“Polîtîkaya Asîmîlasyonê Nîn e!”

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî:  Roşan Lezgîn

Roja 14 nîsan 2009, sererkanê artêşa tirk orgeneral Îlker Başbugî li Îstanbulê di Akadamîyên Herbê de axaftina nirxandina salane kir. Sererkanî di axaftina xwe de got ku, di dîroka civakî ya Tirkîyeyê de, di rabirdûya wê ya sîyasî de asîmîlasyon nîn e. Bona ku bingehekê ji bo vê malumatê peyda bike kitêba Devlet ve Kürtler (Dogan Kitap, Îlon 2008) ya Prof. Dr. Metîn Heperî wekî çavkanî nîşan da.  

Ev malumata bi şeklê “Li Tirkîyeyê polîtîkaya asîmîlasyonê li ser kurdan nehatîye tetbîqkirin, asîmîlasyon tun e” merivî heyirî dihêle. Ev, herwekî ku meriv ji sipî re bibêje reş, ji reşî re jî bibêje sipî. Rastîyeka ewqas vekirî çawa tê înkarkirin, çawa ewqas herwekî ku tiştekî din be tê nîşandan, çawa dikare bihê vajîkirin? Malumata bi şeklê “kurd nehatine asîmîlekirin” ne malumateka zanistî ye. Ev malumateka wisa ye ku hêza xwe ji dewletê, ji îdeolojîya resmî digre.

Zanist, tenê şêweyê têgihîştin û fêmkirina peywendîyên têkilhev yên di navbera bûyeran de ye. Lê asîmîlekirina kurdan bo tirkîtîyê proseseka gelek vekirî û eyan-beyan li nava meydanê sekinandî ye. Ji layê din, wateya wê nîn e ku îlla divê dîyarde yan peywendîyên dîyardeyî bi şêweyekî zanistîyane bêne axaftin. Helbet divê vekolandina sedem û peywendîyên ku di pey dîyardeyên elemeşkera têne dîtin de ne, girîng be. Ji layê din, peywirek yan îddîayeka zanistê û kesên ku bi zanistê re eleqedar dibin nîn e ku îlla xwe bidin qebulkirin yan hinekan îqna bikin. Ya girîng ew e ku, meriv hewl bide xwe daku dîyardeyan têbigihê, fêm bike û eşkera bike. Digel van hemîyan, dîsa jî, divê derbareyê prensîbên şêweyê zanistî de hinde mijar bêne qalkirin.

Zanist ancax di rewşa zanistîyane de tê hilberandin. Ev rewşeka wisa ye ku, azadîya ramanê bêsînor e, rexneya azad, munaqeşeya azad bi şêweyekî dînamîk çêdibin û wekî dezgeyekê cîbicî bûne. Ev elemeşkera ye, li wê dera ku emr û ferman serwer bin, rewşa leşkerî li dar be, rewşa zanistîyane nikare pêk were. Li Tirkîyeyê mijara kurdan warekî wisa ye ku qedexeyên ramanê têde serwer, dîyarker û rênîşandar in. Rexnekirina awirê resmî dikare mueyîdeyên îdarî û cezaî ligel xwe bîne. Ev ne karekî exlaqî ye ku sererkan di nav tora van peywendîyan de li hemberî çapemenîyê di axaftina xwe de bibêje “tekane rastî ev e” yan “rastîya nîhaî ev e”. Çawa ku ev helwêst ne exlaqî ye, herwisa, naveroka axaftinê jî ne zanistîyane ye. Bi qanûnan, bi talîmatan, bî fermanên leşkerî tarîfkirin, rêvebirin, vajîkirin û averêkirina dîyardeyên civakî ne helwêsteka exlaqî ye, ne helwêsteka zanistîyane ye jî. Di zanistê de tekane pîvana rastîyan dîyarde ne. Pêşnîyazên ku bi dîyardeyan nehatibin ezmûnkirin, bi dîyardeyan nehatibin piştrastkirin yan jî nehatibin derewînkirin, ne pêşnîyazên zanistîyane ne.

Li seranserê dîroka komarê derbareyê dê kurd çawa bêne asîmîlekirin de gelek rapor hatine nivîsîn. Tew ev proseseka wisa ye ku ji Îttîhad we Tereqqîyê dest pêbûye. Komarê vê prosesê sîstematîktir bi rê ve birîye. Li dewra tek-partîtîyê (*) bi dehan raporên ku ji layê mufetişên giştî ve, ji layê serekwezîran ve, ji layê wezîrên karê navxweyî ve, ji layê karbidestên payebilind ên mîna walî û mudirên giştî ve hatine nivîsîn, hebûn. Herwisa, gelek raporên ku ji layê efserên malinişîn ve, ji layê generalên malnişîn ve, ji layê profesorên unîversîteyê ve hatine amadekirin, hatine nivîsîn hene. Di tevayî van raporan de dereceya nihênîtîyê heye. Ev jî tê zanîn ku, ew tiştên ku di raporên navborî de hatine nivîsîn bona ku tetbîq bibin hewldan çêbûne.

