Pirsa Kurd: Atmosfera Polîtîk û Ruhî

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Li van salên dawîn derbareyê pirsa kurd de gelek axaftin û munaqeşe çêdibin. Herçendî ev axaftin û munaqeşe li gelek cihî û li pirê wextan bi çavê dewletê têne kirin jî cardin her ku diçe eleqeya li ser pirsa kurd zêde dibe. Ew atmosfera ku ev axaftin û munaqeşe çêdibin atmosfereka çawa ye? Taybetîyên sîyasî, civakî û ruhî yên vê atmosferê çi ne? Divê meriv bala xwe bide ser, gelo dema ku dibêjin pirsa kurd, dema ku dibêjin çareserî bona pirsa kurd, di nav atfosfereka ruhî ya çawa de li çareserîyê digerin?

Li serê meha kewçêrê, ango roja 04.10.2008, li navçeya Şemzînan êrîşek bi ser meqera leşkerî ya gundê Bêzelê de hate kirin. Sererkanîyê û çapemenîya ku pabendê sererkanîyê ye, eşkera kir ku 15 leşker şehîd bûne. Paşê wan ev hejmar bilind kir gihand 17 leşkerî. Çavkanîyên PKK jî dan zanîn ku ev hejmar hîn gelek bilindtir e. Çapemenîya tirk di dewama nûçeyên xwe de digot “23 tene xayîn tune bûn!” Çapemenîya tirk hefteyekê, deh rojan behsa şehîdan kir. Bona leşkerên ku di pevçûnê de jiyana xwe ji dest dane şîn û şîwan gerandin. Bona alîyek ji birrên ku pevdiçin digotin şehîd, yên ku jiyana xwe ji dest dane yek bi yek hatin pesinandin. Lê bona şervanên PKK bi gotinên piçûkxistinê digotin “xayîn”, “23 tene xayîn geber bûn!” Di gotinan wan de termînolîyeka dişminane ya tijî kîn û redkirin hebû.

Êş û jana malbatên leşkeran di televîzyonan de nîşan didan ku bê hela ew çawa êşîyane. Lê êş û jana malbatên PKKyîyên ku di pevçûnan de jiyana xwe ji dest dane, şîn û şîwana wan hîç nîşan nadin ku bê hela ew çawa êşîyane. Çapemeniya nivîskî û rojname jî hîç cih nadin wêneyekî wan. Lê televîzyonên kurdan, wekî mînak, Roj Tv bi kîtekît dîmenên definkirina şervanên ku di pevçûnan de jiyana xwe ji dest dane nîşan dide. Pêşî prosesa ji destê dewletê derxistina cesedan, ji morgê hildana wan heye. Ev jî tê zanîn ku bona vê yekê têkoşîneka sext tê dayîn, bona ku xwedîtî li cenazeyan bête kirin bi israr têdikoşin. Definkirina cenazeyan jî, carînan bi beşdarîya hezaran, dehhezaran kesî çêdibe. Jin, zarok, kal û pîr, xort beşdarî bo van merasiman dikin. Li hin ciyan bi hezaran, li hin ciyan bi dehhezaran, girseyeka qelebalix ku dora wê ji layê hêzên dewletê ve hatiye pêçan, bi qîrîna drûşmên xwe re, bi hildana pankartên xwe re ber bi goristanê dimeşin. Helebet divê girîng be ku meriv fikr û hîsên van meriv û girseyan bizane û têbigihê. Lê di televîzyonên tirkan de, di çapemeniya wan a nivîskî de derbareyê van merasiman de hîç nûçe, dîmen an hwd. tiştek tune. Ev helwêsta hanê jî, nîşana redkirin, bêpaxavî û guhnedanê ye. Bona ku însan ji proseseka wisa haydar nebin, ji vî layî de jî ev bêpaxavî dibe pêwîstîyek. Di prosesa şewitandin, wêrankirin û valakirina gundan de jî ev yek wisa bû. Dema ku ev bûyer çêdibûn jî di çapemenîyê de cih nedidan tu wêneyekî derbareyê wan de. Herwisa, zivistanê di serma û seqem, befr û baranê de dema ku malbat, zarok û jin ji cih û warê xwe koçber dibûn û ber bi dûrgehan ve diçûn, bê hela çi bi serê wan de dihat, qet bala çapemeniya tirk nedikişand. Li van salên dawîn çapemenîya tirk, nivîskarên tirk hertim behsa entegrasyonê dikin. Di nav atfosfereka wisa de ku hest û fikr ji hev dûr dikevin, gelo dê çawa entegrasyon bête çêkirin?

