Li Tirky Zanistyn Sosyal Mumkin in?

   

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk:  Roan Lezgn

   

 

Kovara Toplum ve Kuram (Civak Teor) di meha kewra 2008 de bona zanyarn sosyal vexwendnameyek hinartye. Di v vexwendnamey de pirseka gelek girng a weki Li Tirky zanistyn sosyal (sosyal bilimler) mumkin in? heye. Ez dixwazim derbarey v mijar de fikr xwe beyan bikim.

Di v behs de mijara ku her zde div bte vekoln, deolojya resm ye. deoloj, bi awayek git, ji zanistya ramanan re t gotin. Wek komplkasyona ramann di gelek waran de t tarfkirin. Tevayya fikrn ku di warn syas, civak, kultur, dar, huqq, huner hwd. de ne. Ev tarf, bona nasandina deolojy gelek km dimne. Helbet di deolojyan de elementa fikr heye. Lbel tit ku deolojyan dyar dike, ji fikr zdetir, elementa bawery ye. Bawerya ku dibje, ev fikr fikr her rast e bona serdestkirina v fikr hertim di nav hewldan de ye deoloj, ji bil ramanan, bizav j di xwe de dihewne. Pit ku dibje, ten rastyek heye, ew j fikr partya me ye, d guh nade fikr part, grb yan kesn din. car deolojya resm, ne deolojyek ji deolojyan e. Bi mueydeyn dar ceza yn dewlet t xwedkirin, t parastin. Rexnekirina deolojya resm, qeblnekirina deolojya resm, bi mueydeyn dar ceza yn dewlet t astengkirin. Helwsta li hember fikr baweryn dn (ol; ayn) helwsta li hember pnyazn deolojya ferm, gelek diibihin hevdin. Dtinn dn nayne rexnekirin, ji rastya wan guman nay kirin, dest t nay dayn. Meriv, girseyn xelq, bawerya xwe bi van dtinan tnin, hewl didin xwe ku fermann van dtinan bicih bnin. deolojya resm j wisa ye. Pnyazn ku deolojya resm dike j, pnyazn wisa ne ku, nayne rexnekirin, dest t nay dayn, ji rastya wan guman nay kirin. Ger hn rabin rexne bikin, hn pnyazn w qebl nekin, hing hn bi cirmn ceza re rbir bimnin. Elementn ku rastya wan sabt e, nikanin di fikr biryarn merivan de guhernek bikin. Digel elementn ku rastya wan sabt e, dsa j fikr baweryn kevn berdewam dibin, di biryaran de guhernek nabe. Bi awayek git, ji vana re tabu yan j dogma t gotin.

deolojya resm, girngtirn sazya sstema syas ya tirk e. Ne ten jyana syas syaseta navxwey, herwisa, syaseta dervey, jyana ramyar, zanist, huner huqq j ji lay deolojya resm ve t taynkirin rvebirin. Di navbera zanist deolojya resm de ferqeka gelek mezin heye. Kakil wey zanisty fikr zanisty, xwe dispre rexney. Rexneya azad, ert bingehn y zansit ye. Di fehma zanisty de, problemeka mna hewldana tetbqkirina encamn ku bi dest ketine, nn e. Bguman pzannn ku bi dest ketine, bo rayagit tn ekerakirin. Tetbqkirin an j tetbqnekirina wan, dikeve war eleqeya syaset syasetgeran. Elementn ku rastya wan sabt e, dibin sedem ji nuh ve di ber av re derbaskirina fikr biryarn lkolneran. Bona ku dezgeya rexneya azad bi weyek dnamk her dixebite, ji v end, bguman, di zanist de cih ji dogma tabuyan re tune ye.

