî ku qaqordeyê Kurdistanê ji hev de bixîne. Li salên 1920î jihevdexistin, parçekirin û parvekirina kurdan û Kurdistana di bin kontrola împaratorîya Osmanî de proseseka wisa derxistiye holê, herwekî mejîyê kurdan bihê pelçiqandin.

Jihevdexistin, parçekirin û parvekirina Kurdistanê û kurdan, dîyardeyeka gelek girîng e ku di prosesa Şerê Cîhanê yê Yekem de û piştî wê pêk hatîye. Di pêkanîna vê prosesê de roleka mezin ya hêzên emperyal yên wê demê Brîtanyaya Mezin û Fransayê heye. Ev dewletên emperyal, bêguman, bi rêveberîyên ereb, tirk û fars re hevkarî kirin û vê prosesê pêşde birin.

Biryara herî girîng ya Konferansa Parîsê ku di dawîya Şerê Cîhanê yê yekem de li meha rêbendana 1919 kom bû, li jêr navê Cemîyeta Miletan, damezrandina rêxistinekê bû. Amanca Cemîyeta Miletan li cîhanê pêkanînan aştîyê û pêşîlêgirtina şerî ye. Cemîyeta Miletan li gorî vê amancê hewldaneka gurr dimeşîne. Cemîyeta Miletan ku li salên 1920î dest bi xebatê kir, yek ji karê wê yê pêşîn ev bû, biryar girt ku kolonîyên împaratorîya Alman û împaratorîya Osmanî ku di şer de têk çûbûn ji alîyê dewletên serketî, yanî ji alîyê Brîtanyaya Mezin û Fransayê ve bêne parvekirin. Di netîceya van hewldanan de mandayên bi tîpa A, tîpa B û tîpa C hatin damezrandin. Digel ku manda şêweyek rêveberîya taybet e, meriv dikane di wateya kolonî de binirxîne. Mandayên tîpa A li ser erdê ku împaratorîya Osmanî li ser serwer bû, hatin damezrandin. Mandayên bi Brîtanyaya Mezin ve girêdayî Îraq, bi Brîtanyaya Mezin ve girêdayî Urdun û bi Brîtanyaya Mezin ve girêdayî Filîstîn hatin damezrandin. Mandayên bi Fransayê ve girêdayî Sûrîye û bi Fransayê ve girêdayî Lubnan hatin damezrandin.

Li vir pirsa bingehîn ev e: Li wê dewrê dema ku mandayên Îraq, Urdun, Filîstîn, Sûrîye û Lubnanê dihatin damezrandin, çima manadayeka Kurdistanê yan kolonîyeka Kurdistanê nehat damezrandin? Digel ku di wê dewrê de bi şêweyekî fiîlî proseseka wisa pêşde diçe, ku li Kurdîstana Başûr Şêx Mehmûd Berzencî xwe qralê Kurdistanê îlan kirîye. Şêx Mehmûd Berzencî ji Brîtanyaya Mezin dixwaze wî wekî qralê Kurdistanê nasbike. Brîtanyaya Mezin vê daxwaza Şêx Mehmûd Berzencî qebûl nake. Ji rûyê vê yekê di navbera kurdan û îngilîzan de şer heye. Îcar Cemîyeta Miletan, tu dev ji Kurdistana serbixwe berde, Kurdistaneka manda (kolonî) jî qebûl nake. Jihevdexistin, parçekirin û parvekirina Kurdistanê di vê dewrê de çêbûye. Helbet kolonî statuyeka sîyasî ye. Wekî “kolonîya X dewletê” tê binavkirin. Berî her tiştî sînorên kolonîyê xêz bûne. Ji alîyê dewleta emperyal yan ya kolonyalîst tê qebulkirin ku miletê kolonîyê miletekî cihê ye. Ji vana hîn girîngtir, rêveberîya mandayê (kolonîyê) ne ew rêveberî ye ku heta bi heta dewam bike. Dewleta emperyal yan jî ya kolonyalîst, çi dema ku ji alîyê îdarî û ekonomîyê ve kolonîyê bigihîne radeyekê dê serxwebûnîya wê bidiyê. Wekî mînak, piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, di dema Yekîtîya Neteweyan de, kolonîyên li Afrîqayê, di prosesa hevdîtinên qanûnî yên di navbera dewleta emperyal yan jî ya kolonyalîst û kolonîyê de serxwebûnîyê bi dest xistin. Li Afrîqayê tenê kolonîya Farnsayê Cezayîr, kolonîyên Portekîzê Gine Bisseau, Angola û Mozabîkê di encama şerê çekdarî de serxwebûnê bi dest xistine. Îro li Afrîqayê 53 dewlet hene. Lê Kurdistan hatiye jihevdexsitin, parçekirin û di navbera dewletên manda (kolonî) ku hîn nuh hatine damezrandin, yanî di navbera Îraq, Sûrîye û berdewama împaratorîya Osmanî Tirkîye û berdewama împaratorîya Îranê şahîtîya Îranê de hatîye parvekirin. Di vê dewrê de, eşkera ye di navbera jihevbûna ereban û jihevbûna kurdan de ferqeka gelek mezin heye. Ereb û cografyaya ereban ji hev bûye lê cihê bi cihê wekî dewletên manda yan jî wekî dewletên serbixwe ji nuh de hatine organîzekirin. Îro ji Xelîçeyê Fars bigrin heta Fasê 22 dewletên serbixwe yên ereban hene. Kurd û Kurdistan hatine parçekirin lê kurdan nekirine xwedîyê piçûktirîn statuya sîyasî. Piştî vê prosesê hîn bêhtir hêz dane polîtîka û tetbîqatên înkar û tunekirinê.