Derbareyê kurdan de polîtîkaya bingehîn ya dewleta tirk asîmîlasyon e. Herwisa fikrekî dewletê yê wekî “yên ku bo tirkîtîyê asîmîle nabin, yên ku dibêjin îlla ez ê wekî kurd bimînin, divê bêne tunekirin” jî heye. Qedexekirina kurdî, yên ku li sûk û bazaran bi kurdî diaxifîn, serê her peyvê li wan birrîna cezayê pareyan, bona asîmîlasyonê ye. Li zarokên kurd yên 7-8 salî ku dest bi xwendegehê dikin qedexekirina kurdî, herwisa, di perwerdeyê de serdestkirina ziman û kultura kurdî bona asîmîlasyonê ye. Wekî “zimanekî kovî” qalkirina zimanê kurdî, tehqîrkirin û piçûkxistina yên ku bi vî “zimanê kovî” diaxifin, hemî pêwîstîyên asîmîlasyonê ne. Ev yek dike ku kurd bişubhe li nirxên xwe binihêrin, her ku diçe ji nirxên xwe bi dûr bikevin. Tehqîrkirin, piçûkxistin û xor dîtina kultura kurdî, şêweyê jîyana kurdî, wekî mînak, tehqîrkirina cilûbergên kurdan, bona pêkanînan rewşa asîmîlasyonê ye. Guhertina navên bi kurdî yên cih û waran, yên gund, tax û herêman, qedexekirina navên kurdî, li ser wan sepandina navên tirkîtîyê, navên tirkî tev hewldanên bicihanîna pêwîstîyên asîmîlasyonê ne. Di her merheleyê de qedexekirina perwerdeya kurdî bona asîmîlasyonê ye. Ev sonda “Ez tirk im, rast im, jêhatî me… Hebûna min bila bo hebûna tirkayetîyê bibe gorî.” ku di prosesa asîmîlasyonê de hatîye tetbîqkirin, kirineka girîng e ku dev jê bernadin.

Li sala 1960î, piştî cuntaya 27ê gulanê, serekê dewletê û serekê komîteya yekîtîya neteweyî yê wê demê orgeneral Cemal Gursel li Diyarbekirê, li meydanê, di wê axaftina ku bo kurdan kiribû de digot: “Yê ku ji we re bibêje hûn kurd in, tif bikin rûyê wî.” Ev îfade tê çi manayê? Lewre kurd, kurdîtî, wekî peyvek ku têde heqaret û piçûkxistin hebe dihat bikaranîn. Serekê dewletê û serekê komîteya yekîtîya neteweyî orgeneral Cemal Gurselî digot “yê ku ji we re bibêje hûn kurd in, tif bikin rûyê wî” dixwest kurdan ji vê heqaret û piçûkxistinê rizgar bike. Ev e, rewşa asîmîlasyonê wisa dihat pêkanîn.

 

Qedexekirina li zarokan danîna navên kurdî, li ser wan sepandina navên tirkî, bona asîmîlasyonê ye. Problema dewletê bi herfên X, W, Q, Ê yên alfabeya kurdî re heye û bona ku vana di kategorîya qedexeyan de bihêle di nav hewldaneka pêt de ye. Di çarçeweya vê hewldanê de organên dadgehê jî bi şêweyekî dînamîk têne bikaranîn. Gelek eşkera ye ku rîayetnekirina li qedexeyên bikaranîna kurdî mueyîdeyên gelek giran yên îdarî û cezaî ligel xwe tîne. Wateya viya ev e: Tetbîqkirinên asîmîlasyonê bi mueyîdeyên îdarî û cezaî têne parastin.

Dema ku ev dîyarde û prosesên dîyardeyî bi şêweyekî karîger li dar bin, şaşîyeka mezin e ku meriv rabe bibêje “Li Tirkîyeyê polîtîkaya asîmîlasyonê li ser kurdan nehatîye tetbîqkirin, asîmîlasyon tun e.” Profesoriyo yên ku jibo piştrastkirina vê dîtinê kitêb nivîsînê, nayê wê wateyê ku ev fikrê îfadebûyî zanistîyane ye. Tenê viya nîşan dide ku profesor û unîversîte bi şeklekî giran di bin karîgerîya îdeolojîya resmî de mane. Di zanistê de pîvana bingehîn ya rastîyê dîyarde ne. Ev dîyardeyên ku çêbûne jî, van prosesan bi awayekî vekirî li meydanê datînin. Derbareyê polîtîka û kirinên asîmîlasyonê de ku dewletê li hemberî kurdan pêşde birine, ger ev bêne îfadekirin dê gelek rasttir be: Li seranserê dîroka komarê bona ku asîmîlekirina kurdan bo tirkîtîyê pêk were dezgeyên perwerdeyê bi şêweyekî karîger hatin bikaranîn. Amûrên zordarîyê yên dewletê; cendirme, polîs, artêş û yekîneyên asayîşê bi şêweyekî karîger hatin bikaranîn. Organên dadgehê, unîversîte û profesor bi şêweyekî karîger hatin bikaranîn. Di çerçeweya vê armancê de seferberkirina rêxistinên civaka sivîl her dem yek ji polîtîkayên bingehîn bû. Digel van hemîyan, ev e, ewqas asîmîlasyon pêk hat…

Xwendegehên nivistî yên herêmî (YIBO) ku piştî mudaxeleya leşkerî ya 27ê gulanê (1960) dest bi kar kirin di prosesa asîmîlekirina kurdan bo tirkîtîyê de tetbîqeka gelek girîng bû. Rewşa ku xwendegehên nivistî yên herêmî çêkir di pêkanîna asîmîlasyonê de rewşeka gelek kêrhatî bû. Xwendegehên nivistî yên herêmî bona asîmîlasyonê mekanîzmayeka gelek girîng bû. Asîmîlekirina kurdan bo tirkîtîyê îro jî bi dezgeyên mîna Komeleya Piştgirîya Jîyana Nûjen, Navenda Civatê ya Pirarmanc (ÇATOM) û Weqfa Perwerdeya Nûjen, herwisa, bi kampanyayên mîna “Bawo min bişîne xwendegehê” û “Haydê keçno xwendegehê” tê meşandin. Li rabirdûyê, heta 30-40 sal berîya niha, asîmîlasyon bi rêya dezgeyên dewletê dihat meşandin. Êdî rêxistinên civata sivîl jî di rewşa beşdarîya seferberîyê de ne. Ev yek, li gorî rabirdûyê ferqeka girîng e. Lê divê em van peywendîyan jî bi bîr bînin ku ne bi hevkarîya dezgeyên mafên merivan, bi dezgeyên leşkerî, bi dezgeyên mîna Komeleya Karsaz û Sinaîsazên Tirkîyeyê (TUSIAD) re hevkarîyê dikin. Dezgeyên wekî Komeleya Piştgirîya Jiyana Nûjen ku di nav mekanîzmaya asîmîlasyonê de cih digrin, çiqasî komeleyên sivîl in?

