Kurd bi eqlê tirkan tevdigerin

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Hesen Bîldîrîcî: Digel ku pirsa kurdî bêhtir ji her demê bi xurtî di rojevê de ye lê di xwestekên (telebên) kurdan de paşdeçûnek heye. Gelo pirsa kurdî paşde diçe yan xwestekên kurdan?

Îsmaîl Beşîkçî: Têkoşîna kurdan her dem têkoşîneka mezin bûye. Di roja îroyîn de jî têkoşîna kurdan têkoşîneka mezin e. Lê xwestekên kurdan her dem piçûk mane. Di roja îroyîn de, xwestekên kurdan gelek kêmtir bûne. Li gorî qenaeta min, sedemê vê yekê yê bingehîn ew e ku, kurd li gorî fikrê xwe tevnagerin, li gorî fikrê tirkan, li gorî eqlê çepê tirkan, rastê tirkan û cereyanên dînî yên tirk tevdigerin. Lêbelê esas divê ku kurd bi eqlê xwe kurdan, Kurdîstanê û zimanê kurdî bihelsengînin.

Li salên 1960î kurd di nav çepê tirkan de organîze dibûn. Wê demê Partîya Karkerên Tirk (TİP) û Şoreşa Demokratîk a Neteweyî (MDD) di nav çepê tirkan de du fehmên hêzdar bûn. Kurd bêhtir di nav Partîya Karkerên Tirk de organîze dibûn. Li dawîya salên 1960î, li wan rojên ku tevgera nifşê 68an li dar bû, kurd ji nav çepê tirkan cihê bûn û ketin nav hewldanan da ku rêxistinên xwe yên serbixwe ava bikin. Di nav van rêxistinan de Ocaxên Şoreşgerî û Kulturî yên Rojhelatê (DDKO) rêxistinên sereke bûn. Hewldanên ji nav çepê tirkan cihêbûn û danîna rêxistinên xwe yên serbixwe, bêguman, bûyerên wisa ne ku, bi geşbûna fehma kurdayetîyê ve peywendîdar in. Lê proseseka wisa jî çêbû. Kurd, digel ku pêwîstî pê dîtin ku ji çepê tirkan cihê bibin û rêxistinên xwe yên serbixwe daynin, em bibêjin, pêwîstî pê dîtin ku di nav Ocaxên Şoreşgerî û Kulturî yên Rojhelatê de organîze bibin, lê ew sloganên ku çepê tirkan bikar dianîn, wan jî bi eynî awayî bikaranîna wan dewam kirin. Veqetîna ji wan sloganan tune. Wê demê sloganên mîna “Tirkîyeya serbixwe”, “têkoşîn li hemberî emperyalîzmê” sloganên bingehîn in. Kurd ji van sloganan veneqetîyan. Ev jî nîşan dide ku kurd bi eqlê xwe tevnagerin. Bi eqlê çepê tirkan, bi eqlê fikrê tirk hereket dikin.       

Em li demên dawî yên Şerê Yekem ê Cîhanî, li salên 1920an, li wê dema ku tevgera Quwweyî Mîllîye li dar bû, li wan rojên ku Yekîtîya Netewan dihate danîn binihêrin. Wê demê mudaxeleya emperyalîst a herî mayende û berfireh bi ser kurdan û Kurdîstanê de hatiye kirin. Li wê dema ku bi eşq û heyecan berevanîya prensîbên mafê tayînkirina çarenûsa neteweyan dihate kirin û tetbîqkirina vê prensîbê li dar bû, kurd û Kurdîstan hatine jihevdexistin, parçekirin û parvekirin. Wê demê hêza emperyalîst a ku di nav hewldana tanzîmkirina cîhanê de bû, Brîtanyaya Mezin e. Fransa, di dereceya duyem de ye. Lê di navbera Brîtanyaya Mezin û Fransayê de mesafeyeka gelek mezin hebû. Fransa di dereceya duyem de bû. Lê li beramberî Brîtanyaya Mezin, ji nuh ve tanzîmkirina cîhanê de karîgerî û potansîyela wê gelek hindik bû. Proseseka gelek balkêş ya wê demê jî, reftarîya li dijî kurdan a rêveberên Yekîtîya Sovyetan e. Di jihevdexistin, parçekirin û parvekirina Kurdîstanê de Brîtanyaya mezin û Fransa, du hêzên mezin yên xwedî rol in. Lê di vê prosesê de divê em bibînin ku herwekî London û Parîsê, Moskowa jî di nav reftarîya li dijî kurd de ye. Yek jî ev e ku, ev fikrê tirk, çepê tirkan, rastê tirkan, cereyanên dînî yên tirk, ku têgeha “têkoşîna li dijî emperyalîzmê” ji ser zimanê wan nakeve, lê ev bênasnamebûyîna ku li ser kurdan hatiye arastekirin, bi înad ji nedîtî ve tên. Ez ne di wê qenaetê de me ku kurdan vê heyamê kamilen fehm kiribe. Ev heyam bi têgeh û termînolojîya fikrê tirk, bi eqlê çepê tirkan, rastê tirkan û cereyanên dînî yên tirk nayê têgihîştin. Divê kurd bi eqlê xwe vê heyamê têbigihên û bihelsengînin.