Prosesa bingehîn ku divê dîroknas, zanyarên civakî û huqûqnas li ser bisekinin û vekolin, ev e. Nîzameka wisa bêedalet çawa kanibûye li dijî kurdan dabimezire? Cemîyeta Miletan ku bona pêkanîna aştîya cîhanê, bona ku di navbera neteweyan de aştîyê pêk bîne damezirîye çima hîç bala xwe nedaye ser pêwîstîya kurdan a aştî û azadîyê? Ev proses, proseseka wisa ye ku divê li derveyî her cureyê têgihîştina rêxistinî û pêşnîyazên çareserîyê, bi şêweyekî akademîk, bi têgehên zanist û sîyasetê bihê vekolandin.

Zanyar, bi taybet zanyarên sosyalî di van mijaran de divê azadîxwaz bin. Berevanî û  teşwîqkirina qedexeyên ramanê û enformasyonê divê ne karê zanyaran be. Divê meriv viya jî nîşan bide ku profesor Kemal Karpatî ev axaftin li “Sempozyuma Navteweyî Ya Peywendîya Tirkan Û Ereban Li Dewra Osmanîyan” ku ji alîyê Unîversîteya Marmara û Komeleya Lêkolînên Rojhelata Navîn û Afrîqayê hatibû organîzekirin de kiribû. Wezîrê dewletê Mehemed Aydin û sekreterê giştî yê Konferansa Teşkîlata Îslamê Ekmeleddîn Îhsanoglu jî di nav beşdarên sempozyumê de ne. Di kombûneka wisa de gelo meriv dikane cografyaya kurd û peywendîyên kurdan û tirkan li dewra Osmanî ji ber çavan dûr bigre?