Li seranserê dîroka komarê bona ku asîmîlebûna kurdan bo tirkîtîyê pêk were, bona ku di nav civata kurd de zimanê tirkî û çanda tirkan serdest bibe, bona ku jibîrkirina zimanê kurdî pêk were, bona ku pêşî li jiyîna çanda kurdî bête girtin, hewldanê gelek mezin çêbûne. Ev hewldan bi şeklekî sîtematîk têne berdewamkirin. Meriv nikane bibêje ku dewlet di vî warî de bi ser neketîye. Di nav kurdên xwendewar de, bi taybet di nev beşê kurdan ku jê re “roşinbîr” tê gotin de, meriv dikane qala wê bike ku asîmîlebûneka ciddî pêk hatîye. Digel van hemîyan, divê em vê peywendîyê, vê rewşê jî nîşan bidin: Dibe ku dewletê di nav van beşên civatê de jibîrkirina kurdî pêk anîbe, zimanê tirkî û çanda tirkî serdest kiribe lê dîsa jî nikarîbûye kurdîtîyê bide jibîrkirin.              

     

Enstîtuyên Gundan û Kurd

Di çarçeweya asîmîlekirina kurdan bo tirkîtîyê, pêkanîna jibîrkirina kurdî û li zarokan serdestkirina ziman û çanda tirkî de, divê enstîtuyên gundan (**) jî bêne vekolîn. Wateya enstîtuyên gundan, divê jibo kurdan û jibo tirkan gelek cihê be. Meriv dikane enstîtuyên gundan jibo tirkan di çarçeweya têgeha “ronîdarbûyînê” de binirxîne. Perwerdeyeka bi beşdarî, perwerdeya di nav kar de, meriv dikane wekî perwerdeyeka nû, dînamîk û kêrhatî bihelsengîne. Gelo eynî proses jibo kurdan jî eynî tiştî îfade dike? Em zarokên kurdan ku ji hêlîna malbatê, ji tax û gundê xwe hatine veqetandin û li xwendegehên ku perwerde têde pêk tê, li pansîyonan hatine bicihkirin bifikirin. Di seranserê dema perwerdeyê de kurdî qedexe ye. Zimanê kurdî, kultura kurdî, jîyana kurdane tê tehqîrkirin, xor tê dîtin. Herî kêm rojê carek sonda ““Ez tirk im, rast im, jêhatî me… Hebûna min bila bo hebûna tirkayetîyê bibe gorî.” bi wan didin xwendin. Di jîyana rojane de, di hemî beşên jiyanê de ku kurdî hatîye qedexekirin, ziman û çanda tirkî tê serdestkirin. Û ev zarokê ku ji xwendegehê mezûn dibe, dema ku wekî dersdarek bo gundekî kurdan bihê tayînkirin, karê wî yê pêşî qedexekirina kurdî ye. Li vir, gelo mumkin e ku meriv jibo kurdan qala “ronîdarbûyînekê” bike? Ma ronîdarbûyîn, di serî de, bi rexnekirina qedexeyên ramanê, bi rexnekirina qedexeyên otorîteyê ku jibo pêkanîna însanên yekşêwe tetbîq dike, dest pênake? Lê di mînaka me de, derbareyê înkarkirina nasnameya kurdan de qedexeyên nû tên danîn, her ku diçe qedexe wekî dezgeyekê rûdinin. Li gorî qenaeta min, wateya enstîtuyên gundan jibo tirkan û jibo kurdan cihê ye.

 

“Miletê tirk” çawa tê tarîfkirin?

Sererkanî di axaftina xwe ya navborî de tarîfa miletê tirk kir, got: “Ji gelê Tirkîyeyê ku komarê damezrandine re miletê tirk tê gotin.” Da zanîn ku ev gotin ya Ataturkî ye. Helbet ev rewşeka hêjayî vekolîn û têgihîştinê ye ku, çawa gelê kurd xistine nav tarîfeka bi vî awayî. Sererkenî bersiv neda pirsa rojnamegerekî ya di vê derbareyê de jî. Ev ne rêyeka tendurist e ku kategorîyên civatî û sîyasî li cihekî ku emr û ferman têde serwer in bêne tarîfkirin. Jê nayê bawerkirin jî. Tirk, kurd, ereb, çerkez, laz û yên din çawa miletê tirk pêk anîne? Ev, rewşeka wisa ye ku divê bi têgehên zanistîyê bihê şîrovekirin. Orgeneral Başbug dibêje: “Ev delîla vê rastîyê ye ku Ataturkî viya gotîye, bi destnivîsa xwe viya îfade kirîye.” Ev tarîfeka keyfî ye. Helbet ev mijareka hêjayî lêkolînê ye ku tirkan, kurdan, ereban, çerkezan, lazan, ermenîyan, rûman, mûsewîyan, suryanîyan û hwd. çima tevayîya van miletan ne kategorîyeka din lê îlla miletê tirk pêk anîne.

 

