Rîayetkirina bo ‘Krîterên Anqereyê’ çawa pêk tê?

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî:  Roşan Lezgîn

Roja 24 sermawez 2008, Li Anqereyê konferansek bi sernavê “Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî: Duh, Îro û Sibêya wê” hebû. Konferans li Fakulteya Zanyarîyên Siyasî çêbû. Konferans, ji layê Komîsyona Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî û Navenda Mafên Merivan a Fakulteya Zanyarîyên Siyasî hatibû organîzekirin. Roja ku konferans çêdibû, bi alîkarîya Enstîtuya Goethe ya Anqereyê pêşangehek bi sernavê “Ji Nurnbergê bo Lahey: Rêya ku diçe Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî” hatibû vekirin. Pêşangeh di Fakulteya Zanyarîyên Sîyasî de li Salona Bistûn (Sutunlu Salon) bû. Konferans û pêşangeh, ji xelkê re vekirî bûn.  

Sernavê rûniştina duyem ku dana êvarê çêbû “Di 60. Salvegerê de Pêşîlêgirtin û Cezakirina Tawana Jenosaydê: Prensîb û Armanc” bû. Di vê çarçeweyê de teblîxên bi sernavê “Tarîfa Jenosaydê û Awirekî Giştî li Peymana Jenosaydê”, “Piştî Peymanê Tawana Jenosaydê” û “Li Cîhanê Xebatên Jenosaydê” hatin pêşkêşkirin. Teblîxek ku dana sibehê hat pêşkêşkirin jî sernavê wê “Di Radeya Neteweyî de Wasitekirina Tawana Jenosaydê û Pêşîlêgirtina Jenosaydê, Karîgerîya Pêşîlêgirtinker a Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî” bû.

6-7 akademîsyenên bîyanî jî beşdarê vê konferansê bûbûn. Wekî mînak, hindek ji wan teblîxên ku li jor behsa wan hate kirin, ji layê akademîsyenên bîyanî hatin pêşkêşkirin. Mêvanên bîyanî beşdarê munaqeşeyan jî bûn. Mêvanên bîyanî, ji welatên Ewropayê yên mîna Îtalya, Hollanda û Almanyayê bûn. Akademîsyenekî meksîkayî jî hebû.

Di konferansê de li ser Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî û jenosyadê hat axaftin lê ermenî, kurd, asurî-suryanî, elewî û êzidî hîç nebûn mewzûbehs. Kesên ku teblîx pêşkêş kirin, hîç behsa jenosayda ermenîyan, jenosayda asurî-suryanîyan û jenosayda ku bi demdirêjî li ser kurdan tê meşandin, nekirin. Kesên ku teblîx pêşkêşî konferansê kirin, hîç behsa pirsgirêkên elewî û êzidîyan jî nekirin. Hîn zêdetir behsa jenosayda ku li Ruandayê, li hemberî tutsîyan çêbûye û jenosayda ku li Bosnayê boşnaq bo xwe kiribûn armanc, kirin. Di vê mijarê de helwêsta akademîsyen û pisporên bîyanî balkêş bû. Akademîsyenek, mîna ku bixwaze derbareyê ermenîyan de hin tiştan bibêje lê tavilî got “… lêbelê li Tirkîyê axaftina van tiştan qedexe ye” û berê axaftina xwe bi dereka din ve bada. Akademîsyen û pisporên bîyanî gotin “li Tirkîyê axaftina van mijaran qedexe ye” û qet neketin nav behsa ermenîyan û behsa kurdan. Ger ev helwêsta akademîsyenên bîyanî bête analîzkirin, dibe ku sûdewar be.

