Kurd d bi tkona fil bi ser kevin

smal Bek

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

Hesen Bldrc: Cenab te dibje, jiyana bi hev re ya tirkan kurdan zehmetir dibe. Di bersiva pirsa berya viya de gelek mnak hene ku v dtin pitrast dikin. Zemanek li ser van erdan rm ermen j hebn. Ev kirina ku ro bi kurdan dikin, di rabird de li wan j hatib kirin. Ev t v watey ku taybetyeka wisa ya sstema v dewleta ku xwe spartye njadperestya tirk heye. Ev sstem, bi nufs re bajar, bajarok, gund mal milk j dike tirk Di v kar de bhtir ew macirn ku di ddaya tirkbn de ne, tne bikarann. Macir lgern e, bona ku cih xwe fireh bikin bhtir ji xwecihyan lezgn fanatk in. Mebjin ku ev macir tirk bin, hn bhtir wisa ne. Digel ku li her aly Tirky rn njadperest r didin, dsa j, sysetvan roinbrn kurd gelek xwebn in. Herwek hate gotin, hn j behsa biraty dikin Ev rewa han, piek j rewa rsan tne bra meriv ku berya er Chan y Duyem digotin d alman r me nekin. L arta Htler wisa ji nika ve r birib ser wan ku, di sehayeka bi hezaran klometre de by ku tu lekerek rs bikanibe dest bibe xwe, ligel ekn xwe bi erd ve bn yek. Ez wisa zenn dikim, dibe ku d rojek kurd cirma v xwebnya li hember njadperestya tirk gelek bi giran bidin. Dema ku kurd w serweta xwe ya li Rojavay ji dest bidin, gelo feqrya Kurdstan d iqas bikanibe hembza xwe li wan veke?... Esas cenab te bersiva viya j dab. Cenab te dibje, bila kurd peywendya xwe ji Kurdstan nebirrin bila zde pita xwe bi mal milk xwe y li Rojavay ve girnedin. Hing em ji v rew pirseka wisa derxin: Tu nyet qablyeta areserkirina pirsa kurd di dewleta tirk de nn e. D tu car j nn be. Yan d gelo d reweka navdewlet pirsa kurd areser bike? Gelo em din bibjin ku bila kurd bi awayek qet hvya xwe ji nyet hz sstema tirk bibirrin?                  

 

smal Bek: Di dewleta tirk de nyeta areserkirina pirsa kurd tune. Ji ber ku nyeta w tune, lewre di v war de pdebirina qablyet j ne mewz behs e. Desketyn kurdan d desketyn fil bin. Em 20-25 sal ber bnin bra xwe. Kurd kurd, dihatin nkarkirin. Kurd, wek tirk kurd j, wek leheyeka prmtv a tirk dihat hesibandin. ddakirin, nivsandin an j vegotina berevajya v yek mueydeyn gelek giran y dar ceza bi xwe re diann. L di prosesa tkona gerla re dewlet d ddayn wisa nake. Kurd d bi awayek fil tne qebulkirin. d ev destketineka fil ye. Dewlet d eleqeya dda, nivsn gotinn di v derbarey de nake, ji nedt ve t. Herwisa, di merheleyeka v tkon de, li kewra sala 1991, serekwezr w dem Silman Demirel gotib Em realteya kurd qebul dikin. Herend Silman Demirel v gotin ten carek gotibe j, tu car pwstyn v gotin, pwstyn v qebulkirin neanbe cih j, dsa em din bibjin ku ev gotina han di peywendyn kurdan tirkan de merhaleyeka gelek grng e. Gebyna tkon, ev destketina fil bihztir kirye.           

 