Muqayesekirin

Li dora 50 endamên Konseya Ewropayê hene. Di nav van dewletan de nufûsa Andorra, San Mario û Monacoyê li dora deh hezaran e. Liechtenstein xwedîyê 30 hezar nufûsî ye. Nufûsa dewletên mîna Luksemburg, Qibrîs, Malta û Îzlandayê di binîya mîlyonekê re ye. Nufûsa dewletên mîna Slovenya, Estonya, Letonya, Lîtvanya, Makedonya, Bosna-Hersek, Kosova û Qerebaxê di navbera 2-3 mîlyonan de diguhere. Tê zanîn ku hinek ji van dewletan axa wan bi qasî nehîyeyeka Kurdistanê jî fireh nîn e. Konseya Ewropayê carînan hinek biryarên ku paşeroja kurdan dîyar dike digre. Biryarên mîna, “Em li hemberî wê ne ku li Rojhelata Navîn sînor biguherin. Em li hemberî wê ne dewleteka kurd bihê damezrandin.” digre. Eşkera ye ku ev biryar li hemberî kurdan tên girtin. Wekî mînak, Konseya Ewropayê berevanîya dewleta serbixwe ya Filîstînê dike. Konseya Ewropayê van biryaran bona ku bibêje “bila kurd di nav sînorên dewletên ku têde dimînin de bibin xwedîyê hinek mafan” digre. Ev eşkera ye ku di bin van biryaran de îmzaya ev çar dewletên ku me li jor qala wan kir û îmzaya dewletên din heye. Di vir de bêedaletîyeka gelek mezin tune ye? Dewletên ku nufûsa wan li dora deh hezaran e, mafê dîyarkirina paşeroja kurdan ku li Rojhelata Navîn nufûsa wan ji 40 mîlyonan zêdetir e, ji kîderê girtine? Di vê prosesê de exlaqeka sîyasî heye? Nîzama navneteweyî, nîzama cîhanê çima bi vî şêweyî di elenîya kurdan de saz bûye? Ev statukoya ku di salên 1920î de saz bûye çima bêyî ku tu guhertinek têde çêbibe heta roja îro hatiye? Wekî mînak, dema li dawîya Şerê Cîhanê yê Duyem Yekîtîya Neteweyan damezirî çima kurd nehatine guhdarîkirin, daxwazên wan nehatine bicihanîn? Yekîtîya Sovyetan ku herî zêde qala mafê tayînkirana çarenûsa neteweyan dikir, te divê li salên 1920î yan te divê li piştî sala 1945, çima herwekî Brîtanyaya Mezin, wekî Fransayê polîtîkayeka li dijî kurdan meşandiye, çima bi dewletên ku kurdan dipelêxin re di nav peywendîyên nêzîk de bûye? Divê meriv li ser van mijaran raweste. Li dewletên mîna Brîtanyaya Mezin û Fransayê, te divê muhafezekar, te divê çepgîr, te divê lîberal bin, her demê polîtîkayên li dijî kurdan ajotine.

Bona Konseya Ewropayê dibêjin “wijdanê Ewropayê”. Derheqê vê muameleya ku li hemberî kurdan çêbûye de divê fikrekî wijdanê Ewropayê hebe. Nîzameka wisa bêedalet çawa tê erêkirin?

Yekîtîya Ewropayê 27 endam in. Di nav Yekîtîya Ewropayê ya xwedîyê 27 endaman de tenê Almanya, Fransa, Îtalya, Îngilîstan û Îspanya xwedîyê nufûseka ji nufûsa giştî ya kurdan zêdetir in. Dibe ku nufûsa Polonyayê bi qasî nufûsa kurdan e. Nufûsa 21 dewletên mayî, cihê bi cihê, ji tevayîya nufûsa kurdan gelek gelek kêm e. Tê zanîn ew dewletên ku endamên Yekîtîya Ewropayê ne, di eynî demê de endamên Konseya Ewropayê ne. Luksemburg, Qibrîs, Malta, Slovenya, Estonya, Letonya û Litvanya taybetîyên balkêş in. Herwekî biryarên derheqê kurdan de yên Konseya Ewropayê, biryarên wisa yên Yekîtîya Ewropayê jî hene. Ji alîyê kurdan ve divê ev rewş bihê vekolandin. Ev nîzama navneteweyî, ev nîzama cîhanê çawa, çima ewçend di elenîya kurdan de saz bûye û çima ewçend xwezayî tê dîtin, çima ewçend “pîroz” tê dîtin?

Însan bûyîn, însanî bûyîn

Profesorên mîna Kemal Karpat bi îfadeyên mîna “dîroknasê herî mezin yê Tirkîyeyê”, “li cîhanê dîroknasê herî mezin yê Osmanîyan”, “sosyologê herî mezin yê Rojhelata Navîn” tê nasandin. Devrim Sevimay ku di Soru-Cevap de pê re hevpeyvîn kirîye, profesor Karpatî wekî “derya” bi nav dike. (binêrin li Milliyet, 1 hezîran 2009, r. 14) Hevpeyvîna ku Neşe Duzel pê re kirîye jî di hejmara eynî rojê ya rojnameya Taraf de weşîyaye. Prof. Dr. Baskin Oran, li rojnameya Radikal Îki ya roja 7 hezîran 2009 di nivîsa bi sernavê Moskova Metrosu hinek fikrên Profesor Kemal Karpatî yên ku li van her du hevpeyvînan îfade bûne û helwêsta wî rexne dike.