Peywendîyên derbareyê kurdan, kurdî û Kurdîstanê de çima di nav qedexeyan de ne? Akademîsyen û pisporên bîyanî çima rîayeta van qedexeyan dikin? Ev, proseseka wisa ye ku divê bête vekolîn. Îro li Rojhelata Navîn kurd ne xwedîyê mafên ku diviya hebûna, mafên rewa, mafên xwezayî ne. Ev maf, li kurdan hatine qedexekirin. Mafên ku her kes, wekî mînak, mafên ku ereb, fars û tirk bi awayekî xwezayî xwedîyê wan in, li kurdan hatine qedxekirin. Mafên xwezayî çi ne? Ew maf in ku meriv jidayîkbûna xwe xwedîyê wan e. Bona ku însan e, xwedîyê wan mafan e, mafên însanî ne. Îro li cîhanê di tu qanûna esasî de hukmên mîna “Her kes dikane bi azadî avê vexwe” yan “Her kes dikane bi azadî hewa bigre, her kes dikane bi azadî li çol û pesaran bigere” nîn in. Ji ber ku ev mafên hanê, pêdivîyên însanbûnê ne, pêdivîyên ganîbûnê ne. Ev mafên hanê bi qasî ku di qanûna esasî û qanûnan de, yan jî di belgeyên mafên merivan ên navneteweyî de amaje pê neyê kirin, mafên xwezayî ne. Herwekî vana, îro li cîhanê di tu qanûna esasî de xaleka mîna “Her kes dikane bi azadî zimanê xwe yê zikmakî biaxife” jî nin e. Ji ber ku bikaranîna zimanê zikmakî, mîna vexwarina avê, mîna girtina hewayê mafekî xwezayî tê dîtin, mafek ji pêdivîyên însanî tê qebulkirin. Yê xwezayî yê rast e, yê rewa ye, yê ku divê bibe ye. Di dîroka huqûqê de, di dîroka ramyarîya sîyasî de cihekî gelek mezin ji huqûqa xwezayî, huqûqa tebîî re heye. Daxuyanîya Mafên Hemwelatîbûnê ya Îngilîz li sala 1689, Daxuyanîya Serxwebûna Amerîkan li sala 1776, Daxuyanîya Mafên Merivan a Fransiz li sala 1948, Daxuyanîya Mafên Merivan a Yekîtîya Neteweyan piratîkên fehma mafên xwezayî û huqûqa xwezayî ne ku tetbîq bûne. Lê ev mafên ku xwezayî ne, li kurdan hatine qedexekirin. Li seranserê dîroka komara Tirkîyê tiştê ku peywendîya kurdan û tirkan dîyar dike, ev qedexeyên hanê ne. Ev qedexeyên hanê xwedîyê wê hukmê ne ku, jîyana sîyasî ya tirkan dîyar dikin û îstîqametê didinê.

Li salên 1930î, li bajarên kurdan ên mîna Diyarbekirê kurdên ku diçûn sûk û bazaran, sere her peyva kurdî ku axafîne, cerîmeya pare li wan dihate birîn û ev cerîme destadest dihate tehsîlkirin. Sedem, qedexebûna kurdî bû.

Li mehên havînê yên sala 1970, li Kurdîstanê, tevgereka pêt a komandoyan hebû. Li navçeyên mîna Farqîn, Bismil, Melazgir û Wêranşarê tevgera komandoyan bi awayekî karîger hatibû tetbîqkirin. Hêzên asayîşê yên komando ber destê sibehê bi ser gund de digirtin, jin û mêr, ciwan û pîr, her kesî li meydanê kom dikirin, gef li wan dixwarin û îşkence li wan dikirin. Zilamên 50-60 salî, ango zilamên navsere xwedîyê bûkan û nevîyan bûn, ji komê cihê dikirin, ew rût-uryan tazî dikirin. Paşê, li ber çavê vê komela merivan, ben bi serê hacetê wan ê mêranîyê ve girêdidan, serê ben didan destê bûk an jina wî û di bin derbên qundaxên tifingan de li nava gund digerandin. Li gel her tewirê îşkenceyan, kurd bi heqareteka wisa, bi îşkenceyeka wisa, bi piçûkxistineka wisa re jî rûbirû diman. Ev kirina hanê, heqareteka wisa ye ku li însanîyetê, li nirxên însanîyetê dibû. Bêguman kurdan vê yekê wekî heqaret û piçûkxistineka gelek mezin têdigihîşt. Çi dema ku meriv ji kurdekî 50-60 salî bipirse, bê hela çend zarokên te hene, dê bibêje, heşt, deh, sêzdeh. Dê bibêje, “Ewqas pir in ku navê hemîyan nayê bîra min, ez navê zarokên xwe tevlihev dikim.” Dê bibêje, “35-40 nevîyên min hene.” Ji layekî jî, ev tê vê wateyê ku bi vî awayî pesnê mêranîya xwe dide. Ew civaka ku bi vî awayî pesnê hêza mêranîya xwe dide, cezayeka wisa bona wê civakê tînin rojevê. Bona însanê kurd, bona civaka kurd, ma heqaret û piçûkxistineka hîn ji viya wêdetir heye? Ev operasyonên ku li meha nîsana 1970 li Farqînê çêbûn, Ocaxên Kulturî û Şoreşgerî yên Rojhelatê (DDKO) bi telgrafekê bo serokkomarê wê demê Cevdet Sunayî dabûn zanîn û xwestibûn ku bûyer bête vekolîn, derbareyê bepirsîyaran de doz bête vekirin. Wê demê serokwezîr Silêman Demirel bû.

