Pirsa Kurd: Dyarkerya Rabirdy

 

 

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk:  Roan Lezgn

 

 

 

Di pirsa kurd de, ji aresery zdetir div li ser awahya bingehn (temel nitelik) kakil pirs were axaftin. Li gor qenaeta min, ger derbarey awahya bingehn a pirs de fikrek tendurist pk were, yna ber bi aresery ve, d hsantir be. Bona areserya pirsa kurd, dewra her munasib saln 1920, dewra Cemyeta Miletan b. Poltkayn nkar tunekirin ku pit w dewr hatin meandin, areserya pirs zehmetir kirine. Yn ku tkel pirs bne, yn ku dest xwe dixin nav pirs zdetir bne. Ev bye sedem aloz zehmetbyna pirs.

Bona areserya pirsa kurd, berya her tit, pwst bi reweka poltk dern heye. ro reweka wisa tune ye. Em wisa bifikirin: Em ferz bikin ku serokwezr Receb Teyb Erdogan bi serok Partya Civaka Demokratk (DTP) Ehmed Turk re, bi heyeta DTP re hevdtinek kiriye. Em ferz bikin ku pit v hevdtin, daxuyanyeka hevpar bo apemeny ragihandine. Bila di v daxuyany de fadeyn wisa hebin: Em derbarey pirsgirkn Tirkyey yn rojane aktuel de axifn, di v navber de, em li ser pirsa kurd j axifn Atmosfera syas dern ku bona areserya pirsa kurd pwst p heye, ev e. Bona ku li ser pirs muzakere bibe were axaftin, div reweka wisa bibe. Wek mnak, em ferz bikin ku, TV-e pit hevdtineka wisa dest bi wean kiriye. Hing em dikanin bibjin muxalefeta li dij TRT-e d hn kmtir bya. ro reweka wisa naxuye. Ez hvdar im ku TRT-6 bibe wesleya bna reweka wisa.

ro li Rojhelata Navn kurd zdetir 40 mlyon nufs ne. L di peywendyn navnetewey de ne xwedy statuyeka piuk a syas ne. Li Yektya Neteweyan, li Konseya Ewropay, li Yektya Ewropay, li Teklata Konferansa slam, li Teklata Pdena slam, li Yektya Ereban, dema ku behsa heq huqq dikin nav kurdan derbas nabe. Nav kurdan ten dema ku behsa teror, terora navnetewey dibe, hing derbas dibe. Ew j behskirinek mna em koka teror bnin e.

Di cihkirin, parekirin parvekirina kurdan cografyaya Kurdistan de dewletn emperyal yn w dem, ango rola ngilstan Fransay gelek mezin e. Van dewletn emperyal bi rvebiryn ereb, fars tirk yn w dem re di nav hevkary de reweka wisa pk ann. Li wan salan, yan di dewra Cemyeta Miletan de, ku ev kiras lanet li kurdan hatye kirin, te div rola van dewletan yan te div rola Yektya Sovyetan, gelek e. T zann ku pit viya li Tirkyey poltkaya nkar tunekirin hat rojev. nkarkirina kurdan ziman kurd, ddaya ku esl kurdan tirk e ziman kurd j devokeka ziman tirk ye, di dewra Komar de b poltkaya dewlet bi zanebn hat tetbqkirin. Me pit saln 1960, 1970y dest bi naskirina kurdan kir. L rvebern Brtanyaya Mezin, Fransa Rsya-Yektya Sovyetan ji mj de gelek ba ji hebna kurd ziman kurd agahdar bn. Wek mnak, wergerandina erefname bo rs fransiz li sedsala 19. bb. Msyonern ngilz, rs fransiz ji mj de ye ku li welat kurdan lgern lkolnan dikin. Rvebirn ngilz, fransiz, rs bolevk ku poltkayn dewleta tirk n ku hebna kurdan ziman kurd nkar dikin, eynen qebul kirin. Ev proseseka wisa ye ku div meriv bi meraq baldar lbikole. T gotin ku poltkaya dervey li ser bingeha berjewendyn dewlet t dann. Gelo di v proses d qey d exlaq nn be? Miletek ewqas mezin awa dikane ligel ziman kultur cografyaya xwe bih nkarkirin, tune bih hesibandin? Ger meriv rabe bibje di peywendyn navnetewey de prensba bingehn berjewendyn dewlet ne, qey di radeyeka her nizim de be j d berevanya exlaq syas ney kirin? Gelo di peywendyn navnetewey de prensba bingehn berjewendyn dewlet ye t w watey ku, d berevany nirxn gerdn ney kirin?