Wê demê, fikrên mîna “ji nav lepê dişminan rizgarkirina sultanî”, “xilaskirina îslamê” û “pêşî lêgirtina di bin lingên dişmin de pelixîna îslamê û welatên îslam”, te divê ji alîyê Mistefa Kemalî ve, te divê ji alîyê Quwweyî Millîye yan jî Tevgera Kemalîst ve, hertim dihatin beyankirin. Yên ku wisa bal dikişandin ser xilaskirina îslamê, lê çi dema ku dor dihate ser maf û huqûqê kurdan, hingê bi Brîtanyaya Mezin û Fransayê re bûn yek û kirin ku ev krasê lanetî li kurdan bête kirin. Divê ev prosesa hanê jî were tesbîtkirin û analîzkirin. Kurd tenê dikanin bi eqlê xwe vê prosesê têbigihên. Bi fikrê tirk, bi eqlê çepê tirkan, rastê tirkan û cereyanên dînî yên tirk, bi termînolojîya wan ev proses nayê fehmkirin.

Fehma “biratîyê” li pêşîya têkoşînê asteng e

Dema ku bi fikrê tirk, bi eqlê çepê tirkan, rastê tirkan, cereyanên dînî yên tirk tevbigerin hingê slogana “biratîyê” dibe dîyarker û îstîqamet dide têkoşînê. Ev jî dibe sedemê kêmbûyîna xwestekên kurdan. Ev fehma “biratîyê” di eynî demê de pêşî li geşbûyîna têkoşînê jî digre. Niha ev hewldanên mîna “Em partîya Tirkîyê ne”, “Em partîya serbane (çatı) dadimezrînin” tên vê manayê ku ev fehm û helsengandina nexweşokî dewam dike. Digel ku hemî partîyên li Tirkîyê partîyên tirkan e, dîsa jî kurd xwe jê hemet dikin ku partîyeka kurdan damezrînin. Xwe li têgeha “Em partîya Tirkîyê ne” dipêçin. Ev helwêst hem pêşî li geşbûyîna têkoşînê digre hem jî dibe sedem ku dereceya xwestekên kurdan kêmtir bibe.                    

Hesen Bîldîrîcî: Cenabê te dibêje “Dema ku bi fikrê tirk, bi eqlê çepê tirkan, rastê tirkan, cereyanên dînî yên tirk tevbigerin hingê sloganeka wekî ‘biratîyê’ dibe dîyarker û îstîqamet dide têkoşînê.” Lêbelê rewşeka wisa jî heye ku, digel van hoyan gav heye ku kurd bizaveka serhildan û berxwedanê li dar dixin. Di rojên serhildan an berxwedanê de, daxwazên kurdan mezin in. Herwisa, girseyeka mezin ji civaka kurd li dora van daxwazên mezin digihe hev. Di van rojên wisa de, hema bibêje ku li kuçe û kolanan canê xwe fîda dikin. Lê her ku têkoşîn dirêj dibe, her ku nagihên amancên dîyarkirî, di têkoşînê de şikestinek çêdibe, hingê di xwestekan de jî paşdeçûnek çêdibe. Paşê jî, herwekî ku li dû hemî serhildanên serkutkirî tê gotin, sîyaseta “jiyana biratî ya bi hev re” derdikeve pêş… Gelo ev şêwe sîyaset di nav kurdan de wergeriyaye haletekî genetîk? Gelo sîyasetvanên kurdan bi kêrî tiştekî nayên? Yan bi demê re, gelo hêza îqtîdara tirk xurtbûna xwe bi kurdan daye qebulkirin? Ev tekrar çima?       

Îsmaîl Beşîkçî: Ez wisa difikirim ku pirsa bingehîn jihevdexistin, parçekirin û parvekirina kurdan û Kurdîstanê ye. Ev hal yek ji netîceyên gelek grîng ên jihevdexistin, parçekirin û parvekirinê ye. Ez ne di wê qenaetê de me ku kurd bi awayekî tekuz, ji her layî ve ji vê prosesa xirabmal û wêranker haydar bûne.