Dema ku bala xwe didin ser salên 1980yan, dibêjin “Gerîla çima derket?”, “Gerîla çima ewçend bi hêsanî û zû di nav xelkê de belav bû?” Di rewşeka wisa de êdî dê çawa bûbûya? Partîya Karkerên Tirkîyê (TİP) li dawîya salên 1970yî piştî ku di kongreya xwe ya mezin a çaran de derbareyê pirsa kurd de hinde biryar dabûn, hate girtin. Bo partîyên ku dê bihatana danîn yan jî damzerandina wan dihate fikirîn, vê biryarê wekî gefekê nîşanê wan didan. Ocaxên Kulturî û Şoreşgerî yên Rojhelatê hatibûn girtin û ligel rêveberên wan, endam jî xistibûn zindanê. Lêkolîner û nivîskarên ku behsa kurdan an zimanê kurdî dikirin, bi mueyîdeyên gelek giran ên îdarî û cezaî re rûbirû diman. Di rewşeka wisa de rêyên ku jê re “aştîyane” tê gotin, hemî hatibûn girtin, êdî dê çi bûbûya? Sedemên van heqaret û piçûkxistinên mezin jî ew in ku me li serê vê nivîsê behsa wan kir. Çima? Ji ber ku di navîna salên 1960î de Partîya Demokrat a Kurdîstana Tirkîyê hatibû damezrandin. Partîyeka îlegal bû. Lê xerbatên wî yên karîger hebûn. Di payîza sala 1969an de mitîngên kurdane (Doğu Mitingleri) çêbûn, herwisa, di navîna sala 1969an de li Anqere û Îstanbulê Ocaxên Kulturî û Şoreşgerî yên Rojhelatê hatin damezrandin. Li bajarên mîna Diyarbekir, Farqîn, Batman û Erxenîyê Ocaxên Kulturî û Şoreşgerî yên Rojhelatê organîze dibûn. DDKO, di destpêka sala 1971 de li Hezoyê jî hatibû damezrandin. Di vê çarçeweyê de nirxên neteweyî şîn dibûn, dest bi zîldayînê dikirin. Ew qedexeyên ku behsa wan hate kirin, bêtesîr dibûn, di nav kurdan de ronîdarî geş dibû. Ev e, bizava komandoyan, terora dewletê bona ku pêşî li van vejînan, li van zîldanan bigre dihat pêşxistin. Ew kesên ku bi heqaret û piçûkxistinên wisa re rûbirû mane, rûmeta wan hatîye şikênandin lê reaksîyon nîşan nedane, dê derbareyê meseleya neteweyî de daxwazên wan hebin? Jixwe, piştî ku DDKO li Hezoyê organîze bû, demeka kin di pey re, muxtiraya 12ê adarê (1971) li dar ket. Rejîma leşkerî, rejîma îdareya orfî hate ser hukim.

Ew heqareta ku me hewl da xwe li jor bi kurtî behsa wê bikin, li kîdera cîhanê dibe bila bibe, dê meriv li hemberî wê derkeve. Ev heqaretên hanê, ev piçûkxistinên hanê, te divê bila li Afrîkaya Başûr bin, yan te divê bila li Rûsya û Sibîryayê bin, dixwazî bila li Amerîkayê, li Erebîstanê, li Tirkîstanê yan li Kurdîstanê bin, dê însan reaksîyon nîşan bidin. Ev yek, pêwîstîyeka însanîyetê ye, pêwîstîyeka xwedîlêderketina nirxên însanîyetîyê ye.