Rya her ba a aresery xwedlderketina ziman kurd ye

Li gor qenaeta min mumkinbna w naxuye ku dewlet bi kurdan re, bi nnern kurdan re li ser masay (mz) rne bi hev re bona helkirina pirs li areyan bigere. unk kurd bi tetbqatn sstematk, bi poltkayeka nkarker, tuneker njadperest ku li chan qet mnakeka w tune re r bi r ne. i dema ku kurdek bibje ez kurd im hing herwek ku heqaret li dewlet tirkayety kiribe t fehmkirin. Ez ne di w qenaet de me ku ev rewa nkarker a peywendya kurdan tirkan li tu dera dinyay hebe, ne mumkin e ku meriv di tu tkona rizgarya netewey de yan di tkoneka civak ya din de l rast were. Div ev fade wek mubalexeyek ney nirxandin. Ji v end destketinn kurdan d destektinn fil bin. Ev j, di ser de bi xwedlderketina ziman kurd, bi aktuelkirina ziman kurd d mumkin bibe. Rya her ba a aresery xwedlderketina ziman kurd ye. Tekane rya ku d dery areseryn hn pdetir veke, ev rya han ye. aredarya Sr ya Dyarbekir par ji ber xebatn xwe yn pirrziman bi mueydeyn dar ceza re r bi r ma. Serek aredary ji kar hate avtin. Ev aredaryn wisa ku rveberya wan di dest kurdan de ye, i dema ku zdetir bibin, ev xebatn wisa yn pirrziman i dema ku zdetir bibin, ev maf j bi awayek fil d bi dest keve. Dibe ku hinde aredaryn din j ji ber xebatn bi v tewir bi mueydeyn dar ceza re r bi r bimnin. Lbel ger li Diyarbekir, li Mrdn, li Wan, li Culemrg, li M, li Bidls, li Agiry, li Batman, li ewlg hwd. ev teebusn wisa zdetir bibin, i dema ku alakyn btaet yn sivl zde bibin, d zehmet be ku dewlet bi dozvekirinan bi v proses re ser derxe. Ew maf ku digel hem astengyn dewlet bi weyek fil hatibe bidestxistin, hn qewtir, hn mayendetir e.

Hesen, ez di v bawery de me ku giranya kurdan di rveberyn herm de hebe, wek mnak, ger aredar di dest kurdan de bin, ev gelek girng e. Ez wisa difikirim ku, ev yek ji temslyeta li Meclisa Tirky (TBMM) ya li Anqerey j hn girngtir e. Ji v end div kurd gelek girng bidin hilbijartinn aredaryan, xwe j re ba amade bikin.

 

Hzn dervey nikanin pirs areser bikin

Li gor qenaeta min ne mumkin e ku hzn dervey, em bibjin, sazyn navnetewey bo pirsa kurd teebusa areseryek bidin destpkirin. D ev yek rast j nebe. Ev yek, bi lidijbyna kurdan a sazyn navnetewey re ji nzk de eleqedar e. Cemyeta Miletan ku pit er Chan y Yekem hate dann j, Yektya Neteweyan ku pit er Chan y Duyem hate dann j, xwedy fikrek li dij kurdan e. Ew statukoya ku li dewra Cemyeta Miletan hatib dann, di dewra Yektya Neteweyan de wergerya weyek hn xirabtir hate parastin. Yektya Neteweyan, gelek dyardeyn ku rewa wan ne xwe b, ku ji dema Cemyeta Miletan mabn, hatin sererastkirin an j guhertin. L statukoya ku li navenda Rojhelata Navn hatib sazkirin, ango statukoya ad Kurdstan nehate guhertin, eynen t muhafezekirin. Ji lay din, gotinn kurdan n di v derbarey de j ne ewend tendurist in. Kurd dibjin, Em titek naxwazin, em danna snoran, alay titek din nafikirin, ten em dixwazin mna birayan ligel hev bijn. Ev gotinn han ne di w yan de ne ku sazyn navnetewey li ser hesab kurdan bixnin nav tevger. 

 

Dewleta tirk njadperest e

Hesen hja, ger bala te be ser, bona dewleta tirk li nik rengdra nkarker, tuneker, min rengdra njadperest j bi kar an. Tu bi xwe j dibj dewleta njadperest, tu v tgeh gelek bi sabet bikar tn. Ez li vir pwst p dibnim ku derbarey v tgeh de rove nirxandineka pik bikim. Fikr tirk, roinbrn tirk bi miswa dibjin dewlet njadperest nn e. Dibjin, Dewleta njadperest, dwarek bilind di navbera tebayen xwe yn esl yn din de, ango di navbera njada neteweya xwe njadn ku ew wan ji xwe nizmtir dibne de datne. Bi v away p l digre ku yn din bi njada w ya esl re tkel hev nebin. L li Tirky reweka wisa nn e. Berevaj w, xelk tne handan k tkel hev bibin Ev fikrek gelek belavby ye. Rast tirkan, ep tirkan, lberaln tirkan, syasyn slamst n tirk bi awayek pt pitgirya v fikr dikin. Herwisa, sazyn bingehn n dewlet yn mna unverste dadgehan, apemen, sendka, partyn syas, bi awayek git rxistinn civaka sivl, her wisa ew j xwedy w helwst dtin ne ku xwedty li v fikr han dikin. Ger ev fikr han ku d rnitye, serdest bye, di nav civak de bi xurt hatye qebulkirin, were vekoln d gelek sdewar be. 