ro war her girng ku deolojya resm bala xwe daye ser, pirsa kurd e. Dtineka dewlet ya ku xwe dispre nkar tunekirina kurdan kurd Kurdstan, heye. Poltkayek ku xwe dispre asmlekirina kurdan bo tirkty, li dar e. Pirs pirsan di bin zordary de hitin, wan tune nekirye, wan btesr nekirye. Berevaj, pirs hn bhtir mezin bye, hn bhtir ax berg daye, berfirehtir bye, krtir bye. ro, li Tirky, hem pirsn civak bi pirsa kurd re girday ne. Ji avadanya bbim a bajarn mezin bigrin heta bi spekulatorya erasayan, ji zdebna eteyn mafyayan, ji bweznya (dengesizlik) mezin a hatina daray bigrin heta bi bweznya di navbera herman de, ji qirjbyna ava deryayan bigrin heta bi pirsa betaly, ji zarokn tnerk bigrin heta bi diz aqukan, ji ilepya di poltkaya navxwey derve bigrin heta bi pirsa tenduristy, ji perwerdey bigrin heta bi xizmetguzarya avadanya bingehn ku bi qas tr bike pk nay. Di bingeha van hem pirsgirkan de pirsa kurd heye. Div ev fadeyn han wek mubalexeyek neyne dtin. Ne mumkin e ku van pirsgirkan bala merivan, bi taybet bala lkolneran nekiandibe. i dema ku bala meriv bie ser pirsgirkek, d meraqa merivan a vekolna meseley, bi taybet j, ya lkolneran hyar bike. Di v rew de, d ev dibe peywireka mecbr ku div ev pirsn han bi tgnn (term; kavram) zanist, bi wey zanist bne analzkirin. 

Di jyana dewlet civak de, di jyana ramyary de, di jyana zanist huner de rola unverste, organn dadgeh dezgehn mna apemeny gelek mezin e. Ev, dezgehn bingehn n dewlet ne, yn jyana syas ya tirk in. Ji v end, div fonksyona van dezgehan bte vekoln. Div meriv van sazyan bide ber dhn bala xwe hn mijara Li Tirky zanistyn sosyal mumkin in? analz bike. Li saln 1950y, li saln 1960, li saln 1970y, li saln 1980y, i dema ku behsa kurdan, kurd Kurdistan bibya, hing piratkeka wisa pkdihat: i dema ku yek yan j lkolnerek behsa kurdan bikirana, derbarey van mijaran de kitb, nivs hwd. titek biweandana, tavil tehqqat dihat destpkirin. Biryara berhevkirina w wean dihat girtin. Di netceya tehqqat de j, pirran doza cezay dihat vekirin. unk, dtineka resm, deolojyeka resm ku kurdan, kurd hwd. nkar dikir, heb. Digotin, i kes ku li Tirkyey rdine tirk e, ligel oguzan ji Asyaya Navn hatye, ew kesn ku ji xwe re dibjin kurd, ew leka oguzan e ku ji Asyaya Navn hatine. Herwisa, digotin, zimanek mna ziman kurd nn e, ew ziman ku j re kurd t gotin, leheyeka prmtv a ziman tirk ye. Dtineka di berevajya van fikran de, wek tawanek dihat qeblkirin. Ev e, dema ku doz di areweya van peywendyn han de dewam dikir, hing nivs, kitb yan j axaftina ku dib sedem vekirina doz, dib dell tawanbary. Dadgeh biryar dida ku ev delln han bo heyeta zanayan (bilirkii heyeti) bine. Nivs, kitb yan j axaftina ku wek elementa tawan dihate dtin, bona ku raporeka zanist bte dayn, bo heyeta zanayan dihat andin. Bo profesorek an j end profesorn ji ben mna huqqa cezay, huqqa destra bingehn, zanyaryn syas, drok, sosyoloj, antropoloj, ekonom, felsefe, tirkoloj, flolojya firansiz, filolojya ngilz, yan j, ji beeka din re ev nivs, kitab yan j axaftin dihatin andin. Wan j nivs yan j kitb vedikola raporek ku j re zanist dihat gotin, amade dikir. Di van raporan de, wan j fikr xwe wek di nivs an j axaftina navbor de elementa tawan hatye dtin yan j nehatye dtin fade dikir. Di van raporan de, pirran, ew nivs an j axaftinn ku tde behsa kurdan kurd bye, wek tawan dihatin binavkirin. Dadgehan j xwe dispart v rapora heyeta zanayan ku j re zanist dihat gotin biryar didan.