Pirensîbên bingehîn yên şêweyê zanistiyê  

Şubhekirina ji fikrên ku çavkanîya wan merivên ku wekî otorîte têne dîtin, herwisa, şubhekirin û tehqîqkirina dîtinên ku xwe dispêrin fikrê kesên wisa, bo rayagiştî eşkerakirina encamên ku ji vê şubheyê bi dest ketine, duristî û wêrekbûneka wisa, taybetmendîyeka gelek girîng a şêweyê zanistîyê ye. Gotin û helwêsta yên ku wekî otorîte qebul bûne, di zanistê de nabin pîvana rastîyê. Di zanistê de tekane pîvana rastîyê heye, ew jî dîyarde ne. Taybetmendîyeka zanistîyê ya din jî ev e ku, divê meriv ne ku bi fikr û otorîteyên ku li gorî ecibandin û meylên merivî ne ve girêdayî be, na, divê meriv bi dîyarde û delîlên objektîf ve girêdayî be û malîyeta wê çi dibe bila bibe, divê meriv li hemberî dîyardeyan xwe ji guhertina fikrî bi paş ve nede. Ji van prensîban ya pêşîn li hemberî hêza muhakemekirina rexneyî, ya duduyan jî, li hemberî delîlên objektîf, dîyarde û peywendîyên dîyardeyî rêzdarîyê îfade dike. Di vê çarçeweyê de eşkera ye ku Ataturk jî dikane bihê rexnekirin. Tew peywendîyeka din ya ji viya gelek girîngtir heye. Em salên 1919-1921 bînin bîra xwe. Nameyên ku Mistefa Kemalî di dema kongreya Erziromê de bo şêxên kurdan, bo serekeşîrên kurdan, bo axayên kurdan nivîsîne, herwisa, ew gotinên mîna “Piştî serketinê dê mafên neteweyî bo kurdan jî bêne dayîn” ku di protokola Amasyayê de hene, dîsa, gotina “Em ji mîsaqê millî erdê ku tirk û kurd li ser rûdinin têdigihên”, herwisa, divê em planên “bo kurdan otonomî” yên li sala 1922yan jî ji ber bala xwe dûr nexînin. Ev eşkera ye ku di navbera daxuyanîyên Mistefa Kemalî yên li destpêka sala 1920î, yanî, di navbera gotinên wî yên li dema têkoşîna neteweyî û daxuyanîyên wî yên li salên 1930î de nakokî heye. Ger ev nakokî bi dîyardeyan, bi delîlên objektîf ve girêdayî bêne şîrovekirin, hingê dê pêzanîna me ya derheqê kultura sîyasî ya tirkan de jî zêde bibe.

 

Munaqeşeyên nasnameya jorîn-nasnameya jêrîn

Bi vê axaftina sererkenî re li Tirkiyeyê munaqeşeyên nasnameya jorîn-nasnameya jêrîn jî gurr bûn. Orgeneral Başbuxî got, li binê nasnameya tirk ya jorîn nasnameyên cihê yên jêrîn jî dikanin hebin. Got, nasnameyên jêrin dikanin mafên takekesî taleb bikin lê em destûrê nadin ku ew mafên komelî taleb bikin. Ji van peywendîyan têgeheka mîna “Tirkîyeyîbûnê” jî tê afirandin. Yên ku di vî fikrî de ne, dibêjin, wekî nasnameya jorîn ne ku “tirkîtî” divê têgeha “Tirkîyeyîbûnê” bihê qebulkirin. Li gorî qenaeta min li hemberî dîyardeyên şênber, têgeha “Tirkîyeyîbûnê” jî ji xwexapandinekê wêdetir ne tiştekî din e. Wekî nasnameya jorin, di navbera “tirkîtî” û “Tirkîyeyîbûnîyê” de zêde ferqek tun e. Lewre Tirkîye tê wateya cihê ku tirk têde dijîn, tê wateya welatê tirkan. Tirkîye ne ew nav e ku wekî Îran, Îraq û Sûrîyeyê, wekî Misr, Lîbya, Tunûs, Cezayîr û Fasê îşaretê etnîsîteyê neke. Tirkîye, ew nav e ku, wekî Erebistan, Hindistan, Tirkîstan, Sirbîstan, Kurdistan û Macarîstanê îşaretê etnîsîteyê dike. Li Tirkîyeyê munaqeşeyên nasnameya jorîn-nasnameya jêrîn tenê bi şertekî dikanin wekî munaqeşeyên tendurist qebul bibin. Ger nasnameya tirk jî, wekî mînak, mîna nasnameya kurd nasnameyeka jêrîn qebul bibe, hingê dê ji van munaqeşeyan encameka tendurist derbikeve. Ne mumkin e ku bi têgeha “Tirkîyeyîbûnê” meriv bigihê encameka tendurist. Te divê bila Prof. Dr. Baskin Oran yan Prof. Dr. Îbrahîm Kaboglu viya bibêjin, yan te divê bila sererkan viya bibêje, yan jî te divê bila PKK û Partîya Civata Demokratîk viya bibêjin, rewş naguhere.

 

Hukmat-Parlemento-Sererkanî

Sererkan orgeneral Îlker Başbugî li roja 29 nîsan 2009 li Anqereyê, li qerargaha sererkanîyê kombûneka çapemenîyê çêkir. Di kombûna çapemenîyê de qala çekên ku li Îstanbulê di nav arazîya Bedredîn Dalanî de li bin erdê hatin dîtin kir. “Ji çiyê daxistina PKK” jî mijareka girîng bû. Orgeneral Başbugî behsa xala 221. ya qanûna cezayê ya Tirkîyê (TCK) kir, herwisa, behsa benda vê xalê ku poşmanîyê tanzîm dike kir. Behsa xala 221. ya qanûna cezayê ya Tirkîyê kir. Xwest ku ev xal bi hesasîyet bêne tetbîqkirin. Got “Em tanzîmkirineka din nafikirin.”

Em qala çawahîya bingehîn ya rejîmê dikin, em hewl didin xwe daku têbigihên, fêm bikin. Îfadeya “em tanzîmkirineka din nafikirin” çawahîya bingehîn ya rejîma sîyasî û sîstema sîyasî ya tirk nîşan dide. Li demokrasîyan, di sîstemên parlementerîyê de, yên ku dê mijarên wekî “efû”yê bifikirin kî ne? Kîjan dezge ne? Hukmat yan jî parlamento ne. Partîyên sîyasî ne, parlementer in. Van meseleyan, meseleyên wisa, hukmat dê bifikire, dê teklîf bide parlamentoyê, parlamento jî dê van teklîfên qanûnan munaqeşe bike, li ser biryaran bigre. Lê sererkan piştî ku derbareyê “ji çiyê daxistina PKK” de daxuyanî dide, hingê dibêje: “Em tanzîmkirineka din nafikirin.” Madem wisa ye, fonksîyona hukmatê çi ye? Fonksîyona parlamentoyê çi ye? Hukmat yan jî parlamento di warê munaqeşekirina mijarên wisa de çima însîyatîfê nagre destê xwe. A ev e, kakilê rejîma sîyasî û sîstema sîyasî ya tirk ev e. Di hinek mijaran de, wekî mînak, di pirsa kurd de însîyatîf bi tevayî di destê leşkeran de ye. di van mijaran de li hemberî leşkeran giranîyeka cidî ya hukmat û parlamentoyê tune ye.