Helbet rêvebirên dewleta tirk û hukûmetê ji vê rewşa kurdan xeberdar in, vê rewşê dişopnin. Madem ku wisa ye, hingê, meriv dikane bibêje ku ev polîtîkaya bêpaxavî û guhnedanê, polîtîkayeka sîstematîk e.

Pirsa kurd di nav atmosfereka polîtîk û ruhî ya wisa de tê axaftin, ji viya jî girîngtir, di nav atmosfereka wisa de bo pirsa kurd li çareserîyê digerin. Gelek eşkera ye ku ev polîtîkaya guhnedanê, şervanên PKK, malbatên wan, dê û bavê wan, birayên wan tune dihesibîne. Meriv dikane bibêje ku evên hanê hejmara wan bi mîlyonan e. Ger ev meriv, hîs û fikrê van malbatan tune bête hesibandin, guh nedin wan, ehemîyetê nedin wan, gelo dê çawa rê bête girtin? Ev jî balkêş e ku, di atmosfereka wisa de çawa li ser entegrasyonê tê fikirîn. Ji wê çareserîya ku di nav atmosfereka wisa de çêbibe çareserîyeka demokratîk dernakeve. Ev atmosfera hanê tenê dikane bona operasyonên dewletê yên zordar ku pirsê dipelixin re rê xweş bike û bona van operasyonan zemînê amade bike.

Di navîna meha kewçêrê de Cengiz çandar û Oral Çalışlar li Diyarbekir bona ku fikr û hîsên gel bizanibin hinde xebat kirin. Ev xebat li roja 14 kewçêr 2008, li rojnameya Radikalê bi sernavê “Dîtinên Cengiz Çandar û Oral Çalışlarî yên ji Kolanan” hatin weşandin. Di wan rojan de hukûmetê eşekera dikir ku “dê 1400 çekdar ji hêzên taybet bişîne herêmê”. Li kuçe û kolanan, li qewexane û sûk û bazaran, xelkê li hemberî van daxuyanîyên hukûmetê reaksîyon nîşan dida û ji rojnamegeran re digot, “Pêwîstîya ma bi hêzên ewlekarîyê nîn e, bi hêzên şefqetê heye.” Rojnameya Radikalê bi manşeta “Dîyarbekir bi hêvîya şefqetê ye” ev nûçe weşand.

Atmosfera ku çareserî têde were axaftin dîyar e. Ger di atmosfereka wisa de li ser çareserîyê were axaftin, dê encamêka bixêr bi dest keve. Ev atmosfereka wisa ye ku, bi çavê “ev zarokên me ne” li PKKyîyan tê mêzekirin. Ev atmosfereka polîtîk û ruhî ya wisa ye ku, bi çavê dişmin li PKKyîyan mêze nake. Helbet ev atmosfera hanê tenê dikane bi daxuyanîyên ku ji alîyê berpirsîyarên bilind yên dewletê, ji alîyê serokkomar, serokwezîr, sererkan, wezîrê karên navxweyî û wezîrê karên derve, ji alîyê van meqaman ve pêk were. Divê bête zanîn û têgihîştin ku bê hela xort çima diçin serê çîyê? Divê bête zanîn û têgihîştin ku bê hela çima xort dev ji jîyana rehet ya li bajaran berdidin û berê xwe didin çîyê, çima wê jîyana sext a li serê çîyayan tercîh dikin? Helbet xort dizanin ku di dawîya vê jiyanê de kuştin jî heye. Digel viya, çima bi hewes û keyfxweşîyê ber bi jîyanake wisa bazdidin? Digel ewçend zor û zehmetîyên jiyaneka wisa hene, çawa jê re tehemul dikin? Fikr û hîsên kesên ku diçin çiyê çi ne? Divê meriv bala xwe ji ser van babetan nede alî û bi baldarî lêbikole, li ser bisekine. Ger hema gav û saetê ji van xortan re bibêjin “terorîst” jî, ev yek tu îzehetek bo pirsê çênake. Ev ne rêyeka rast e ku meriv bala xwe nede ser terora dewletê, meriv behsa amancên terora dewletê neke lê tenê rabe bibêje, “teror”.

Ez pêwîstî bi behskirina bûyerekê dibînim ku bê hela di nav kurdan de fikr û hîsên neteweyî çawa çêbûne, çawa belav bûne û gihane kûrahîyeka çawa. Hevalekî min ê nêzîk vê bûyerê ji min re behs kiribû. Ev bûyer ji vir bi qasê sê hefte berê, ango li serê meha kewçêra 2008 çêbûye.