Div ji lay fehma wey zanisty ve rapora heyeta zanayan bte helsengandin. Di naveroka van roparn wisa de i t nivsn bila b nivsn, ger tu rab di kitb, nivs an j afaxtineka ku li konferansek hatye kirin de li tawan biger, hing d ev yek bi tevay li dij wey zanisty be. Ji ber ku zanist weyek fikirn ye, lewre ten dikane di nav ert zurfn azadya raman ya bsnor de bibe pde here. Heqaretkirina li hinekan cudaxwaz, helbet bi fehma wey zanisty nakeve. Jixwe, kesn ku pirsgirkan bi tgnn zanisty rove dikin, pwst bi heqaretkirin nabnin. i dema ku tu rab kitbek an j nivsek bi nyeta ku b hela tde tawanek heye yan na? bixwn, hing ev t v watey ku tu qebl dik ku di kitb an nivs de tawan heye. Ev helwsta han bi tevay di berevajya fehma zanisty fikr zanisty de ye. Destrn bingehn, azadya beyankirin belavkirina raman, azadya zanist huner, ji hev cih tanzm dikin. Wek mnak, di destra bingehn a sala 1982 de xala 26. azadya beyankirin belavkirina raman tanzm dike, xala 27. j azadya zanist huner tanzm dike. Xala 28. j azadya apemeny tanzm dike. Di xala ku azadya beyankirin belavkirina raman tanzm dike de, pit ku dibje beyankirina raman azad e, hinek xaln ku v yek bisnor dikin j li d hev rz dibin. Di w xala ku azadya zanist huner tanzm dike de, t zehkirin ku azadya zanist huner hn berfirehtir e. Ev yek, dike ku kes an j saz, bne xapandin. unk li w dera ku azadya beyankirina raman bte snorkirin, ne mumkin e ku huner azadane ge bibe. Di axala 130. a destra bingehn de ku derbarey unversteyan de ye, ev rew bi awayek vekir dixuye.

Hja ye ku meriv bala xwe bide ser helwsta du dezgeyn bingehn n dewlet ku li hember dyardeya kurd, li hember kurdan ziman kud ye. Unversteya ku div li heqqet bigere, l heqqet nkar dike, divere, berevaj dike. Helbet zanist dyardey (olgusal) ye. Zanist, ji dyardeyan dest pdike. Li vir, em bala xwe didin ku unverste bi xwe hewl dide xwe ku dyardeyan nkar bike, berevaj bike, bivere. Profesor drok, kurdan yan dyardeya kurd ji nedt ve t, nkar dike. Herwisa, profesor sosyolojy, yan j y zanistyn syas, kurdan civaka kurd ji nedt ve t, nkar dike. deolojya resm titek wisa ye. Delln ku rastya wan sabt e tne pkkirin j, cardin, di fikr lkolneran de, di biryar lkolnn wan de, tu guhertinek nabe. Helwsta xwe ya nkarker dewam dikin dikin. Di nav peywendyn bi v away de zanista sosyal dikane bibe? Profesorek cografyay bifikirin. Bifikirin ku ev profesor dibje, dinya ne gilover e Ev profesor ku wisa difikire, d bte rexnekirin, hetta ku, d bte ermezarkirin. unk nkarkirina zannn ku rastya wan sabt e, ayeka mezin e. Herwisa, ev j t zann, i dema ku meriv dyardeyek nkar bike, nkarkirina dyardey, dsa, ev j dibe ayeka mezin. Lbel digel ku dyardeya kurd kurd nkar dikin, dsa, ev helwsta profesorn drok profesorn sosyolojy normal t dtin. deolojya resm, kategoryeka wisa ye. Pwst bi vekolna i titek hebe, div bi kjan tgnan b vekoln, div li dij i be, deolojya resm viya dyar dike. Bi dezgeyeka wisa ya deolojya resm, zanista sosyal ne mumkin e. Zanista sosyal ten dikane bi rexnekirina v dezgey re, bi rexnekirina v dezgeya ku ferman dike drektfan dide re, dest pbibe. Bona ku ev rexneya han bte kirin, div p meriv ji v rewa han haydar be. Li gor qenaeta min, li Tirky unverste bi taybet zanistn sosyal, haya wan ji v sazy nn e.