Însan bûyîn, însanî bûyîn divê ji “herî mezin” bûyînê gelek grîngtir be. Tekane pîvana însan bûyînê, însanî bûyînê di muameleya ku însan bi însanên wekî xwe re dike de derdikeve meydanê. Profesor Kemal Karpat ji bo tirkan her awa heq û huqûqê dixwaze. Lê ji bo kurdan, tu yekê ji van layîq nabîne. Dibêje: “Kurdan radyo xwest me da, televîzyon xwest me da, divê hîn zêdetir tawîz neyêne dayîn.” Bûyera ku prosesê dîyar dike, dayîna radyo û televîzyonê nîn e, heta roja me çima hatine qedexekirin e. Îtîrazeka Profesor Karpatî ji înkarkirina kurdan û zimanê kurdî re, ji polîtîkayên tunekirinê re nîn e. Vana erê dike. Tenê bo kurdên ku ew wan wekî “alîyê dijber” bi nav dike “divê hîn zêdetir tawîz neyêne dayîn”. Tu dibêjî qey profesor Karpat ji milkê bavê xwe tiştekî bo kurdan îhsan dike. Ev jî balkêş e ku profesor Karpat kurdan wekî “alîyê dijber” bi nav dike. Tiştê ku jê re dibêje radyo, weşana ku di heftê de nîv saetekê, ew jî bi şev, ber destê sibehê dibe, tiştê ku jê re dibêje televîzyon jî, TV-6 (TV-Şeş) e… Helbet dest bi weşanê kirina TV-Şeş girîng e, lê bi qasî viya, sedemên ku pêşkêşkara bernameyê Rojînê bo îstîfayê nîşan dan jî girîng in. Ev sedem nîyeta dewletê baştir li meydanê datînin. Wekî kes, ez TV-Şeş gaveka girîng dibînim. Lê ew sedemên ku di dema vê îstîfayê de îfade bûn jî divê em ji ber bala xwe dûr negrin.

Ji bo ku welatîytên wê bikaribin di zimanê xwe de radyo guhdarî bikin amadekirina zemînê yek, ji peywirên dewletê yên bingehîn e. Profesor Kemal Karpatê ku tu dengê xwe ji qedexeyan re dernaxîne, gelek balkêş e ku viya wekî tawîz têdigihê.

Yek ji peywirên dewletê yên bingehîn e ku asayîş û ewlekarîya canê welatîyên xwe pêk bîne. Lêbelê li Kurdistanê bi hezaran cînayetên “faîlê wan nedîyar” hene. Ev jî tê zanîn ku ev cînayetên hanê ji alîyê dezgeya dewletê JÎTEM (Jandarma İstihbarat Terörle Mücadele) ve çêbûne. Kurdan revandin û di tehqîqatên bi îşkence de tunekirin, avêtina bîrên mirinê, di bîrên asîtê de şewitandin, cesedên wan di kûreyên kalorîferê de şewitandin… Ev tev çêbûne. Li hemberî vana îtîrazeka Profesor Kemal Karpatî tune ye. Ew tenê dibêje “bila zêdetir tawîz bo kurdan neyê dayîn”. Mijara ku ew li ser hesas e, ev e.

Bona ku welatî di mal û xanîyên ewledar de rûnin, wezîfeya dewletê ye ku rewşê amade bike. Lê dewlet dibêje “ez li hemberî terorê têdikoşim” û xanîyên jar yên kurdan bi serê wan de hildiweşîne. Wan mexdûr dike. Nêzîkî sê mîlyon kurd cih û warê xwe terk kirine. Li warên ku malbatan ew terk kiriye av jî heye ax jî heye. Lê vegera bo wan deran qedexe ye. Dibêjin “ger hûn bibin korucu hûn ê bikanibin vegerin”. Lêbelê malbat ji bo ku nebin korucu terka wan deran kirine. Li varoşên bajaran, hema kîdera ku bikanin têde bistirin bicih bûne û jiyaneka di şertên gelek giran de ku muhtacê xelqê ne dewam dikin. Tu îtîrazeka profesor Kemal Karpatî ji vana re tune ye. Tu îtîrazeka wî ji şewitandin û wêrankirina gundan re, ji cih û warê wan rakirina bi mîlyonan kurdî re jî tune ye. Profesor Karpat tenê dibêje “bila hîn zêdetir tawîz bo kurdan neyê dayîn.”