Li saln 1960, li saln 1970y, li saln 1980y, bona Afrkaya Bar, njadperestirn dewleta chan dihate gotin. Li wir, rveberya postsipyan ji xelk xwecih re digot Reng we re e. Hn tkel nava me, tkel nava postsipyan mebin. Bila taxn we, xwendegehn we, nexwexaneyn we, parkn we, oteln we, plajn we, ciy keyf ahyn we ji me cih bin. Bona v yek hermn gelek mezin ku dora wan tev bi tldiryan hatib pan j re Bantustan dihate gotin ava kiribn. Xelk xwecih di van herman de jyana xwe dewam dikir. L di jyana bi v wey de xudmuxtarya xwe j diparastin. Binesazya fzk ya van hermn ku dora wan bi tldiryan hatib pan gelek lawaz b, mkan jyan gelek km bn. Av elektrk hertim dihate birrn. Sstema kanalzasyon gelek xirab b. R, xan, nexwexane, hem avah bi ql qusr bn. Lbel li van deran xelk xwecih bi away ku xudmuxtarya xwe biparzin, bi awayek resen, wek xwe jyana xwe dewam dikir. Di navbera postsip postrean de dwarn gelek bilind hatibn dann. Ji viya re Sstema Apartheid dihat gotin.

Li saln 1950y, li saln 1960, li saln 1970y li Dewletn Yekby yn Amerkay j sstemeka wisa heb. Zenc nikanbn biin li qewexaneyn postsipyan rnn. Zarokn zencyan bo xwendegehn ku zarokn postsipyan tde dixwnin nedehatin qebulkirin. Dwarn bilind di navbera zencyan postsipyan de hebn.

Li saln 1990 i b? Di encama tkona biryardar a xwecihyn Afrkaya Bar de serek Kongreya Netewey ya Afrkay Nelson Mandela ji girtgeh hate berdan. di encama hilbijartinn sala 1994 de b serekkomar. Serek rveberya postsipyan De Klark ku Nelson Mandela 27 salan li zindan hitib, b cigr serokomar, b cgir Nelson Mandelay. Ew xwecihyn ku di hermn dora wan bi tldiryan hatiye pan de, di hermn ku binesazya wan a fzk gelek lawaz b de mabn, l xudmuxtarya xwe muhafeze kiribn hebna xwe ya orjnal parastibn, bi ser ketibn. Li vir div em bala xwe bidin ser v yek, ew dewleta ku li chan wek njadperesttirn dewlet t binavkirin, li dewleteka wisa b hela fikr resm iqas dikane bitewe. Ew rveberya ku serek Kongreya Netewey ya Afrkay Nelson Mandela 27 salan li zindan hitib, pit sala 1994, muawnya w qebul kirye. Meriv v dyardey awa binirxne? Herwisa, ev j t zann ku li saln 1960, li saln 1970y, li saln 1980y, Kongreya Netewey ya Afrkay wek rxistineka terorst, herwisa, serek w Nelson Mandela j wek terorstek dihat binavkirin.