Di çarçeweya van peywendîyan de têkilîya hukmat yan sererkanîyê ya bi Partîya Civata Demokratîk re jî ger bêne vekolîn dê baş be. Di hilbijartinên giştî yên roja 22 temûz 2007 de DTP bi 22 parlementeran ket meclisa Tirkîyeyê (TBMM) û grûb ava kir. Sererkan dibêje “em nikanin ligel yên ku piştgirîya terorê dikin di bin eynî banî de bêne gel hev” û naçin meclisê. Serekwezîr jî bi DTP re hevdîtin nake, mesela, destê serekê giştî yê DTP Ehmed Turkî nagre. Serekê DYA Obama bi parlementerên DTP re, wekî mînak, bi Ehmed Turkî re diaxife, hevdîtin dike lê serekwezîr Receb Teyîb Erdogan xwe ji viya dûr digre. Sererkan û leşker tenê bona guhdarîkirina serekê DYA Obamayî hatine meclisê. Li vir divê em viya jî bînin bîra hukmatê: Heta ku şer dewam bike, hukmat di mijarên wisa de li hemberî leşkeran nikane însîyatîf bigre. Şer jî tenê dikane di prosesa ku dê daxwazên kurdan bi awayekî maqul bêne bicihanîn de bi dawî bibe.

 

Di kultura siyasî ya tirk de drûşm   

“Kurd nehatine asîmîlekirin, asîmîlasyon tune ye.” drûşmeka (slogan) grîng e. Digel bi dîyardeyan hatiye pûçkirin, hîn jî berevanîya vê drûşmê tê kirin. Ev drûşmeka wisa ye ku derbareyê pirsa kurd de hatiye afirandin.

Drûşma “Li Tirkîyeyê ji % 99’ê gel musluman e.” drûşmeka wisa ye ku hebûna 15 mîlyon elewîyan înkar dike. Herçendî beşeka elewîyan bibêjin “axir em jî musluman in” jî, ev drûşm ji alîyê jîyanê ve tê pûçkirin.

Drûşmeka bi awayê “Tirk navê etnîsîteyekê nîn e; tirkan, ereban, kurdan, lazan û çerkezan jî digre nava xwe” drûşmeka girîng a kultura sîyasî ye. Misêwa derdikeve pêşîya me. Di serî de, derbareyê pirsa kurd de derdikeve pêşîya me.

Tesbîteka mîna “Koka terorê li derve ye” drûşmek e. Ev drûşmeka wisa ye ku, serê piştgirîya ku Tirkîye ji cîhanê digre, dixumîne. Dibêjin dewleta ku li cîhanê herî zêde piştgirî dibîne Îsraîl e. Dibêjin DYA, Yekîtîya Ewropayê, Yekîtîya Neteweyan piştgirîya Îsraîlê dikin. Li gorî qenaeta min Tirkîye bêhtir ji Îsraîlê tê piştgirîkirin. Ji ber ku wisa ye, Trirkîye kanibûye hebûna ji 20 mîlyonî zêdetir kurdî înkar bike. Tirkîye kanibûye bi Yekîtîya Ewropayê, bi Dewletên yekbûyî yên Amerîkayê bide qebulkirin ku ev înkar gelek normal e. Di mijara bi hezaran cînayetên “faîlê wan nedîyar” de tu rexneyeka piçûk ya dezgeyên Ewropayê ya dezgeyên navneteweyî tune ye. Em rojên 21ê adarê, Newrozê, Dîyarbekirê bînin bîra xwe. Em dibînin ku bi sedhezaran kurd; jin, zarok, xort, kal û pîr, karker, gundî, esnaf, yên ku serbest dixebitin, li wir, beşdarî pîrozbahîyên Newrozê dibin. Teror, bi sedhezaran kesî çêdibe? Lê YE û DYA terorê herwekî Tirkîyeyê tarîf dikin. Tiştê ku Tirkîye jê re dibêje teror ew jî dibêjin, her çalakîya kurdan di vê çarçeweyê de dinirxînin. Kes alîkarîya kurdan, alîkarîya PKK û yên din nake, her kes alîkarîya dewletê dike. Ev çima wisa ye? Divê ev rewşa hanê bête vekolîn. Ger PKK dikane li Almayayê, li Fransayê, li Îngilîstanê, li Îtalyayê, li Îspanyayê, li Hollandayê, li Danîmarkayê, li Swêdê û hwd. xwepêşandan, mitîng û meşan li dar xîne, ger dikane li van welatan weşanê bikê, ji ber ku li wan welatan her kes dikane van çalakîyan bike lewma ye. Tirk, ereb, tamîl, her kes dikane li wan deran van çalakîyên wisa li dar xîne. Yek ji delîlên sereke ku nîşan dide Tirkîye li cîhanê tê piştgirîkirin, cînayetên “faîlê wan nedîyar” ku hejmara wan bi hezaran e. Sererkan roja 14 nîsan 2009 û roja 29 nîsan 2009, her carê zêdetirî du saetan li pêşîya rojnamegeran axafî. Balkêş e ku sererkanî derbareyê van cînayetan de, derbareyê fealîyetên JITEMê de tu tiştekî negot, endamên çapemenîyê û nivîskarên rojnameyan jî derbareyê vê mijarê de tu pirsekê jê nepirsîn.

