Li Ser Edebyata Kurd

   

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk:  Roan Lezgn

   

 

 

Edebyata kurd ew edebyat e ku ji berhemn ku bi ziman kurd hatine nivsn pk t. i dema ku bi ziman kurd r, rok, roman, tiyatro, ceribandin, rexne, brhatin, name hwd. bne nivsn, hing meriv dikane vana di nav edebyata kurd de bihelsengne. Bi ziman ereb edebyata kurd nabe, bi ziman faris edebyata kurd nabe, bi ziman rs edebyata kurd nabe, bi ziman tirk j edebyata kurd nabe.

Di nav cureyn nivsn de girngyeka taybet ya roman heye. Ger di zimanek de roman bih nivsn, meriv dikane bibje ku ew zimanek pket, jndar ziman nivsn ye. Ji v end, ev pdeneka ber bi av b ku Mehemed Uzun romann xwe bi kurd (kurmanc) nivsn.

Hesen Bildirici nivskarek kurd e, romannusek kurd e. Nivskarek ku kurdan, Kurdistan, tkona gerlayan ku byera her girng ya 30 saln dawn e gerlayan qiset dike. L nivsn xwe, romann xwe, rokn xwe bi tirk dinivse. Gelo meriv di van berheman ji edebyata kurd bihesibne? Ez wek kesek nem ji viya re bibjim bel. Ez wisa difikirim: Ger Hesen rokn xwe, romann xwe bi kurd binivsanda, ev bi kurd bihatana weandin, em bibjin ku bila ten 50 heb bifirotana. Ev bi ten j d nan bidana ku edebyata kurd gaveka mezin p de avtiye. L ne hsan e ku meriv ji bo berhemn bi ziman tirk viya bibje. Hesen Bildirici nivskarek muxalif e. Muxalefeteka gelek mafdar, gelek pt li hember sstema siyas ya tirk, li hember rejma siyas ya tirk dimeine. Bi v helwsta xwe behsa kurdan, Kurdistan, gerlayan tkona gerlayan dike. Hesen Bildiriciy ku vana bi ziman tirk dinivse bi ziman tirk j gelek ba bi kar tne, gelo mumkin e ku meriv w txe nav edebyata tirk? Ez ji v pirs re j nabjim bel. Ev e, di v xal de, Hesen Bildirici xwe awa dinirxne, xwe li kder datne? Ya duduyan, nivskarn Kurdistan-Post Hesen Bildiriciy awa dinirxnin, w li kder datnin? Ya sisyan, ev j girng e ku derdorn edebyat Hesen Bildiriciy awa dinirxnin, li kder datnin.

Li Amerkaya Bar, li Brezlyay portekz t axaftin. Ziman resm portekz ye. Li welatn mna Venezuela, Kolombiya, Peru, Ekvator, Bolvya, Uruguay, Paraguay, l Arjantn, ji dervey Brezlyay li hem welatn Amerkaya Latn spanyol t axaftin. Ziman resm spanyol ye. Li welatn mna Guatemala, El Salvador, Honduras, Nkaragua, Kostarka Panama, li Mekska Kubay spanyol t axaftin, ziman resm spanyol ye. Digel viya dsa j li welatn mna Arjantn, ili, Kolombiya, Venezuela Mekska ne ku behsa edebyata spanyol l behsa edebyata Mekskay, edebyata Kolombyay, edebyata Venezuelay dibe. Ne ku behsa edebyata Portekz, behsa edebyata Brezlyay t kirin. Wek mnak, xwedy xelata edebyat ya Nobel y sala 1982 Gabriel Garcia Maquez bi spanyol dinivse.

Xwedya xelata edebyat ya Nobel y sala 1945, nivskara ly Gabriela Mistral (1889-1957) bi spanyol dinivse. Xwedy xelata edebyat ya Nobel y sala 1967, nivskara Guatemalay Miguel Angel Asturias (1999-1974) bi spanyol dinivse. Xwedy xelata edebyat ya Nobel y sala 1971 Pablo Neruda (1904-1973) bi sipanyol dinivse. Xwedy xelata edebyat ya Nobel y sala 1990, nivskar Mekskay Octavio la Paz (1914-1998) bi spanyol dinivse.

Digel ku bi ziman spanyol portekz diaxifin dinivsin, digel ku ziman resm ev in, div ev bibe lkolneka balk ku gelo edebyatn xwecih, yan edebyata Brezlyay, ya ly, ya Arjantn, ya Mekskay, ya Kolombyay hwd. awa pk hatiye. Pit ku Amerka kef b vir de nufseka mezin ya spanyol portekzyan Amerkaya Latn. Her ku portekz spanyol li w herm zdetir bn. Vana, ji ber v sedem yan w sedem geln xwecih dikut. Medenyet kultura xelq xwecih diruxand.