Li Tirky rew awa ye? Di jyana kurdan de, di daxwazn kurdan de guhertinek bye? Fikrn nkarker, mhaker njadperest hn j fikrn bingehn yn jyana syas ya tirk in. Ji kurdan re dibjin, Heke hn nirxn tirkayety pesend bikin, heke hn peywendya xwe bi tevay ji kurdayety bibirrin, wek mnak, heke hn bi tirk biaxifin, heke hn ziman kurd bi tevay biavjin dervey jiyana rayagit, der ji we re vekir ne. Bi qebulkirina nirxn tirkayety re, bi jiyna ligel van nirxan hn dikanin di hem warn rvebery de cih bigrin, hn dikanin di rveberya kamy de, di burokrasy de pde herin. Hn dikanin li ser hesab xwe karxaneyeka ariz ava bikin kar xwe pde bibin. L heke hn kurd bimnin, berevanya nirxn kurdayety bikin, bona vana bikevin nav tkon, hing d tu titek nekeve dest we. Ji v end, ev gotinn han, esas div mna tehakumek bne dtin, wek zordaynek bne qebulkirin. Fikr tirk, roinbrn tirk dibjin, dewlet njadperest nn e, jyana di nav hev de heye, kurd tirk tkel hev bne, l behsa ertn bingehn y v tkelbn jiyana bi hev re nayn kirin. Bi fadeyeka hn vekirtir, tit ku li ser kurdan t sepandin ev e: Hn li gel min bijn, l div hn biibihin min, hn bijn. Hn w ziman prmtv, wan nirxn pirmtv ji br ve bikin. Ji bil viya tu alternatfeka we nn e. Li Tirky, civateka ku bi suret diguhere, ji lay rveberyeka ku h naguhere t birvebirin. Sedem bingehn y pirsgirkan ev e.

 

Njadperestya tirk njadperestyeka tund e

Ez wisa difikirim, ew njadperestya ku dibje div tu ligel min bij l biibih min, tu y dev ji w ziman pirmtv, dev ji wan nirxn pirmtv berd, wek din tu areya te nn e, ji w njadperestya ku dibje, tu tkel nava min nebe, ji xwe re li dervey min bij gelek girantir e, hn bhtir xirabker e. unk xwecih di nav njadperestirn dewleta chan de j wek xwe jyana xwe dewam kirin, wek xwe tkoyane bi ser ketine. Lbel kurd  ne ku wek xwe, hertim wek ku dewlet dixwaze, bona dewlet jiyana xwe dewam kirine, wek xwe nebne xwedy tu titek, nebne xwedy tu nirxek. Nirxn kurdan di v proses de dest bi rizandin kirine. Lbel tit rast, tit nsan, tit xwezay ew e ku her civakek wek xwe jyana xwe dewam bike. Tit nsan, tit xwezay, tit rast ev e.

ima dixwazin kurd tevl tirkan bibin? Helbet bona asmlasyon. Asmlasyona kurdan bo tirkbn yek ji poltkayn bingehn a dewlet, ya komar ye. Dewlet bona ku kurdan asmle bike, her awa tedvrn ekonomk, poltk, civak kultur digre, tetbq dike. Ev dewleta ku li dij asmlekirina tirkn li Bulgarstan, tirkn li Trakyaya Rojavay, tirkn li Kerkk, tirkn li Qibrisa Bakur, tirkn li Kosovay, karkern tirk n li Almanyay derdikeve, l bona ku kurd bo tirkbn asmle bibin, di nav hewldaneka gelek pt de ye.

Fikr tirk, roinbrn tirk li navbera saln 1985-1988, di w prosesa guhertina navan a li Bulgarstan de nan dan ku b hela jyna wek xwe end hja ye. Li wan salan, rveberya Bulgarstan ji tirkn ku li Bulgarstan, ji eqalyeta tirk re digot, Ger hn dev ji navn tirk berdin navn bulgar li xwe daynin d jyana we hsantir bibe. Hn bikanibin di rveberya Partya Komunst a Bulgarstan de, di rveberya dewleta Bulgarstan de cih bigrin, di van rveberyan de mkann pden d bi dest we ve werin. Ger hn berevajya v yek bikin, d jyana we ya li Bulgarstan zehmetir bibe. Ev zordar fiardina rveberya Bulgarstan ya li ser eqalyeta tirk, di ser de ji lay serekkomarya Tirky, Meclisa Tirky (TBMM), serekwezrt, hukmet rveberya kamy, ji lay apemeny, ji lay unverste organn dadgeh, partyn syas, sendkayn karsaz karkeran, ji lay sazyn civaka sivl, ji lay sazyn dn sazyn werzi, hn ji lay gelek sazyn din ve bi awayek pt hatib rexnekirin. Rveberya Bulgarstan bi njadperest dagrkery, bi emperyalsty, bi kevneperest li dij hemdemy hatib tawanbarkirin. Bang li sazyn navnetewey hatib kirin ku li dij Bulgarstan bikevin nav tevger, rveberya Bulgarstan rexne bikin, daku di v war de pade gav biavje. Di areveya peywendyan de her sazyeka Tirky bi sazyn muadil xwe yn li welatn derve re peywend datan ji wan dixwest ku bila Bulgarstan rexne bikin, bila zor li Bulgarstan bikin daku dev ji v poltkaya xwe ya li dij hemdemy berde. Di v proses de bi awayek vekir t fehmkirin ku b hela jyna wek xwe end hja ye.