Piştî Abdulqadir Ayganî Yildirim Beglerî jî derbareyê kirinên xwe yên di nav JITEMê de daxuyanî belav kirin. Hevpeyvîna ku Ertugrul Erbaşî bi Yildirim Beglerî re kiribû li rojên 12-17 nîsan 2009 li rojnameya Sabahê weşîya. Yildirim Begler ne îtîrafkarê PKK ye. kesekî wisa ye ku rasterast di nav JITEMê de dest bi xebatê kiriye. Tirkmanekî Kerkûkê ye. Di JITEMê de wekî tercuman xebitiye. Beşdarê lêpirsîna PKKyîyên ku li Kurdîstana Başûr hatine girtin bûye.

Yildirim Beglerî di maweya 6-7 rojan de derbareyê fealîyetên JITEMê de qala gelek tiştan kir. Derbareyê kirin û ehwalên general, efser, tîmên taybet, dozger û hakiman de malumatên dewlemend dide.

Yildirim Begler, yên ku PKKyîyan, sempatîzanên PKKê bi îşkenceyê kuştine û xistine bîran yan li gorên komelî binax kirine, bi “ehmeqîyê”, bi ji heqderneketinê tawanbar dike. Dibêje: “Me vî karî hîn bi profesyonelîyê dikir. Cesedê yên ku me ew di îşkenceyê de kuştine, me di kûreya qalorîferê de dişewitand, me tu rêçekê ndihişt.” Yildirim Begler dibêje, “Yên ku ji alîyê JITEMê ve dihatin girtin, jixwe, di dema lêpirsînê de, di îşkenceyê de dimirîyan.”

Yildirim Begler dibêje: “PKKyî, sempatîzanên PKKê ku me ew digirtin, piştî lêpirsînê, me ew siwarê helîkopteran dikir, li deverên ku şer û pevçûn têde diqewime, me wan ji helîkopterê diavêt xwarê. Bi vî awayî, herwekî ku di pevçûnê de hatibin kuştin, me wisa nîşan dida.”

Yildirim Begler di hevpeyvîna ku Ertugrul Erbaşî pê re kirîye de vana jî îfade dike, dibêje: “Pirranîya kuştinên ‘faîlê wan nedîyar’ di lêpirsînê de, di îşkenceyê de mirine. Yên ku dihatin girtin, jixwe, di lêpirsînê de halê wan perîşan dibû. Ne mumkin bû ku wan bi vî halî derxin huzûra dozger. Ji her tirştî girîngtir jî, dozgeran ji pişt perdeyê lêpirsîn bi rê ve dibir, lêpirsînê taqîb dikir. Carînan min ji dozgeran re gotinên kesên ku dihatin lêpirsînkirin digot, min hewl dida ku rewşa wan şîrove bikim. Dozgeran digot, ‘Min nebihîst, min nedît.’”

Yildirim Begler, wekî qenaeta xwe ya şexsî dibêje: “Di çarçeweya tehqîqatên Ergenekonê de, ji ber ku di van cînayetan de hevkarîya wan heye, divê dozger jî bêne mehkemekirin.”

Yildirim Begler behsa viya jî dike ku, elemanên JITEMê, efser, general û tîmên taybet di prosesa şerî de, di demeka kurt de çawa dewlemend bûne, çawa bûne xwedîyê hebûneka mezin. Qala xwe jî dike ku çawa dewlemend bûye. Dibêje: “Me bi erebeyên dewletê, bi erebeyên leşkerî madeyên muxeder vediguhest, me qaçaxçîtîya petrolê dikir, li dewra Sedam Husên ku li Îraqê cîhazên satelaytê qedexe bûn, me qaçaxçîtîya van cîhazan dikir.” Dibêje: “Haya hemî rêveberan, ya walîyan, ya qaymeqaman, ya dozgeran, ya hakiman, ya efseran, ya generalan, ya polîsan ji nêzîk de ji van tiştan hebû.”

Ev hemî tiştên ku dibin û diqewimin, bêguman rêxsitinên îstîxbaratê yên rojavayî, çapemenîya rojavayê, rêvebeirên rojavayê jî jê agahdar dibin. Digel van hemîyan, di mijara cînayetên “faîlê wan nedîyar” de eleqeyeka cidî nîn e. Ev nîşan dide ku Tirkîye di qada navneteweyî de tê piştgirîkirin. Ji van peywendîyan agahdarbûyîn bona kurdan gelek girîng e. Agahdarbûna ji van peywendîyên derveyî qanûnî, dê rêya têkoşîna li hemberî van prosesan jî bi xwe re veke. Çi dema ku di destûra bingehîn yan qanûnan de guhertineka piçûk çêbibe, dezgeyên rojavayê viya wekî “demokrasîya Tirkîyeyê bi gavên fireh pêş de diçe” têdigihên. Lêbelê terora dewletê ya bêsînor, karên derveyî qanûnan û bêhuqûqîyan, ji nebihistîi, ji nedîtî ve tên. Helwêsta rojavayê piştgirîkirin e, digel cînayetên “faîlê wan nedîyar” piştgirîya Tirkîyeyê dike, karên bêhuqûq, terora dewletê ji ber dêhn û balan, ji ber çavan dûr digre. Helbet divê ev helwêsta rojavayê bihê rexnekirin.

Divê drûşma “Ji bilî tirk dostê tirk tune ye” jî di vê çarçeweyê de bihê nirxandin. Dostanî an na, çawa dibe bila be, ev rastîyeka vekirî ye ku li cîhanê piştgirîya dewleta Tirkîyeyê tê kirin, çav ji terora wê ya dewletê re tên girtin. Dewlet, ev piştgirîya ku jê re çêdibe, bona ku zêde dernexîne pêş, radibe drûşmeka wisa diafirîne.