Dewlet, berxwedana li hemberî van qedexeyan wekî eşqîyatîyê, anarşîstîyê, terorê nîşan dide. Dibêje, “Tu îzeheka terorê ya mafdar nîn e, divê meriv her demê li dijî terorê be.” Tu palpişteka meşrû ya vê dîtina dewletê nîn e. Helbet dê li ser bête axaftin ku di bingeha ew peywendîyên dîyardeyî ku dewlet jê re dibêje “teror” de terora dewletê û şîdeta ku dewlet bona berevanîya qedexeyan pêk tîne, hene.

Li salên 1995-1996an, dema ku em li Girtîgeha Navendî ya Anqereyê diman, Leyla Zanayê bona ku ez lê binihêrim û bihelsengînim metnekê dabû min. Wê demê ez li jûra pêncan, parlementerên DEPê (Partîya Keda Demokratrîk) jî li jûreka din a vê girtîgehê diman. Ev metna hanê derbareyê jîyana Leyla Zanayê de bû. Gelek bala min dikişand ku hela Leylayê derbareyê serdegirtinên komandoyan de çi nivîsîye. Ji vê çendê, min ew metn bi hêsanî, bi baldarî û bi lezgînî xwend. Di metnê de derbareyê serdegirtinên komandoyan de tu qisetkirinek nîn bû. Ez hinekê têde heyirî mam. Rojekê di rêya dadgehê de ez rastê parlementeran, di vê navberê de, ez rastê Leylayê hatim. Mi got, di metnê de derbareyê serdegirtinên salên 1970yan de tu qisetkirinek nîn e, gelo derbareyê wan bûyeran de tiştekî ku bête bîra we, heye yan na? Got, “Wê demê ez gelek piçûk bûm, tiştek nayê bîra min. Lê dû re tê bîra min ku derbareyê van bûyeran de xeberdan çêdibûn.” Ez di vê bersivê de jî heyirî mam. Çunkî ez wisa difikirîm ku, ger 8-9 salî bin jî, bûyerên bi vî awayî li ser zarokan tesîrên mayende dikin. Ger meriv şert û zurûfên salên 1970yî bîne ber çav, hingê mumkin e ku ev yek îşareta viya dike ku wê demê malbat hîn polîtîze nebûye. Belam li wê demê, kesên mîna Mehdî Zana, Evdilkerîm Ceyhan, Mehmûd Okutucu, Muhterem Biçimli, Necmedîn Büyükkaya, Yumnî Budak, Ferîd Uzun, Nîyazî Hosta, Şemsî Hosta û Evdirehman Hosta, rêveber û endamên Ocaxên Kulturî û Şoreşgerî yên Rojhelatê, bona ku van bûyeran protesto bikin û bi raya giştî û karbidestan bidin zanîn, li derûdorê virevira wan bû digerîyan.

Li wan salan bavê fermandarê gerîlayan Mehsûm Korkmazî li zevîyên çandînîyê yên Mehmûd Kepolu yên li ber çemê Batmanê şofertîya traktorê dikir.

Li destpêka salên 1990î, jin û bûk li ber çavê zarok û pitikan bi porê wan de digirtin û di erdê re kaş dikirin dibirin. Li ber çavê jin û zarokan li zilamên ciwan îşkence dihat kirin. Zilamên kal, li ber çavê jin, bûk, zava û nevîyên wan, bi rîha wan de digirtin û di nav çamurê de digevizandin, bi pihînan diketin ser wan. Tevayî vê terora dewletê bona berevanîya qedexeyan bû.

Roja 19 sermawez 2004, li Qoserê, Oxir Kaymazê 12 salî ligel bavê xwe Ehmed Kaymaz hat kuştin. Polîsan 13 gule bera Oxir Kaymazî dabûn, ku hîn nuh ji xwendegehê vegerîyabû mal, hîn ku formaya xwendegehê li ser bû. Ev jî tê zanîn ku, van polîsan derbareyê vê dozê de tu cezayekê nexwarin.

Roja 10 kewçêr 2008, Engîn Ceberê Xorxolî (qezaya Çewlîkê) li Îstanbulê di nezaretxaneya polîsan de ji ber paşnavê xwe û sekna xwe ya camêrane bi îşkenceyê hat kuştin. Roja 5 sermawez 2008, li Îstanbulê Sebrî Cirit ji ber ku kurd bû, ji ber axaftina bi kurdî, bi lînçkirinê hat kuştin. Cenazeyê wî bona definkirinê şandin Çewlîkê. Roja 27 sermawez 2007, li Îzmîrê, Baran Tursun li hundirê otomobîla xwe bûbû amanca guleyên polîsan û jiyana xwe ji dest dabû.