Îdarekirina kurdan zehmet e

Ew welatên ku jihevdexistin, parçekirin û parvekirina kurdan û Kurdîstanê tesewur kirine û vê projeyê cîbicî kirine, wekî mînak, gelo Îngilîstan û Fransayê ji vê prosesê çi hêvî kirine? Belkî wisa fikirîne: Îdarekirina kurdan zehmet e. Çi dema ku bêne jihevdexistin, parçekirin û parvekirin hingê dê îdarekirina wan hêsan bibe. Ger bêne jihevdexistin, parçekirin û parvekirin, wekî mînak, dê li navbera mandaya (kolonî) Îraqê ku nuh tê danîn û kurdan de hertim bêhuzûrî hebe, pevçûn hebe. Çunke di her firsendê de dê kurd mafên xwe yên netweyî bixwazin, ji bo bidestveanîna van mafan dê bikevin nav hewldanan. Çi dema ku rêveberîya mandayê van mafan nede, dê bêhuzûrî çêbibe. Carînan dê ev bêhuzûrî bigihê radeya pevçûnên çekdarî. A di rewşeka wisa de, rêveberîya merkezî bona ku serhildanê bipelêxe hertim dê muhtacê me be, dê hertim ji me harîkarîyê bixwaze. Ev yek jî dê hebûna me ya li Rojhelata Navîn daîmî û pêwîst bike. Ji layê din, di dema serkutkirina serhildanê de ew dewletên ku li parçeyên din kurdan îdare dikin derbareyê serkutkirina serhildanê de dê harîkarîya Îraqê bikin. Bi vî awayî dê kurd bi rêya operasyonên muşterek yên van dewletan bêne serkutkirin. Ev dewletên hanê dê teqez têbigihên ku operasyonên muşterek yên ku li hemberî kurdan têne pêkanîn tên çi wateyê û dê rêya wê bibînin ku bê hela çawa nehêlin kurd çavê xwe vekin. Dê ev hemî hewldanên hanê bikin ku îdarekirina kurdan hêsan bibe.

Di serkutkirina serhildanên kurdan de rola Îngilîstanê mezin e

Dema ku em li rewşa fiîlî dinihêrin, em vê yekê dibînin: Wekî mînak, li Îraqê, li salên 1920î, li salên 1930î, li salên 1940î, ew bêhuzûrîya ku di navbera hukûmeta merkezî û kurdan de çêdibû, gelekê caran gihîştîye radeya pevçûnên çekdarî. Serhildanên kurdan hertim bi harîkarîya Îngilîstanê hatine şikestin. Di têkbirina serhildanan de rola Hêzên Asmanî yên Kralîyeta Îngilîz gelek mezin e. Li Rojhelata Navîn herî zêde Hêzên Asmanî yên Kralîyeta Îngilîz li Kurdîstanê hatine bikaranîn.

Wekî mînak, gazên jehrê cara pêşî di prosesên serkutkirina kurdan de ji layê Îngilîstanê ve hatine bikaranîn. Ev jî tê zanîn ku di serhildana kurd ya sala 1925 de jî, bona ku kurdan bipelêxin, hêzên artêşa tirk ji Anadolîya rojavayê bi rêya hesinî ya di nav sînorên mandaya (kolonîya) Sûrîyê ya bi ser Fransayê ve xwe gihandin Dîyarbekirê. Herwisa, di dema serhildana Agirîyê de jî, tê zanîn ku hevkarîyeka çawa di navbera Îran û Tirkîyê de çêbû. Ger kurd ji vê rewşa xwe ya li Rojhelata Navîn haydar bibin dê faydeyeka gelek mezin têde hebe. Têgeha “biratîyê” ne ew têgeh e ku vê rewşa hanê îzeh bike.

Kurd bi awayekî pêt azadîyê naxwazin

Ez ne di wê qenaetê de me ku kurd bi awayekî pêt azadîyê dixwazin û bal dikşînin ser azadîyan. Helbet divê azadî, heq û huqûq li destûrname û bernameyên partîyan û hwd. bête nivîsîn. Lê ev qet jî qîm nake. Ew daxuyanîyên ku bo çapemeniya neteweya serdest, bo rayagiştî têne dayîn, yên xwestekan dîyar dikin, ew in. Lê di daxuyanîyên kurdan de hertim fehma “biratîyê” li pêşîyê ye. Hûn dikanin bi wan xalên ku we li destûrname û bernameya partîya xwe nivîsîyê azadîyê bixwazin. Destûrname û bername dikanin bal bikşînin ser vana. Lê gelekê bernameyan bi wan prensîb û xalên ku dê tu car neyêne tetbîqkirin, dê bi hêsanî terka wan bête kirin, hetta ku dê berevajîya wan bête kirin, dagirtî ne. Ji vê çendê ew daxuyanîyên ku bo çapemeniya neteweya serdest, bo çapemenîya dewletê, bo rayagiştî têne dayîn, hîn bêhtir dîyarker in. Di daxuyanîyên wisa de hertim behsa “biratîyê” tê kirin.