Ev drûşmên “Sala 1915 karê dîrokzanan e”, “Pirsa ermenîyan meseleya dîrokzanan e” jî drûşmên wisa ne ku dewletê derbareyê pirsa ermenîyan de afirandine. Piştî daxuyanîya serekê DYA Obamayî ku derbareyê sala 1915 de li roja 15 nîsan 2009 kir, derket meydanê ku ev drûşm çiqasî vala û bêfonksîyon in. Serek Obama, derbareyê sala 1915 de herwekî ku ermenîyan wê demê tarîf kiribûn, îfadeya “Medz Yergen” ku di wateya “Felaketa Mezin” de ye bi kar anî. Viya, Tirkîyeyê aciz kiriye. Serekwezîr Receb Teyîb Erdoganî gotîye, ev îfade nayê qebulkirin, rastî hatiye vajîkirin. Wateya viya ev e ku: Em dizanin rastî çi ye, li derveyî viya em fikrekî din qebul nakin. Nexwe êdî ev dîrokzan dê çi bikin gelo?

Li dera ku azadîya îfadeyê nîn be, rexneya azad wekî dezgeyekê rûneniştibe, gotina “Sala 1915 karê dîrokzanan e” bêwate ye. Ya girîng ew e ku di mijarên wisa de raman bikanibe azadane îfade bibe.

Jenosayda ermenîyan pirseka însanîyetê ye, pirseka wijdanê ye. Ev bi pirs bi bazarkirinên ku Tirkîye dê bi Ermenîstanê re yan bi DYA re, bi YE  û hwd.  re bike, çareser nabe. Ev pirseka wisa ye ku divê dezgeyên navneteweyî, organên dadgeha navneteweyî vê pirsê çareser bikin.

Daxuyanîyên bi şeklê “Bona çareserkirina meseleya ermenîyan em ji dîrokzanên ermenî û dîrokzanên tirk komîsyonekê dabimezrînin. Ev komîsyon çi qerarî bide em ê pê razî bin.” jî gotinên vala ne. Me li jor qala wê kir ku çima naveroka van pêşnîyazên wisa vala ye.

Serekkomar Abdullah Gulî jî piştî axaftina serekê DYA Obamayî got: “Ermenîyan gelek tirk û musluman kuştin. Divê Obamayî behsa êşa tirkan û musluman jî bikirana.” Serekkomar Abdullah Gul ji tirkan û musluman behs dike. Ev rastîyeka vekirî ye ku tirk jî musluman in. Hingê bi peyva “musluman” çi tê îfadekirin? Serekkomar Gul ji bo ku nebêje kurd, têgeheka fireh ku kurdan jî digre nava xwe, têgeha “muslumanan” bi kar tîne. Digel ku tirk jî di nav vê têgehê de cih digrin, xwe nagre ku peyva tirk di derceya yekem de bi kar neyne.

Di kultura sîyasî ya tirkan de drûşmeka din a wekî “tek ziman, tek milet, tek ala, tek welat, tek dewlet” jî heye. Meriv di vir de hewldaneka wisa dibîne ku, bi van îfadeyan, bêyî ku dîyardeyên şênber li ber çav bêne girtin, bi qanûnan, bi talîmatan, bi emr û fermanan, bi mueyîdeyên îdarî û cezaî miletên cihê dikin tek milet.

Dibêjin, “Şîdetê mîada xwe tijî kirîye. Bi şîdetê tu tiştek bi dest nakeve, meriv bi şîdetê nagihê tu derê.” Ev jî drûşmeka girîng ya kultura sîyasî ya tirkan e. Ev drûşmeka wisa ye ku şîdeta PKKê protesto dike, tawanbar dike. Tu rexneyeka piçûk ya vê zihnîyetê bo terora dewletê, wekî mînak, bo cînayetên “faîlê wan nedîyar” tune ye. Heta ku terora dewletê neyê rexnekirin, ev ne helwêsteka tendurist e ku bibêjin bila şidet raweste. Di nav civatên demokratîk de, wekî mînak, li nav civakên rojavayê, helbet divê cih ji şîdetê re tune be. Lewre li nav van civatan azadîya xweîfadekirinê wekî sazîyekê rûniştîye. Pirseka gelan ya derbareyê nasnameyê de nîn e. Lêbelê li wê dera ku terora dewletê wekî sazîyekê rûniştibe û cînayetên “faîlê wan nedîyar” çêbibin, divê însan li hemberî şîdeta dewletê xwe biparêzin, ewlehîya xwe pêk bînin. Herwekî ku li nav civatên rojavayê tê fêmkirin, divê şidet li nav civatên wisa bi eynî wateyî neyê fêmkirin.

Drûşma “Pêşî dewlet” drûşma herî girîng ya jîyana sîyasî ya tirk, sîstema sîyasî ya tirk, rêveberîya dewleta tirk û sîstema serwerîya tirk e. Zihnîyeta ku pêşdeçûna civatî û aborî dide sekinandin, ev e. Di bingeha gelek pirsgirêkên civatî û ekonomîkî de ev zihnîyet heye. Heta ku fehma “pêşî însan” di cihê drûşma “pêşî dewlet”ê de neyê bicihkirin ne mumkin e ku pêşdeçûneka tendırist ya civatî û aborî pêk were.

Fikrekî belavbûyî yê mîna “Kurd nizanin çi bixwazin” heye. Lêbelê kurd li kovarên xwe, li rojnameyên xwe, di bernameya partîyên xwe de daxwazên xwe didin zanîn. Digel viya dîsa jî derdora fikrê tirk, derdora çapemenîya tirk di fikrê xwe yê şablonvarî yê mîna “Kurd nizanin çi bixwazin” de dewam dikin. Weqfa Ekonomî û Etudên Sosyal ya Tirkîyeyê (TESEV) di berfanbara 2008an de Rapora Kurd belav kir. Sernavê raporê Kürt Sorununun Çözümüne Dair Bir Yol Haritası, Bölgeden Hükümete Öneriler (Derbareyê Çareserîya Pirsa Kurd de ji Herêmê bo Hukmatê Pêşnîyaz) e. Piştî vê raporê di çapemenîya tirk de şîroveyên mîna “Êdî dîyar e ku kurd çi dixwazin” hatin dîtin. Ya rast, tiştê ku di raporê de nivîsandî ye, di rojname, kovar û bernameya partîyên kurdan de nivîsandî bû. Dibe ku hinek birêkûpêktir hatibe nivîsandin.