Roja 7 berfanbar 2008, li Yunanîstanê, li Atînayê xortek xwendevanê lîseyê di numayîşekê de bi guleya polîsan hate kuştin. Ev bûyer li tevayî Yunanîstanê bi beşdarîyeka mezin bi rojan hate protestokirin. Li Tirkîyê tenê li sala 2008 ji layê hêzên asayîşê bi dehan kurd hatine kuştin. Ev cînayetên hanê jî êdî wekî bûyerên normal têne dîtin. Ev jî mijareka din e ku divêt li ser bête fikirîn.

Dewlet îro herî zêde ji “teror”ê gazindan dike. Tarîfa terorê bi rojavayîyan jî daye qebulkirin. Tiştê ku Tirkîye jê re dibêje “teror” rojavayî jî dibêjin. Lê ev rastîyeka gelek eşkera ye ku di bingeha vê têgihîştina “teror”ê de terora dewletê heye. Ziman û kultur, hatine qedexekirin. Ma qey kurd dê xwedîtîyê li ziman û kultura xwe yê qedexekirî nekin? Dê ziman û kultur neyêne xwestin? Ev e, çi dema ku hûn li dijî van qedexeyan derketin û bi şûn de, êdî, hûn “terorîst” in. Lêbelê li navbera salên 1985-1988, li Bulgarîstanê, ji helwêsta dewletê ya li hemberî wan rûdanên guhertina navên tirkan em ji nêzîk de dizanin ku ziman û kultur çendî girîng in. Ev reftarîya Tirkîyê ku li Qibrisê, li Bulgarîstanê, li Trakyaya Rojavayê, li Kerkûkê, li Makedonyayê û hwd. ku mafên tirkan, mafên ku ji civakîbûna tirkan hasil dibin, bi şêweyekî biryardar diparêze, li van deran tadaya ku li ziman û kultura tirkan, li cemata tirkan dibû, bo sazîyên navneteweyî radigihand, lê ji layê din, mafên kurdan, mafên ku ji civakîbûna kurdan hasil dibin, qedexe dike. Hingê ev yek tam dibe reftarî û fikrekî cotestandardîyê. Di peywendîya kurdan de karakterîstîkên bingehîn ên fikrê tirkî ev in.

Çendî hejar dibe bila bibe, dîsa jî quleka xênî ya malbeteka kurd heye, herwisa, çend serî pez, çend heb mirîşk, li pêşî yan jî li dora koxa xênî baxçeyeka piçûk, çend darên fêkîyan û hwd. hene. Çiqas jar dibe bila bibe, malbateka kurd xwedîyê vana ye. Dikane ji îmkanên xwezayê sûd wergire. Li gorî şert û zirûfên erazîyê, li gorî rewşa av û hewayê, li hin deran ji giyayan, ji hinde berhemên avî, ji masîyan, li hinde deran ji berhemên daristanî, ji berhemên nêçîrê sûd wergire. Bêyî ku muhtacê kesî bibe dikane jiyana xwe îdame bike. Lê gelo em dişên bona malbatên ku bi hêza zordar a dewletê terka mal û xanîyê xwe, terka cih û warê xwe kirine, mecbûr mane ku terk bikin, eynî tiştî bibêjin? Rewşa malbatên ku ji bajarên mîna Culemêrg, Wan, Sêrt, Mêrdîn, Diyarbekir û Bidlîsê bar kirine hatine li varoşên bajarên mîna Îstanbul, Îzmîr, Bursa û Anqereyê veniştine, gelek xirab e. Digel varoşên bajarên mezin, meriv dikane bibîne ku li kevîya bajarên mîna Culemêrg, Wan, Diyarbekir, Mûş, Bidlîs, Mêrdîn, Sêrt û Şirnexê jî nufûseka mezin komî ser hev bûye. Malbatên jar, jartir bûne, her ketine halekî wisa ku bûne muhtacê kesan. Dewlet û hukûmet ji layekî de gundan dişewitînin û wêran dikin, bi darê zorê malbatan ji cih û warê wan derdixin û surgûn dikin, ji layê din çiwalek-du çiwal komir, rûn, arvan, şeker, zeytûn, çay û hwd. li wan belav dikin û hewl didin xwe ku wan ji xwe re bikin mehkûm. Ne mumkin e ku meriv di vê pêvajoyê de rizandineka exlaqî nebîne. Ev malbatên hanê di nav proseseka jarbûyînê de ne. Li welatê wan, li cih û warê wan, av jî heye, ax jî heye. Malbat bêyî ku bibin muhtacê kesî dişên ji van her du îmkanan sûd wergirin û debara xwe bikin. Lêbelê, ew dever hatine qedexekirin. Dibêjin, “Heke hûn cehşîtîyê qebul bikin, hingê hûn dikanin vegerin wan deveran.” Belam van merivan, ev malbatên hanê bona ku cehşîtîyê qebul nekirin mecbûr man ku mal û xanîyê xwe, cih û warê xwe terk bikin.