Di vê navberê de divê ez behsa vê mijarê jî bikim. Çi dema ku ez hewl didim xwe da ku behsa jihevdexistin, parçekirin û parvekirina kurdan û Kurdîstanê bikim, hinek hene dibêjin “Beşîkçî ji salên 1920î wêdetir naçe, di salên 1920î de asê maye…” Yek ji rexneyên ku bo Beşîkçî dibin, ev e. Ez ne bawer im ku ev rexneyeka mafdar be. Ez ê viya wisa îzeh bikim. Di prosesa Şerê Cîhanê yê Yekem de, di navbera muxaberata Îngilîstanê û lîderê ereban Şerîf Huseynî de hevdîtinên veşartî çêdibûn. Brîtanyaya Mezin soza împaratorîyeka mezin a ereban dida Şerîf Huseynî. Şerîf Huseyn bona pêkhatina vê yekê ji can û dil dixebitî. Serhildana ereban a li dijî dewleta Osmanî di vê prosesê de dest pê bû. Lêbelê piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ew împaratoriya mezin a ereban ku ji layê Îngilîstanê ve, ya rast, ji layê Muxaberata Nihênî ya Îngilîz ve bona Şerîf Huseynî hatibû wadkirin, pêk nehat. Di şûna împaratorîya ereb de dewletên ereb yên manda (kolonî) yên mîna Îraq, Urdun, Filîstîn, Sûrîye û Lubnan hatin danîn. Li devereka împaratoriya ereb, bona ku li paşerojan dewleteka cihûyan bête avakirin, erd hate terxankirin. Li welatên mîna Misir, Sudan, Lîbya, Tunus û Cezayîrê ereb hukimran nebûn, Brîtanyaya Mezin û Fransa hukimran bûn. Ger Beşîkçî hertim Îngilîstanê rexne bike ku bê hela çima sozê danîna împaratorîya ereb ku dan Şerîf Huseynî pêk neanîn, tenê hertim behsa viya bike, hingê meriv dikane bibêje ku Beşîkçî di salên 1920î de asê maye. Analîzeka wisa nîn e. Çunke rewşa ereban ji salên 1920î gelek-gelek pêşdetir e. Ji layê siyasî, ekonomîkî, civakî, kulturî û leşkerî ve rewşa ereban li gorî salên 1920î gelek gelek pêşdetir e. Ji Xelîçeyê Fars bigre heta bi Fasê 22 dewletên serbixwe yên ereban hene. Di demeka kin de bi danîna dewleta ereb a Filîstînê re dê ev hejmar bigihê 23an.

Rewşa kurdan gelek li paş e

Rewşa kurdan, ji salên 1920î gelek bi pêşdetir e. Kurd û Kurdîstan hatine jihevdexistin, parçekirin û parvekirin. Kurd û Kurdîstan ne xwedîyê piçûktirîn statuya sîyasî ne. Ne kolonî ne jî. Kurdên ku di dema împaratorîya Osmanî de bi vî awayî an bi wî awayî xwedîyê xudmuxtariya xwe bûn, bi prosesa komarê re bûn armanca polîtîkayên înkar û tunekirinê. Îttîhadçî û kemalîstên ku didîtin û dizanîbûn ku li salên 1910î rojname û kovarên kurdî hatine weşandin, di dema komarê de dest pê kirin, gotin “Zimanekî bi navê zimanê kurdî nîn e, miletek bi navê kurd nîn e”, gotin “Li Tirkîyê tenê tirk dikanin mafên etnîkî bixwazin, yên ku ne tirk in, tenê mafekî wan heye, ew jî, mafê xizmetkarîya bo tirkan e.” Girîng e ku salên 1920î, dema Yekîtîya Neteweyan ji layê Pirsa Kurd ve bête analîzkirin. Divê ev peywireka ferz be.

Hingê divê yek ji pirsên bingehîn ev be. Li salên 1920î, di dema Yekîtîya Neteweyan de, dema ku mandaya (kolonîya) Îraqê, mandayên Urdun, Filîstîn, Sûrîye û Lubnanê hatin damezrandin, gelo çima mandaya Kurdîstanê nehate damezrandin? Çima mandaya Kurdîstanê nehate danîn lê kurd û Kurdîstan di nav mandayên Îraq û Sûrîye ku nuh hatin damezrandin û Tirkîye û Îranê de hatin parvekirin? Derbareyê kurdan û Kurdîstanê de divê ev pirsên hanê jîyanî bin.