deolojya resm, girngtrn dezgeya jyana syas ya tirk e. deolojya resm, ne ku ten yek ji dezgeyn girng n jyana syas ya tirk e, esas dezgeya her girng e. Lbel metneka wisa girng di destra bingehn de cih nagre. Wek mnak, di destra bingehn a sala 1982, ya sala 1961 ya sala 1924 de xalek ku behsa v dezgeya girng bike, nn e. Di kitba huqqa destra bingehn de ku ji aly profesor pisporan ve hatye nivsn j, behsa v dezgey nay kirin. Belgeya Syas ya Ewlekarya Netewey (Milli Gvenlik Siyaset Belgesi), metna bingehn e ku deolojya resm dyar dike. Metna Belgeya Syas ya Ewlekarya Netewey di ser destra bingehn a tirk re ye. Tu xaleka destra bingehn nikane berevajy naveroka v belgey be. Guhertinn di destra bingehn de nikanin li dij v belgey bin. d ev t zann.

Yek j, em bala xwe bidin ser organn dadgeh. Me behs kir ku dadgeh derbarey kitb an j nivsn ku tde behsa kurdan kurd dib de biryara berhevkirin, biryara qedexkirin dane, herwisa, derbarey kesn tkildar de biryarn mehkmyet dane. Em saln 1960, 1970y, 1980y bifikirin. Dadgehan, dozgeran nivskar yan j endamn apemeny ku behsa kurdan, kurd Kurdistan kirine, bi mueydeyn gelek giran n ceza dar re rbir hitine. Di sedemn biryara mehkumkirin de, beyann mna her kes tirk e, zimanek bi nav kurd nn e, heb. Li vir, k rasty, k ya rast dibje? Helbet, nivskar lkolner dibjin. Di biryara mehkumkirina kitb nivsan de hewldana tunekirina heqqet, hewldann veartin, berevajkirin tunekirin heye. Li Tirky derbarey kurdan de huqqa poztf wisa pde die. Alyek huqqa reel, huqqa poztf heye ku nkar, mha qetlaman mer dike. Lbel ger meriv bibje kurd hene, kurd heye, ev reweka xwezay ye. Y xwezay di eyn dem de y rast e j. Di reweka wisa de, ku y xwezay, y rast wisa were nkarkirin, hing edalet j ne mumkin e.

Nexwe nkarkirina berevajkirina dyardeyan dezgeyan ji awahya (nitelik) wan a bingehn bi dr dixne. Ev prosesa han dezgeyan dirizne. nkarkirina kurdan, nkarkirina pirsa kurd unverstey rizandye, dadgeh rizandye. Dadgeha ku cezayn gelek giran dide nivskaran l derbarey darizandina syasyn ku bi mlyar dolaran parey dewlet xwarine tevl karn qirj bne de dibje wext di ser re derbas b dev dosyayn wisa digre.

Ehmed Mesut di kitba xwe ya bi nav ngiliz Belgelerinde Krdistan 1918-58 (Weann Doz, stanbul 1992) de, di bea Pgotin (r. 5-8) de bal dikne ser cihtya peyvn red nkar. Ehmed Mesut dibje, ji lay wateya ferheng ve ferqek di navbera van her du peyvan de nn e, l tekd dike ku pirsa kurd nay nkarkirin, t redkirin. nkar tune hesibandin, red nedtin bi hev re bikar tne (r. 6-9). Herwisa, dibje dewlet, di na kurdan kurd de, tgnn mna tkona li dij ert feodalya kevneperest, tkona li dij rtcay, plgirtina serhildana mutexeliban a li hember dewleta modern, eleqeya bo herma pademay, bikar anne. Dibje, di areweya van peywendyan de, di na nkar tune hesibandin de, tgnn red nedtin bne bikarann d hn rast be. Dewlet bona ku kurdan bo tirkty asmle bike raporan amade dike, hing, ev j dibe nana v yek ku dewlet kurd tune nahesibne. 

Ez dibjim qey, ev her du tgn bi hev re bne bikarann, d xisareka w nn be. nkarkirin tune hesibandina kurdan, poltkayeka bingehn a dewlet ye. Dewlet dibje, ez li dij feodalzm tdikoim, ez li dij rtcay tdikoim, ez li hember hevkarn emperyalzm tdikoim hewl dide xwe daku bi v away pirsa kurd tarf bike. Ev yek, reweka wisa ye ku tkildar nakokyn navxwey yn deolojya resm ye. Wek mnak, deolojya resm dibje, hinde ern tirk bne kurd. Ev kurd ern kurdan ku tune ne, ger hebin j, jixwe, kov ne, gelo awa van tirkn ku dibjin em xwedy medenyeteka ewend pket ne, di nav kurdan de asmle bne? deolojya resm, kategoryeka xwedy nakokyn navxwey yn bi v reng ye. Li dervey vana, feodalzm bi xwe j ji lay dewlet hukmet ve hatiye xwedkirin. unk sazyn feodal, er, x, li pya azadya kesan civak, li pya pkhatina takekes azad astengn gelek mezin in. Dewleta ku ligel van sazyan di nav hevkaryeka pt de ye, bi v wey p li tevgera netewey ya kurd digre.