Dema ku nufsa xwecihyan km dib, spanyol portekzyan her ku di nufseka mezintir pk dian. Rvebiry girtin dest xwe. Nivskar Uruguay Eduardo Galeano (Byin: 1940) di kitba xwe ya bi nav Rehn Birand Yn Amerkaya Latn de v proses bi ktekt qal dike. Ev waz, bguman, bi kralyetn Spanyol Portekz ve girday b. Hn pa, spanyol portekzyn ku li Amerkaya Latn kom bn, li hember Spanya Portekz ser hildan serxwebny bi dest xistin. Simon Bolivar (1783-1830) lderek ji pengn v tkon b.

Venezuela di sala 1810 de serxwebnya xwe bi dest xist. Di sala 1821 de Kolombyaya Mezin damezir. Di sala 1827 de Panama, Peru, Bolvya Kolombyay serxwebnya xwe bi dest xistin. Her ku tevay Amerkaya Latn b serbixwe.

Meriv di bi hsan bibje ku bav kaln geln ku niha li Amerkaya Bar, li Amerkaya Navn dijn, spanyol portekz ne. V nufs ziman kultura spanyol ligel xwe bo Amerkaya Latn anye. Ji alyek ve j hewl daye xwe daku ziman kultura geln xwecih tune bike. Digel van qirkirinn mezin, ro li Amerkaya Bar, ger hindik be j, nufseka xwecih heye. Herwek li Bolvyay, xwecihyn ku di rvebiry de kar dikn j hene.

Li Amerkaya navn Amerkaya Bar li hember ziman spanyol y portekz rewa zimann xwecih i ye, yn ku bi zimann xwecih dinivsin hene, iqas hene, ez nizanim. Rewa kurdan ziman kurd gelek cih ye. Kurd ji destpka drok bi vir de li welat xwe, li Kurdistan dijn kurd bi kar tnin. Mjya ku tirk hatine Anadoly j, sedsala 11. ne Ji aly din, ekera ye ku li hember ziman ereb, faris tirk, ziman kurd zimanek pket ye, ziman nivsn ye. Digel ewend kirinn asmlasyon, digel qedexeyan, kurd hn j li piya ye, ev yek ji ber hebna w ya xurt pk t. Nivskarn tirk, endamn unverste apemeny carnan behsa hinek ern ku bi kurd diaxifin dikin. Dibjin, ev eret esas tirkman in l bi dem re bne kurd. Bi v away, yan j by ku hay j hebin, hza ziman kurd li meydan datnin.

Li Afrkay berya er chan y duyem ten 2 dewletn serbixwe hebn. Hebestan Lberya. ro li Afrkay 53 dewletn serbixwe hene. Ziman resm y van dewletan ngilz, fransiz, spanyol yan j portekz ye. Vole Soyinkay ku xelata edebyat ya Nobel ya sala 1986 girt nivskarek Njeryay b. Bi ngilz dinivse. Ez nizanim ro edebyata Njeryay, ya Senegal, ya Ganay, ya Mozambk hwd. heye yan na. Li hember ziman mna ngilz, fransiz, portekz spanyol rewa zimann xwecih i ye, di v derbarey de ez ne xwedy agahyeka tendurist im. Leopold Sedar Senghor (1906-2001) peway tevgera rizgarya Senegal b. Di gihtina serxwebnya Senegal li sala 1960 de roleka girng hildab. Di navbera saln 1960-1980 serek komar b.

ro ziman resm y Senegal fransiz ye. Bona Leopold Sedar Senghor dibjin arek gelek hzdar e, ziman fransiz gelek ba bi kar tne. Wek nivskarek fransiz bi ktektn ziman fransiz dizanb, hetta ku batir ji fransizek dizanb. Lbel li hember zordarya kolonyalstan ziman zikmaky w p de neb, w ziman xwe nizanb. Ji v lay ve, gelo em van gotinan wek rexneyek yan wek pesindanek qebl bikin, ez ne emnim. Kwame  Nukrumah (1909-1972) lder tevgera rizgarya netewey ya Ganay b. Li sala 1960 ku Ganay serxwebnya xwe ji ngilstan stendib, w roleka girng hildab. Dibjin ew gelek ba bi ngilz dinivse diaxife. ro li Ganay zimann xwecih j hene. L ziman resm ngilz ye. Eyn gotinan meriv dikane bona lder Kenyay Jomo Kenyatta (1894-1978) j bibje. Jomo Kenyatta di gihtina serxewebna Kenyay de rolek girng lztib. Kenyay di sala 1963 de ji ngilstan serxwebnya xwe bi dest xistib. Di sala 1963 de bi serxwebny re ji zindan hatib derxistin li ser text serekwezrty hatib rnitandin (1963-1964), hn pa, car wek serek komar jyana xwe dewam kirib (1964-1978). Gelo edebyateka Ganay, edebyateka Senegal, edebyateka Kenyay heye, awa dest pkiriye, awa p de ye, div ev rewa han bih vekolandin. L div em bizanin ku rewa kurdan ziman kurd ji vana gelek-gelek cihtir e.