Manda, ew rêveberî ne ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, kolonîyên împaratorîya Alman û împaratorîya Osmanî (dewletên îttîfaqê) ku di şer de têk çûbûn, ji layê dewletên serketî (dewletên îtîlafê), ango ji layê Îngilîstan, Fransa û Îtalyayê ve hatin parvekirin û damezrandin. Ji rêveberîyên ku li ser erdê di bin serwerîya dewleta Osmanî de bû hatin damezrandin re, mandayên tîpa A dihat gotin. Bi parvekirina kolonîyên Alman yên li Afrîkaya Rojava û Rojhelatê mandayên tîpa B hatin pêkanîn. Ji mandayên Alman yên ku li Afrîkaya Başûrê Rojava û li Pasîfîkê hatin pêkanîn re jî, mandayên tîpa C dihat gotin.

Hesen Bîldîrîcî: Gelek mudaxeleyên navdewletî hene ku Kurdîstanê ji hev de xistine û parçe kirine, pirsê bêçareserî hiştine. Cenabê te li jor behsa wan kir. Piştî van mudaxeleyan zincîreyeka çaralî ya esaretê li dora kurdan pêk hat. Bi mudaxeleya Amerîkayê ya bo Îraqê de rejîma Seddam ruxîya. Lêbelê ji wir jî Kurdîstaneka azad û serbixwe derneket. Dibe ku kurdan xwestibe lê hêzên navdewletî yên di bin pêşengiya DYA de daxwazên Tirkîyê û dewletên ereb li ber çav girtin û Îraqê kilît kirin. Sê civakên ku naşibihin hev, yan jî, kêm dişibihin hev; ango kirin ku şîa, sunnî û kurd di nav heman gorepanê de têkelî hev bibin. Ev serê pênc salan e ku DYA hemî hêza xwe bo yekîtîya Îraqê xerc dike, lê ew jî hat ber dergehê qeyraneka ekonomîk. Wisa dixuye ku hêzên rojavayê yên di bin pêşengîya DYA de bona çareserkirina pirsa her çar parçeyên Kurdîstanê, heta ku Tirkîye, Îraq, Sûrîye û Îranê wernegerînin ser rewşa Balkanan dê nikanibin ji nav vê meseleyê derkevin. Tu dibêjî qey pirsa kurd ya li her çar parçeyan dê bibe zemîna şerê cîhanî yê li Rojhelata Navîn. Ji min re wisa tê ku di meseleya kurdan de tu kesî hîn dawîtirîn kapê xwe neavêtîye… Gelo cenabê te di Rojhelateka Navîn ya li paşerojan de roleka çawa bo kurdan guncaw dibîne? Gelo di meseleya kurd de armanca dawîn a Amerîkayê dê çi be?

Ji layê PKK û rêxistinên din yên kurdan ve bona Kurdistanê daxwazeka bi îstîqrar nehatîye kirin

Îsmaîl Beşîkçî: Divê kurd bona paşeroja xwe ya nêzîk doza daxwazên sîyasî bikin. Daxwazên kulturî, gotinên “biratîyê” nayêne wê wateyê ku kurd tiştekî dixwazin. Tirkîye dikane li dijî daxwazên sîyasî yên kurdan be, herwisa dikane naveroka daxwazên kurdan vala bike û dikane zorê li kesên ku van daxwazan dikin jî bike. Ez ne di wê qenaetê de me ku dê ev kirinên hanê dîyarker bin. Dudilîya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, polîtîkayên li dijî kurdan, polîtîkaya layengîrîya bo Tirkîyê ya Yekîtîya Ewropayê jî dîyarker nîn in. Tiştê dîyarker ew e ku, kurd bi xwe daxwazên xwe yên sîyasî bi şêweyekî biryardar derxin pêş. Dema ku ez dibêjim “kurd”, divê bête zanîn ku di dereceya yekem de mebesta min kurdên Bakur in, lê pêwîstî pê heye ku em kurdên Başûr jî tevlî vê analîzê bikin, ev gelek eşkera ye. Li Kurdîstana Bakur daxwazeka kurdan a sîyasî ya biryardar û bi îstîqarar çênebûye. Ne ji layê PKK ve û ne jî ji layê rêxistinên din yên kurdan ve daxwazeka sîyasî ya biryardar û bi îstîqrar çênebûye. Kurd bona xwe tu mafekî, bona xwe mafên sîyasî naxwazin, hîn bêhtir daxuyanîyên ku pê neyarên wan rehet dibin, didin. Gotinên mîna “Pêwîstî bi dewleta kurd nîn e, dewleteka kurd dê herî zêde zirarê bide kurdan…” têne gotin. Kurd didin zanîn ku ew aştîyê dixwazin, lê divê wekhevîyê bixwazin, bal bikşînin bi ser wekhevîyê de.