Konseya Ewropay di roja 5 gulan 1949 de hatye damezrandin. Demeka kurt pit damezrandin, Tirkye bye endama Konseya Ewropay. Ji Konseya Ewropay re dibjin wijdan Ewropay. Ev Tirkyeya ku xwedy pirsgirkeka ewned mezin e, gelo awa dibe endam sazyek ku dixwaze li Ewropay demokrasy binecih bike, berfireh bike? Wijdan Ewropay ima pirsa kurd neanye bra Tirky? Me ji dawy saln 1960 dest bi nasna pirsa kurd kir. Her ku me nas kir, em hay j bn ku em end km p dizann, iqas tit hene ku em p nizanin. Di prosesa er chan y yekem de, di dewra Cemyeta Miletan de, ji ber wan peymann vear ku derbarey kurdan de bne, hing dyar dibe ku ngilstan, Fransa, Rsya-Yektya Sovyetan, talya hwd. derbarey kurdan de gelek tit dizanbn. Ba bi x Mehmd Berzenc, Qogir, x Evdiselam (1914) dizanbn. Digel viya, dsa j hertim di hewldann pelixandina daxwazn kurdan de, dewletn ku taday li kurdan dikin, hertim ji van dewletan pitgir dtin. Ev reweka balk e.

Di saln 1920 de bona ku di peywendyn navnetewey de at bibe, bona ku at saz bibe, bona ku at ebed bibe, Cemyeta Miletan t dann. Li Rojhelata Navn heta ku daxwazn netewey yn kurdan bi cih neyn, d awa at bibe? Pit er chan y duyem, li saln 1940, bona ku di qada navnetewey de at hn bi weyek qewtir saz bibe, kmasyn Cemyeta Miletan j li ber av tn girtin Yektya Neteweyan t damezrandin. Dsa daxwazn kurdan yn netewey bi cih nayn, tn pelixandin. Div bi dyardeyn dewlemend bih vekoln ku gelo nzama navnetewey, nzama navdewlet bona i ewend di elenya kurdan de hatye sazkirin. Ew prosesa ku em j re dibjin areser, ten dikane li ser analzeka tendurist a derbarey van mijaran de bih dann.

Cemyeta Miletan, Yektya Neteweyan Wek ku t dtin, ev saz behsa miletan dikin. L bi awayek fil peywendyn di navbera dewletan de dyarker serdest in. Berjewendyn dewlet tn parastin. Berjewendyn dewlet j, hertim miletn ku bdewlet in bo xwe dikin amanc. Ev hem div bi awayek tendurist bne vekolandin.

Cihkirin, parekirin parvekirin, mejiy kurdan cografyaya kurdan belav kiriye, qaqordey wan pare kiriye. ro rastya drok ku rewa kurdan dyar dike, ev e. ro gelek dewletn ku nufsa wan di binya mlyonek re ye, hene. Ev dewletn ku endamn rxistinn mna Yektya Neteweyan, Konseya Ewropay, Yektya Ewropay, Rxistina Konferansa slam ne, mzaya xwe diavjin biniya daxuyanyn mna Em li dij danna dewleteka kurd a li Rojhelata Navn in, em naxwazin li Rojhelata Navn snor biguherin. Dewletek ku nufsa w ji mlyonek kmtir e, awa dikane paeroja miletek ku nufsa w ji 40 mlyon zdetir e tayn bike? Ev rewa han nan dide ku nzama navnetewey, statukoya navnetewey di elenya kurdan de hatye dann. Div meriv ji v statukoya navnetewey haydar be. Div ev statuko bi tgehn zanist, syaset dplomasy bte rexnekirin. Div ev rexne xwe bisprin dyardeyn dewlemend her berdewam bibin.

Kurd, di peywendyn navdewlet de div rewa xwe bi rewa ereb, fars, tirkan, herwisa, bi rewa ermen, asur-suryanyan re berawird bikin xwe ji zeafyetan car bikin. Rabirdyeka dewlemend heye ku van rojan dyar dike. Her ku ji van peywendyan agahdar bibin d areser j nziktir bibe. Haydarbna ji van peywendyan, bona aresery, di pkhatina reweka musat a dern poltk de d sdewar be. Ji dervey areserya pirs j, yan, bi v mijar ve giraday nebe j, cardin, div meriv van meseleyan vekole.

 

_________________

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

Ev gotar bi sernav Krt Sorunu: Gemiin Belirleyicilii li kovara Mizgn, Hejmar: 54 weiyaye (20.02.2009).

 

 

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org