 

Tirk titn ku bona xwe dixwazin layq kurdan nabnin

Ji v lay de em l binihrin, hing em taybetyeka din a njadperestya tirk bibnin. Bona tirkan xwedlderketina li nirxn netewey, wek mnak, bi awayek azad bikaranna ziman tirk gelek hja ye. Tirk li her der, di her hel merc de v maf bona xwe dixwazin, diparzin. Lbel nirxn ku tirk layq xwe dibnin, bona xwe dixwazin, bona hinekn din, wek mnak, layq kurdan nabnin, bona kurdan naxwazin. Hinde titn ku hn layq xwe dibnin, hn bona xwe dixwazin, ger hn bona hinekn din j nexwazin, hn layq hinekn din nebnin, dema ku hinekn din bibin xwedy van titan, dema ku hinekn din bona gihtina van titan tbikoin, hn hewl bidin xwe daku tkona wan bipelxin, hing d ev bte v watey ku di v fikr de, di v kirin de njadperest heye. Rvebern dewlet hukmeta tirk, meclisa tirk, hukmet, rveberya kamy, unverste, organn dadgeh, partyn syas yn tirk, sendkayn karkeran, beeka gelek mezin a rxistinn civaka sivl, sazyn dn n tirk, sazyn werzi yn tirk hn gelek sazyn din, wek mnak, ew mafn ku bona tirkn li Bulgarstan dixwazin, layq kurdan nabnin, bona kurdan naxwazin. Li dij tkona kurdan a di v war de derdikevin. A njadperest ji viya re t gotin. Ji lay din, rewa tirkn li Bulgarstan rewa kurdn li Rojhelata Navn, em bibjin, rewa kurdn li nav snorn Tirky ji hev gelek cihtir e. Kurd bi hezaran sal in ku li ser axa xwe jyana xwe dewam dikin. L tirkn li Bulgarstan, ew tirk in ku Osman pit ku ew dever fetih kir, hing di navbera saln 1376-1387 de ji Anadoly rakirin birin li wan deran cbic kirin. Herwisa, ev j t zann ku rn tirkn oguz ji Asyaya Navn bo Anadoly, di navna sedsala yazdehemn de bye. Di van rdanan de girng e ku meriv bal bikne ser van xalan. Rveberya Bulgarstan li sala 1988 dev ji wan kirinn xwe berdaye. ro, tirkn li Bulgarstan, eqalyeta tirk a li wir bi partyn xwe yn syas re, bi partya xwe Partya Mafan Azadyan bne hevpikn hukmeta Bulgarstan. Belam li Tirky, digel ewend tkona wefadar fedakar, nav kurd kurd j hn qebul nebne. Wek mnak, di na kurd de dibjin ziman dervey tirk, zimann mehell, di na Hukmeta Herma Kurdstan de dibjin dyardeya li bakur raq.

Dmensyoneka din j ya van peywendyan heye. Di fikr tirk de dmensyoneka mna maf tirkan rvebirina miletn din j heye. Tirk xwe wek qewmek necb dibnin, dibjin tirk xwedy w qablyet ne ku dikanin miletn din j bi r ve bibin. Tirk v maf mna mafek lah tdigihn. Di nav rast tirkan de, di nav muhafazakarn tirkan de ev fikr hn bhtir bi awayek vekir, bi awayek karger t fadekirin. Di v navber de, dibjin kurd ji qewmek hn nizmtir tn, ji v end ew nikanin xwe bi xwe, xwe bi r ve bibin, hertim serkn kurdan ji lay ereban ve, ji lay farsan ve, ji lay tirkan hwd. ve hatine birvebirin. Helbet ev j, nyet fikrn njadperest in. Ma njadperest wek din d awa bte fadekirin?

 

_______________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

avkan: www.kurdistan-post.org

 

 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org