Gotina “biratîyê” xwe dixîne pêşîya van daxwazan, van daxwazan di bin xwe de difetisîne. Tew ji layê din ve, hertim dewlet ji kurdên ku behsa “biratîyê” dikin re bi awayekî sergirtî wisa dibêje, “Hûn hertim diçin û tên behsa ‘biratîyê’ dikin, hingê çima hûn guh nadin birayê xwe yê mezin?”

Mezintirîn asteng Tirkîye       

Ez bi xwe derbareyê paşeroja kurdan de xweşbîn im. Ez di wê bawerîyê de me ku dewleta kurd ya federe ya li Kurdîstana Başûr bi demê re dê bi goşt û gewde bibe. Helbet Îraq dewleteka sunî ye. Li salên 1920î, li dema Yekîtîya Neteweyan bi hewldanên Brîtanyaya Mezin a emperyal her sê kategorîyên ku naşibihin hev, bi amûrên zorker yên dewletê, bi darê zorê, ligel hev hatin hiştin. Bona ku ev yek daîmî be, hertim xwestine ku ew statukoya antî-kurd ku li salên 1920î hatîye danîn, qet neguhere. Şêweya jîyana ereban û ya kurdan, nirxên wan yên civakî, gelek ji hev cihê ne. Dibe ku di navbera jîyana erebên şîa û yên sunnî de, di navbera nirx û îdealên wan de jî ferq hebe. Lê di navbera jîyana kurdan û ya ereban de ferqeka mezin heye. Îro ew hêza tekane ku ev her sê civakên ku naşibihin hev di bin sîwana navendeka otorîter de ligel hev digre, Tirkîye ye. Li gorî qenaeta min, Îraq bi xwe, wekî mînak, erebên şîa damezrandina dewleteka kurd bi maqulî pêşwazî dikin. Tirkîye ne xwedîyê ew şîyana maddî û polîtîk e ku her nîyeteka xwe, hemî projeyên xwe cîbicî bike, lêbelê, her dem dikane pêşî lê bigre ku nîyet û projeyên hêzên din cîbicî nebin, dixwazî ev nîyet û proje bila yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bin jî… Lêbelê ger kurd bi şêweyekî biryardar doza mafên xwe yên sîyasî bikin, ger hertim behsa mafên xwe yên xwezayî bikin, ger kurd bi şêweyekî biryardar berevanîya mafên xwe yên ku ji kurdbûna wan hasil dibin bikin, hingê di wê şîyanê de ne ku polîtîkayên înkar û tunekirinê yên Tirkîyê têk bibin.

Daxwaza serxwebûna Kurdîstanê, daxwazeka rast û di cih de ye

Gotinên serokê hukûmeta herêma Kurdîstanê Mesût Barzanî ku dibêje “Damezrandina dewleteka kurd mafekî xwezayî yê kurdan e”, “Kurdîstana serbixwe mafê me yê xwezayî ye”, ez wisa difikirim ku ev gotinên hanê gelek rast û di cih de ne. Ev helwêsteka gelek hêja ye ku carînan Mesût Barzanî daxuyanîyên wisa dide, vê derbareyê de fikrê xwe eşkera dike. Ev daxuyanîyên hanê, ne ew fikr in ku eleledet hatine gotin yan jî ne fikrekî ji nav fikran e. Ev fikrê hanê, di dîroka huqûqê de, di dîroka fikrên sîyasî û nezerîyeyên dewletê de xwedîyê delîlên qewî yên fikrî ne, xwedîyê bingeheka qewî ya fikrî ne. Yê xwezayî, di heman demê de yê rast e. Yê ku li dijî yê xwezayî be, di heman demê de tê wateya li dijî yê însanî. Tiştê ku di berevajîya mafên xwezayî û mafên însanî de ye, huqûqa reel e, huqûqa pozîtîf e. Huqûqa pozîtîf, huqûqa reel, ew huqûq e ku hewl dide xwe da ku înkar, tunekirin, qetlîam û komelkujîyan rewa bike. Gelek eşkera ye ku di navbera van her du fehman de nakokîyeka gelek mezin heye. Helwêsta kurdan a biryardar û biîstîqrar di wê şîyanê de ye ku van nankokîyen berteref bike, fehma huqûqa reel deşîfre bike û bêhukim bihêle.