Ev poltkayeka bingehn a dewlet ye ku, r nade unverste tkel pirsa kurd bibe. Dewlet v poltkaya xwe bi baldar meandiye. Bona ku unverste bala xwe nede ser v meseley, bi her wey tevdrn xwe girtine. Wek mnak, kesn ku bala xwe dane ser v meseley, ji unverstey bi dr xistine. Di v war de mueydeyn dar ceza hertim hatine rojev. ro lkolnn derbarey kurdan de, bi git, li dervey unversteyan tne kirin. Ew j, bi v wey yan bi w wey, bi av dewlet li meseley dinihrin. Hn bhtir analzn ku dtina dewlet mafdar derdixin tne kirin. Lkolnn ku bi av kurdan li meseley binihrin, yn ku hewl bidin xwe daku hest fikrn kurdan tbigihn, fehm bikin, ev hest fikrn han vekoln, analz bikin, gelek km in. Ger meriv rastya w bibje, di fikr tirkan de awirek wisa tune. Halbuk pirsa kurd ro pirseka gelek bi e. Meriv dikane bibje ku girngtirn pirsa li pya Tirky ye. Di pozsyoneka wisa de ye ku poltkaya navxwey, ekonom prosesn dadgeh dyar dike, stqamet didiy. Pirs, bi her hal xwe, xwe araste dike. Hing girng e ku meriv bala xwe bide ser hest fikrn kurdan j. d pirs li ser jiyana rojane tesr dike, wisa xuya ye ku ev peywendyn han d bala gelek lkolneran diknin. d mecbr ye ku div ev yek bi tgnn zanist, bi wey zanisty bte vekoln. Ev mijareka wisa ye ku d naye taloqkirin.

Qedexeyn li ser raman, ro di pya jyana ramyar, zanist huner de astengn gelek girng in. Qedexeyn raman, carnan r nadin ku nav dyardey j bte fadekirin. Li dera ku dyarde baeba ney nandan, li dera ku nav dyardey j ney bilvkirin, ma d mumkin e ku meriv bikanibe derbarey peywendyn dyardey de analzan bike? Encameka girng a qedexeyn raman heye. Qedexeyn raman dikin ku otosansur pde here wek dezgeyek saz bibe. Ev rewa han j, wisa dike ku jyana ramyar, zanist huner bej beyar bimne, bibe olistan, mej felc bibin. Qedexeyn raman, dyardeyan peywendyn dyardey iloep dike, tune dihesibne, naveroka wan vala dike. Ji v end, wey zanisty, fikr zanistyane, heta ku deolojya resm qedexeya raman ku dezgeya her girng ya deolojya resm ye rexne nekin, nikanin pde herin. Div qedexeyn raman bi tgnn zanisty, bi delln dewlemend bne rexnekirin. Ev rexne div dam bne kirin.

Kovara Toplum ve Kuram di vexwendnameya ku bo zanistn sosyal andye de, dide zann ku, tgihtin fehmkirina pirsa kurd pwstyeka gelek mezin e. Tekd dike ku, pirsa kurd yek ji pirsn her girng e ku bala wan li ser e. Ez hvdar im ku di van waran de xebatn tendurist mayende bne kirin. (*)

 

_____________________

Wergerandna ji tirk: Roan Lezgn

(*) Ev nivs bi sernav Trkiyede Sosyal Bilimler Mmkn mdr?, li kitba bi nav Toplum ve Kuram, Krt Toplumunda Deiim Dinamikleri ve Snflar, Toplum ve Kuram Yaynlar, Kitap Dizisi, satanbul - Mays 2009, Hej. 1, r. 205-210 weyaye.

   

 

 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org