Di dema kolonyalzm de prosesa ku li Amerkaya Bar r da, li Afrkay neb. Ten li Afrkaya Bar proseseka di ibh w de b. Rvebirya sip ku bi ngilstan ve girday b, di sala 1960 de di encama hevdtinn qann de serxwebnya xwe bi dest xist. L di Afrkay de proseseka din b. Ji Afrkay bo Amerkay kole hatin veguhestin. nsan ji hembza Afrkay bi dar zor dihatin derxistin li Amerkay di bazarn koleyan de dihatin frotin. Lbel li Afrkay rvebiryn sip ku bi ngilstan yan Fransay ve, bi Spanya yan Portekz ve grday nehatin damezrandin. Faktora dyarker, nufsa ku pirany pk dian, dsa xwecih bn.

Hesen Bildirici romannusek gelek hja ye. rokn w j hja ne. Ger bi kurd binivsya d gelek hjatir bbya. L bi tirk nivsn, v nirxa w km nake. Romana w ya dawn Gemiin Glgeleri j romaneka wisa ye ku gelek ba hatye hunandin. Di roman de du karakter bal diknin. Ehmed Zana Maria Xanim. Ehmed Zana kurdek terbyeya gerlaty girtye, exlaq gerlaty di xwe de bicih kirye, li Swsrey multec ye debara xwe bi xebat temn dike. Di aredaryeka pik de li goristanek dixebite. Kurdek ku di zindan de raketye, kence dtiye bi cnayetn fal wan nedyar ji nz de xwed agah ye. Ji ber ku li goristan ev brhatinn w hertim ji nuh de zinde dibin, lewre hertim dibje ez dixwazim di karek din de bixebitim. Maria Xanim heskiry xwe di ciwany de ji dest daye, yeka wisa ye ku dixwaze brhatinn w zinde bihle li jiyana xwe dewam bike. Dema ku min romana Gemiin Glgeleri xwend, romana Orhan Pamuk Masumiyet Mzesi hat bra min. Kemal di roman de diibihe Maria Xanim. Kemal j dixwaze jina ku j heskirib di xwe de, di brhatinn xwe de bide jiyandin. Ji v end j her dem dixwaze ligel w be. Kemal di Masumiyet Mzesi de yek wisa ye ku dixwaze bona xwe bij. Maria Xanim j wisa ye, ten Maria Xanim yeka wisa ye ku musewyan, kurdan tkona wan tdigih Di romann Hesen Bildirici de karaktern wisa dibin. Karaktern ku ber bi civaka kurd in, ber bi nsann kurd in

Di romann Hesen Bildirici de sazkirineka gelek qew heye. Gelek ba ziman bi kar tne. Dema ku rewa dernya merivan nan dide, gelek balk e ku ji xwezay tebhan dike, bi xwezay re hevbeyan ngar dike. Ji bo ku rewa dernyek ku tada dtye, ruxyaye pelixye nan bide, qala baxeyn wranby, gundn ruxyay, axa ku di bin tav de disincire, terk l dikevin dike. Ev vegotineka balk e. Tavil bala meriv dikne ku qelemeka pde ya Hesen Bildiriciy heye.

Di edebyata chan de karaktern nemir yn mna Hamlet, Macbeth (Shakespeare), Mosyo Jourdain (Moliere), Don Kot (Cervantes), Madam Bovary (Gustave Flaubert), Julien (Stendhal), Goriot Baba (Balzac) Raskolnkov (Dostoyevsk), Anna Karenina (Tolstoy), Oblomov (Gonarov) nce Memet (Yaar Kemal) hene. Hesen Bildirici j di di romann xwe de karakterek kurd y nemir pk bne. Di roman de tit girng ew e ku tkilyn di navbera nsanan de, krahyn dernya merivan bih nandan, rewa nsanan ya li hember xwezay, wrek, baret, bzar ezma merivan li ber av bih raxistin. Pdebn an nebna civak dyarker nn e.

Ev kmasyeka gelek mezin e ku heta niha rok romann Hesen Bildirici bo kurd nehatine wergerandin. Ger Yasak lkenin Gnl, lkeye Dn, ervan, Van Glnde Ylanl Bir Gnn Esrar, Son Mektup, Dn Olmayan Yol, Pusu Gemiin Glgeleri di demeka kurt de bo kurd bihn wergerandin d gelek sdewar be. Herwisa kitbn bi nav Bekaa, Yaratlan Toprak, Krt Halknn Dostlar Kimlerdir? Beiki Eletirilerinin Anlam j    

Ev mijar, bguman gelek girng e. Poltkaya bingehn ya dewlet asmlasyon e. Ev t zann ku di prosesa asmlasyon de kurd ziman kurd end hatine tehqrkirin. Hing div nivskarn kurd ji heq van kirinn dewlet de werin. Div vegotineka mna dewlet min/me asmle kiriye, p lgirtiye ku ez ziman xwe fr bibin qebl nebe. Ji aly din ve, nivskarn kurd, ne ku bi navn li xwe kir, ger bi navn xwe yn vekir yn di nasnamey de binivsin, d sdewar be. Ji bona ku rayagit nivskarn din wan nas bikin, ji v aly ve ev pwst e.

01.08.2009

____________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

Ev gotar bi sernav Krt Edebiyat zerine li malpera www.haberdiyarbakir.com www.peyamaazadi.com weyaye.

 

 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org