Huqûqa xwezayî, ew maf in ku meriv jidayîkbûna xwe dibe xwedîyê wan. Ev mafên hanê, mafên wisa ne ku nayne munaqeşekirin, nayne dewrkirin, divê pêşî li wan nayê girtin, zor li wan nayê kirin û nekevin bin tehakumê. Mafên xwezayî yên însên, ne tenê mafên takekesî digrin nava xwe, ji ber ku meriv bi hev re jîyana xwe dewam dikin, ji vê çendê mafên xwezayî yên însên di heman demê de mafên kolektîf jî digrin nava xwe. Ji van mafan re “mafên gelan” an jî “mafên miletan” tê gotin. Di warê dîroka huqûqê de, di warê dîroka fikrên sîyasî de, ji vî layî ve fikrên Locke, Rousseau ve Kantî girîng in.

Di dîroka huqûqê de cihekî gelek mezin yê huqûqa xwezayî, yê huqûqa tebîî heye. Daxuyanîya Mafên Hemwelatîbûnê ya Îngilîz li sala 1689, Daxuyanîya Serxwebûna Amerîkan li sala 1776, Daxuyanîya Mafên Merivan a Fransiz li sala 1948, Daxuyanîya Mafên Merivan a Yekîtîya Neteweyan piratîkên fehma mafên xwezayî, huqûqa xwezayî ne ku tetbîq bûne. Bêguman dê ev fehma hanê kurdan jî azad bike. Daxuyanîyên Mesûd Barzanî yên di vê behsê de hêja ne.

Rast e, dewlet dîyardeyeka sîyasî ye ku li pêşîya azadîyan dibe asteng. Lêbelê kurdên ku di nav mexdûrîyet û tunebûnên gelek mezin de mane, sosret bi serê wan de hatine, ji hev bela-wela bûne, ne bona xwe lê hertim bona hinekên din jîyane, ne bona xwe lê hertim bona hinekên din xizmet kirine, bêguman bona kurdan dewlet gelek pêwîst e. Bona ku kurd bi ser xwe de werin û hêzdar bibin, teqez divê dewleta wan hebe.

Dê mal û milkê kurdan talan bibe

Dema ku behsa “jîyana ligel hev”, “bihevrebûna wekî goşt û nenûk” û “biratîyê” tê kirin, divê ew bûyerên ku di roja 30 îlon 2008 de li Altinovaya Balikesîrê rû dabûn, em ji ber çavê xwe dûr negrin. Di prosesa van bûyeran de karxaneyên kurdan û xanîyên kurdan bûn armancên êrîşan, bi dehan karxane û xanî hatin şewitandin û wêrankirin. Kurdekî xwedîyê marketê digot, bi qasî barê tireylerekê malê min hatiye talankirin, hatîye texrîbkirin. Divê em bînin bîra xwe ku roja 30 îlonê, roja pêşî ya cejna remezanê ye. Roja di pey re, ango roja 1 kewçêr 2008, li Altinovayê di elenîya kurdan de mitîng û numayîş çêbûn. Yên ku beşdarî bo mitîngê kiribûn, pankartên ku sloganên mîna “Altinova yê me ye û dê her yê me bimîne” li ser hatibû nivîsîn bilind kiribûn û hemin vê sloganê li ser hev diqîrîyan. Ev tê çi wateyê? Tê gotin ku ev serê 30 salan e ku kurd li Altinovayê dijîn. Hinde malbatên kurd ev serê 30 salan e ku li Altinovayê akincî ne. Yanî kurdan li wir karxane ava kirine, bûne xwedîyê xanî û milk, erazî kirîne. Îcar ev li ber çavê yên nîjadtirk, malbatên ku ji Balkanan koç kirine hatine wan deran, dibe kelem. Wisa dixuye ku huzûra kurdên wan deran xira dikin, wan narehet dikin û wan ji wira radikin. Çi dema ku kurd ji wan deran birevin, bi vî awayî yan bi wî awayî ji wan deran bar bikin herin, dê tirkên wan deran dest daynin ser mal û milkê wan, dest daynin ser xanî û erazîyên wan. Dê mal û milkê kurdan bête talankirin… 