Ez kitêbên profesor Kemal Karpatî ji nêzîk de dizanim, ji salên 1960î de dizanim. Ez helwêsta wî ya li dijî kurdan jî dizanim. Ew kitêbên wî yên ku li van deman di nav weşanên Îmge û Timaş de derdikevin jî dizanim. Profesor Karpat dibêje, “zimanê komara Tirkîyeyê tirkî ye, divê ev neyê jibîrkirin.” Dibe ku zimanê resmî yê dewletê hebe lê nabe ku zimanê dewletê hebe. Di roja îroyîn de prosesa bingehîn ku divê neyê jibîrkirin, di kategorîyên bingehîn yên mîna huqûq, mafên merivan û azadîyê de kevira mîhenkê pirsa kurd e. Bi tune hesibandina kurdan, bi tune hesibandina mafên demokratîk yên kurdan, bi pelaxtina mafên wan û bi bingehgirtina îdeolojîya resmî, zanistîya civakî çênabe. Divê profesor Kemal Karpat viya jî bizabibe ku hatina tirkên oguz bo Anadolîyê li sedsala 11. çêbûye lêbelê kurd, yek ji gelên bingehîn yên Rojhelata Navîn in. Kêmtir ev serê 5 hezar salan e ku li ser erdê xwe, li ser vî erdê ku îro jê re Kurdistan tê gotin de niştecih in.

Dozgerek ku bi huqûqnasîya xwe pesnê xwe dida hebû. Ji bo wî digotin “huqûqnasekî gelek mezin e.” Tekîd dikirin ku layengîrê mafên merivan û azadîyan e. Digotin bi awayekî xurt berevanîya azadîya ramanê dike. Ji gotin û nivîsên vî dozgerî ev helwêsta wî dixuya. Lê di “sûcekî fikrî” yê derheqê pirsa kurd de, wî jî wekî dozgerên din, biryara mehkûmîyetê erê kiribû. Lêbelê eynî ev dozgerî di “sûcên fikrî” yên derveyî pirsa kurd de her demê bi şerhekê li hember disekinî.

Êdî kevira mîhenkê ya huqûqnasîyê jî pirsa kurd e, helwêsta li hemberî pirsa kurd e.

Profesorekî pisporê ziman

Li dawîyê salên 1990î nûçeyeka wisa belav bûbû. Pisporekî ziman yê japon, pisporekî ku digotin yek ji bijareyên zimanzanên cîhanê ye, daxuyanîyeka wî ya mîna “zimanê kurdî zimanekî kovî ye, kurdî nabe zimanê zanistê” belav bûbû. Li ser viya, hinek nivîskaran di nivîsên xwe de şîroveyên mîna “çawa ku pisporekî japon jî dibêje, kurdî nabe zimanê zanistê, zimanê kurdî zimanekî kovî ye” dikirin. Li dawîya salên 1990î, min ewqas bi vê bûyerê dizanîbû. Bi qasî ku li çapemenîyê cih girtibû, min pê dizanî.

Li serê meha hezîrana sala 2009 Malmîsanij hatibû Tirkîyeyê. Dema ku me bi Malmîsanijî re li ser hinek meseleyan suhbet dikir, qala vê meseleyê jî bû. Malmîsanijî behsa alîyên bûyerê ku di çapemenîyê de cih negirtine jî kir. Bûyer wisa çêbûye: Pisporekî ziman yê japon dixwaze di arşîva dewletê de lêkolînê bike. Dê li ser zimanên klasîk bixebite. Ji bo ku li arşîvê kar bike ji karbidestan destûr dixwaze. Karbidest dibêjin: “Ger tu daxuyanîyeka mîna ‘kurdî zimanekî kovî ye, ne zimanê zanistê ye’ belav bikî em ê destûrê bidin te. Nexwe, hem em ê destûra têketina arşîvê nedin hem jî em ê te derxin derveyî sînorên Tirkîyeyê.” Kesê pispor, yanî profesor jî, serî li ber vê fermanê tewandiye û vê daxuyanîyê daye… Alîyê balkêş yê meseleya ev e. Pêşî qal dikin ku japonê pisporê ziman çendî mezin e, 7-8 zimanan dizane, yek ji bijaretirîn pisporê ziman yê cîhanê ye. Paşê jî, dibêjin “A ev pisporê mezin, derheqê zimanê ku jê re kurdî tê gotin de vana dibêje”. Bêguman ji dîtinên pisporêkî hîn bêhtir tê bawerkirin. Pisporê ku mezinîya wî tekîd dikin, di esasê xwe de profesorekî ku ne xwedîyê exlaqê zanistê ye. Xwedîyê helwêsteka qels e. Em bibêjin ku ev pispor, ev profesor 7-8 zimanan dizane. Deh zimanan jî bizane tu qîmeteka wê nîn e. Ev helwêst ne ew helwêst e ku zanistê pêşde bibe. Herwisa, fikrê “kurdî zmanekî kovî ye, ne zimanê zanistê ye” jî şaş e. Berîya ku ev pispor, ev profesor daxuyanîyeka wisa bide, divê pirsîyar bikirana ku kurdî çima hatîye qedexekirin. Pirsîyar nekirina qedexekirina kurdî, meriv dikane wekî helwêstek ku qedexeyan qebul dike binirxîne. Ger meriv xwe bide alîyê qedexekaran, xwe bide alîyê zordaran, helwêsta wan erê bike, hingê zanista sosyalî pêşde naçe.