Dê xanî bête boyaxkirin. Berî ku karker werin, xanima malê li erda wê odeya ku dê boyax bibe, kaxezên rojnameyan radixîne. Pelên kaxiz, yên rojnameya Azadiya Welat in. Rojnameya rojane ya bi kurdî. Karker, karkerên kurd in… Karker wekî ekîbekê tên. Karkerên kurd dema ku rojnameya Azadiya Welat dibînin, xwe hemet dikin ku pê li rojnameyê nekin û hêdîka ji erdê radikin li koşeyekê datînin, dibêjin “Di rûpelên vê rojnameyê de wêneyên şehîdên me hene, em nikanin pê li pelên wê bikin.” 

Ya rastî xwedîyê xanî jî malbateka welatparêz e. Kî rojnameya kurdî Azadiya Welatê dixwîne? Lê karkerên kurd hîn cihêtir in, hessasîyeta hîn bêhtir hîsdar nîşan didin. Ev karkerên sade ne. Ev karkerên hanê di dema pevçûnan de ji gundê xwe, ji bajarê xwe pekîyane hatine, rojekê karekî dibînin û dişuxulin lê du roj betal digerin, karkerên xwedî jin û zarok ku debara malê di stîyê wan de ye. Pelixandina hîs û nîyet û hêvîyên van însanên wisa, tu pirsekê çareser nake. Ya girîng ew e ku meriv hewl bide xwe da ku van fikr û hîsan bibîne û têbigihê. Êdî ne mumkin e ku pêşî li van hîsên hanê bête girtin yan bêne pelixandin. Jixwe ev hîsên hanê di prosesa pelaxtinê de, bi prosesa terora dewletê re geş bûne û kûr bûne. Çapemeniya tirk van kesan bi têgeha “xayîn” bi nav dike. Tê dîtin ku ev kesên hanê di nav dilê bi mîlyonan kurdî de cih girtine. Helbet ev ziddîyet rewşeka balkêş e ku divê meriv bala xwe bide ser. Ev mijareka gelek girîng e ku bi me nîşan dide bê hela di nav girseyên mezin de welatparêzîya kurdî, neteweperwerîya kurdî çawa çêdibe û geş dibe. Ev jî rewşeka wisa ye ku divê meriv bala xwe bide ser û li ser bisekine.

Hema bibêjin ku her merivek mafên xwe yên xwezayî yên mîna zimanê zikmakî, mafên ku bi hatina dinyayê re dibe xwedîyê wan, dixwaze bê kelem û astengiyekê bi kar bîne, bona vê yekê di nav hewldanê de ye. Astengî yan jî zordarîya li hemberî mafên xwezayî bihuzûriyê ligel xwe çêdike, tûşî reaksîyonê dibe. Di navbera mafên xwezayî û rewşa reel, ango zordarî, pêşîlêgirtin û em bibêjin, huqûqa pozîtîf de zidbûneka gelek mezin heye. Kesê ku hewl dide xwe da ku xwedîtîyê li mafên xwe yên xwezayî bike û bi vî awayî di ser vê zidbûnê re derbas bibe, kesê ku li hemberî pelaxtin û zordarîyê têdikoşe, di vê prosesê de her ku diçe dibe takekesekî azad. Takekesê azad, helbet li hemberî wan sazîyan e ku pelaxtin û zordarîyê organîze dikin, li hemberî îqtîdara sîyasî û dewletê ye. Takekesê azad, ji layekî ve dema ku li hemberî zordarîyan têdikoşe, ji layê din, hewl dide xwe ku rêveberiya xwe ava bike da ku ji bin tehakuma zordarîyê derkeve. Rêveberîya wî dibe ku rêveberiyeka mîna federasyon yan jî dewleteka serbixwe be. Ger ev têkoşîna du-alî ya takekesê azad were fêmkirin dê baştir be. Gotara bi sernavê “Özgür Birey-Devlet ve Devletleşme İlişkisi” (15 Ekim 2008) ya Berzan Botî ku di malpera Nasnameyê de weşîyaye, ji vî layî de mijareka hêjayî baldarîyê ye. Berzan Botî di vê nivîsa xwe de fikrê Ebdullah Ocalanî yê derbareyê dewlet-takekesê azad de rexne dike. Divê di gotareka din de ev mijar bête vekolîn.

22 kewçêr 2008

____________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

Çavkanî: Îsmaîl Beşîkçî

çapkirin