Di enternetê de, nûçeyên li Google yên ku di roja 2 kewçêr 2008 de weşîyan, gelek balkêş bûn. Li xala Altinova ya li Google behsa kesên “rojhilatî” û “êrîşên ku li ser rojhelatîyan hatine kirin” dibû. Têgeha “yên rojhelatî” di nûçeyan de misêwa dihate bikaranîn. Xwendevanek li têgeha “yên rojhelatî” bi vî awayî îtîraz dikir. Digot, “Hûn hema dibêjin ‘yên rojhelatî, yên rojhelatî’ û xelkê Altinovayê li hemberî me sor dikin. Ez jî rojhelatî me. Ez ji Erziromê me lê ez tirk im. Dema ku hûn dibêjin ‘yên rojhelatî’ hûn me bo êrîşan wekî armanc nîşan didin. Di şûna têgeha ‘yên rojhelatî’ de peyva ‘kurd’ bişuxilînin. Bi vî awayî hûn ê civaka ku dê bibe armanc hîn rastir dîyar bikin.” Parêzgarê Balikesîrê êrîşên li hemberî kurdan wekî êrîşên xwezayî pêşwazî kirine û pêşî lê girtiye ku parlamenterên Partîya Civaka Demokratîk biçin nava bajêr. Hinde kurdên ku rojnamegeran ew didan axaftinê jî, digotin, “Zêde mezin mekin, ev bûyereka muweqet e.” Ev kurdên hanê, wisa dixuye ku gelek bawerî bi gotina “biratîyê” anîne. Hem lêdan xwarine, hem jî dibêjin “mezin mekin”.

Ev bi me nîşan dide ku kurd ji her çar alîyan ve di bin êrîşên dijwar de ne. Bûne armancên pîjkirinan, li ser zemîneka xeter de ne. Tê zanîn ku ev êrîşên bi vî awayî, li Xidirlîyê (Adena – Seyhan), li Odemîşê, li Denizlîyê, li Datçayê, li Manîsayê û hîn li gelek derên din çêbûn. Li vir, divê em behsa şaşîyeka kurdan jî bikin. Ev ne kirineka rast e ku kurd rabin hemî mal û milkê xwe, xanîyên xwe yên li Kurdîstanê bifiroşin, peywendîya xwe bi tevayî ji Kurdîstanê biqetînin û herin li bajarên rojavaya Tirkîyê akincî bibin. Li rojavaya Tirkîyê jîyaneka ewle nîn e. Tirkên xwedîyê karxaneyan êdî zû bi zû kar nadin kurdan. Bona mal û milkê ku li rojavayê hatiye kirîn jî êdî paşerojeka ewledar nîn e. Li hemberî zihnîyeta talan û malwêrankirinê tu wateyeka tapuyan jî nîn e. Ew xwedîyê marketê ku min li jor behsa wî kir, tu eleqeya wî bi PKK re nîn e. Tew bi kurdbûnê re jî tu eleqeya wî nemaye. Hetta li dijî vana ye… Lêbelê helwêsta dewletê ya di vê babetê de ev e, ku dibêje “Dibe ku te ji bîr ve kirîye ku tu kurd î, lê ez ji bîr ve nakim. Dibe ku niha tu bona min nebî xetereyek, lê di paşerojan de?...” Di van salên dawîn de behsa beşdarîyên nuh bo geraîlayan tê kirin. Ev beşdarîyên hanê, îhtîmaleka mezin, ji Kurdîstanê bêhtir ji bajarên rojavaya Tirkîyê û ji Ewropayê çêdibe.

Di navbera kultura sîyasî û hêvîyên kurdên ku bi vî awayî an bi wî awayî çûne li herêma Ege û Marmarayê akincî bûne û tirkên ku nêzîkî sed salan e li wan deran akincî ne de ferqên mezin hene. Daxwaz û hêvîyên kurdan ev e ku, dewlet demokratîze bibe, fehma wê ya derbareyê mafên merivan de pêşde here. Ev tirkên ku li wan deran rûdinin jî, tu derdekî wan ê mîna mafên merivan nîn e. Beşeka mezin ji vana dixwaze ku bila dewlet otorîter be, totalîter be. Wisa bawer dikin ku, dewleteka otorîter, dewleteka totalîter dê hîn bêhtir bo wan xizmetê bike. Tê zanîn ku ev tirkên hanê piştî têkçûna şerê Balkanan yê di sala 1912 de, ji Balkanan bo Anadolîyê koç kirine. Dibe ku beşek ji vana beşdarî bo komelkujîya ermenîyan a li sala 1915 jî kiribe. Dîsa, ev jî rastîyek e ku tê zanîn, mal û milkê rûm û ermenîyên ku ji cih û warê xwe hatin rakirin, li van merivan, li van malbatan hatibû parvekirin. Ev gelek eşkera ye ku hêvîyên kurdan yên derbareyê paşerojan de û hêvîyên van girseyên tirk derbareyê paşerojan de, tam di berevajîyê hev de ne. Ji ber van sedeman, êdî “jîyana bi hev re” bona kurdan her ku diçe dijwartir dibe. Ev yek, li bajar û bajarokên ku nufûsa wan hindik e, bi taybet wisa ye.

_______________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: www.kurdistan-post.org

çapkirin