Dema ku min kitêba Vladimir Bartol Fedailer Kalesi ALAMUT (Wergerandin: Atilla Dirim, Yurt Kitap-Yayın, Adar 1998) xwend, helwêstekê gelek bala min kişand. Di romanê de gelek caran peyvên mîna gurcî, rûm, ermenî, yahudî, ereb û tirk derbas dibin lê peyva kurd derbas nabe. Lêbelê beşeka girîng ya bûyerê li ser erdê Kurdistanê diqewime. Wekî mînak, artêşa selçûqîyan ji Reyê diçe bo Bexdadê yan ji Bexdadê vedigere bo Reyê. Li vir artêş helbet di erdê Kurdistanê re derbas dibû. Lê di romanê de navê kurd tune ye. Dibe ku li cihekê-du cihan derbas bûbe. Lêbelê îfadeyên mîna doktorê rûm, bazirganê ermenî, dirançêkerê yahudî, hemama gurcîyan, mazûvanê ereb, suwarîyên tirk… gelek derbas dibin. Min li derekê xwendibû ku Vladimir Bartol bona ku romana xwe binivîse demekê li arşîva dewletê lêkolîn kiribû. Dibe ku lêkolînerên bîyanî ku li arşîva dewletê lêkolînan dikin, ji alîyê karbidestên arşîvê di meseleyên hesas de bo wan birîfîng tên dayîn.

Yên serketî-yên binketî

Min dîyar kir ku li dawîya Şerê Cîhanê yê Yekem li ser erdê ku împaratorîya Osmanî li ser serwer bû dewletên manda (kolonî) hatine damezrandin. Binketina Osmanî nayê wateya binketina tirkan. Li gorî qenaeta min, tirk ji prosesa piştî Şerê Cîhanê yê Yekem di karê de derketine. Zêdetir ji Brîtanyaya Mezin, ji Fransa û ji Îtalyayê xwedîyê qezenc derketine. Lê kurd ketine halekî ji windakirinê jî wêdetir. Windakirin tê wateya bûyîna sifirê. Lêbelê kurd, li prosesa salên 1920î, di halekî ku îskeleta wan hatiye jihevdexistin, mejîyê wan hatîye pelçiqandin û ew gelek gelek xistine binîya sifrê. Dewletê ev helwêsta xwe ya gelek neheq bi Rojavayê daye qebûlkirin. Konseya Ewropayê, ew dezgehên ku mîna ji wan re “wijdanê Ewropayê” tê gotin jî, ketine wî halî ku vê rewşê qebûl kirine. Dezgehên Rojavayê pêwîstî pê nabînin ku vê mijarê ji nuh de vekolin, pirsîyar bikin. Esas kara/qezenca Tirkîyeyê ev e. Ji vî alî ve, ev dezgehên Rojavayê li hemberî her tewir wehşeta JÎTEMê, li hemberî terora dewletê kor in, kerr in, bêziman in. Her şêwe çalakîya kurdan di çarçeweya “teror”ê de tê nirxandin. Tiştê ku Tirkîye jê re dibêje “teror”, dezgeyên Rojavayê jî jê re dibêjin “teror”. Digel van hemî tiştan divê kurd hertim û bi şêweyekî dînamîk dezgehên Rojavayê, çapemenî, unîversîte û hwd. ên Rojavayê rexne bikin.

12.06.2009

_____________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Ev nivîs bi sernavê Profesör Kemal Karpat’a Sorular… li malpera www.kurdistan-post.com weşîyaye.

 

çapkirin