Yanî wisa dixuye ku heta TESEV yan dezgeyên wekî wê nenivîsin ku kurd çi dixwazin, daxwazên wan balê nakşînin. Ev rewş ji viya çêdibe ku, fikrê tirk, çapemenîya tirk naxwaze kurdan wekî muxatab qebul bike.

Di vê çarçeweyê de divê em bala xwe bidin ser fikrekî ku ji alîyê leşkeran ve îfade dibe. Leşker dema ku çapemenîya tirk yan hinek nivîskaran rexne dikin, hertim rexneyên wekî “dixwazin artêşê têkelî sîyasetê bikin” yan “leşkeran kaş dikin nav sîyasetê” dikin. Tekîd dikin ku divê ev wisa nebe. Lêbelê artêş bi xwe tam di nava sîyasetê de ye. Em planên darbeyê yên li salên 2003-2004 bifikirin. Planên darbeyê yên ku bi navê Sarikiz, Ayişigi, Yakamoz, Eldiven têne binavkirin di wateyeka fireh de ma ne sîyaset e? Tew di ser de, wekî mînak, sîyasetek ku sîyasetê li partîyan qedexe dike û rêveberîyeka otorîter tîne… Sererkan orgeneral Îlker Başbug roja 14 nîsan 2009 û roja 29 nîsan 2009, li dera ku endamên çapemenîyê jî li wir amade bûn, her carê ji du saetan zêdetir axifî. Her mijara ku diviyabû partîyên siyasî, hukmat, meclis (TBMM) û parlementeran li ser biaxifiyana û munaqeşe bikirana, wî bi xwe axaft. Derbareyê hinek mijaran de ferman da. Ev jî zîhnîyeteka wisa ye ku wekî partîyeka dewletê dixwaze xwe di ser hemî partîyên sîyasî re bibîne. Zihnîyetek ku ferman dike, qedexekar e…

Çapemenîya tirk, derdorên fikrî yên tirk çi dema ku di nav kurdan de bûyerên wekî kuştin, “tore”, doza xwînê yên neyînî ku nayêne xwestin rû bidin, tavilî bûyeran bi dezgeyên feodal yên mîna eşîrtî, şêxayetî û axatîyê ve girêdidin. Lêbelê hîç pirsa wê nakin ku ev dezgeyên wisa çima hîn jî li pîyan e. Hîç li ser naaxifin ku dewlet çima bi nûnerên van dezgeyan re hevkarîyê dike. Helwêsteka wisa nîşan didin ku mîna proseseka wisa tune be. Wekî mînak, ji ber çavan dûr digrin ku zihnîyeta korucutîyê ruh xistiye van dezgeyan, rê vekirîye daku ev dezge zinde bibin. Lêbelê wekî miletek înkara kurdan, ev înkarkirina ku polîtîkayeka sîstematîk ya dewletê ye, dewletê bi xwe ruh û can daye van dezgeyên feodal ku ev dezge kanibûne zinde bimînin. Wekî miletek înkarîya kurdan polîtîkayeka bingehîn e. Heta ku ev polîtîkaya sîstematîk ya dewletê neyê vekolîn, dê neyê fêmkirin ku ev dezgeyên feodal çima hîn jî li ser pîyan e, çima wisa misêwa cînayetên ku bi navê “tore” têne binavkirin çêdibin.

Di civatên feodal de hinek nirxên ku xwe dispêrin têgeha şerefê hene. Wekî mînak, di pevçûnên xwînî de jin û zarok nabin armanca kuştinê, bi dişmin re herdem rû bi rû şer tê kirin, di pişt re êrîş nayê kirin, ger yekê xwe avêtibe bextê meriv, dixwazî bila dişmin be, bo dişmin nayê teslîmkirin, ev nirxên hanê di çarçeweya têgeha şerefê de ne. Wisa tê dîtin, bala meriv diçe ser ku di prosesa şer de ev nirxên hanê jî gelek riziyane. Ev jî bi polîtîkaya înkarê re girêdayî ye. (***)

11.05.2009

 

 

____________________

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

 

(*) Dewra Tek-partîtîyê: Li Komara Tirkîyeyê dewra tek-partîtîyê ew dewr e ku ji sala 1923 heta sala 1946 dewam kiriye. Di vê demê de Partîya Komara Gel (Cumhuriyet Halk Partisi) hebû. Heta sala 1935 navê wê Firqeya Komara Gel (Cumhuriyet Halk Fırkası) bû. Lêbelê piştî şerê cîhanê yê duyem bi zora DYA li Tirkîyeyê destûr hat dayîn ku ji yekî zêdetir partî hebin. Li ser vê yekê di roja 07.01.1946 de Partîya Demokrat (Demokrat Parti) ava bû. Ev partî çar sal paşê, di hilbijartinên serbest ên di roja 14 gulan 1950 de bi tena serê xwe bû îqtîdar û dawî li îqtîdara tek-partîtîyê anî.

 

(**) Enstîtuyên Gundan (Köy Enstitüleri): Li Tirkîyeyê Enstîtuyên Gundan (Köy Enstitüleri) li gorî qanûna bi hejmar 3803 yê roja 17 nîsan 1940 hatin avakirin. Armanca wan ew bû ku zarokên gundan yên jîr, yên ku xwendina sereta temam kirine, li van enstîtuyan bi perwerdeyeka bilind perwerde bikin û cardin li kar û barên birêvebirina gundan, li xwendegehên gundan wekî dersdar wan bikar bînin. Lê piştî ku dîtin bi vî awayî çavê gundîyan vedibe û dê rejîm nikanibe gundîyan kontrol bike, nikanibe wan bi rê ve bibe, di sala 1954an de hatin girtin.     

 

(***) Tirkîya vê nivîsê bi sernavê “Rejimin Ana Niteliği - IV” di du beşan de li malpera www.kurdistan-post.com weşiyaye.

 

   

 

çapkirin