Jarbûyîna di nav kurdan de heke bi şêxayetî, axayetî, eşîrtî û feodalîyê bête îzehkirin, dê bibe şaşîyek. Herwisa, gotinên mîna “Ax bêkêr e, berf heye, 6 meh rê girtî ne” jî ne sedemên bingehîn ên jarbûnîyê ne. Sedemên bingehîn ê jarbûnîyê, ew operasyon in ku dewlet ji wan re dibêje, “operasyonên asayîşê”. Van operasyonên hanê pişt li malbatan şikandîye. Gelek vekirî ye ku van operasyonan bo malbatên kurd asayîşê neanîne, xirabmalîyê anîne. Û digel viya, yê ku bi şêxan û şêxayetîyê re, bi eşîran û serekeşîrtîyê re, axayên xwedîyê erazîyan re herî zêde hevkarî kirîye, dewlet e. Wateya hevkarîya dewletê ya bi van bermayîyên feodalîyê re tê fêmkirin. Çunkî bi rêya şêxan, serokeşîran û axayên xwedîyê erazîyan bizava neteweyî ya li nav kurdan bi hêsanî tê kontrolkirin, herwisa, bi vî awayî pêşî li bizava neteweyî, li neteweperwerîya kurdî tê girtin. Ger îro hîn jî di nav civaka kurd de şêx, eşîr, serokeşîr, axayên xwedîyê erazîyên fireh, axayên erdan hene, ji ber ku dewletê xwestîye lewma hene. Ev dezgeyên ku li ber mirinê bûn, yê ku bi fehma cehşîtîyê ji nûh de ruh xiste wan, dewlet bi xwe ye. Em zivistana sala 1994an bînin bîra xwe. Serekcehş bo Anqereyê hatibûn vexwendin. Di radeya dezgeyên dewletê yên herî bilind de, yên mîna serokkomarî, serokwezîrtî û sererkanîyê hatin qebulkirin. Dema ku Bulend Ecevit serokwezîr bû, bi parlamenterên Partîya Demokrasîyê re, bi parlamenterên Partîya Demokrasîya Gel re, bi şaredaran re hevdîtin çênedikir, cîvan nedida wan lê bi serekcehşan re di meqama serokwezîrtîyê de hevdîtin çêdikir.

Ev operasyonên hanê muwazeneya hundirîn a civakê jî xira kiriye. Di nav civakeka tendurist de xort kal û pîrên xwe, dê û bavê xwe defin dikin. Lê di nav kurdan de kal û pîrên 70-90 salî cenazeyê nevîyên xwe yên ku hîn di 20 salîya xwe de ne, nevîyên zarokên xwe yên ku hîn negihane 15 salîya xwe, hem jî gelekê caran cesedên ku îşkence dîtine, defin dikin. Û ev bûyerên hanê berdewam çêdibin.

 

Ewropa Rîayeta Krîterên Anqereyê Dike

Tirkîye dixwaze bibe endama Yekîtîya Ewropayê. Kirîterên ku bi navê “Krîterên Kopenhagê” têne zanîn hene. Krîterên ku bal dikşînin bi ser azadîya ramanê ve, krîterên ku demokrasîyê dixwazin… Yekîtîya Ewropayê dixwaze Tirkîye rîayeta krîterên Kopenhagê bike. Pêkhatina azadîya ramanê, sazbûna demokrasîyeka bêqusûr û hwd. dixwaze. Di peywendîyan dualî de, di daxuyanîyên fermî de, di raporên pêşdeçûnê de, ev tişt têne xwestin. Lê di fiîlîyatê de Ewropa gav bi gav hêsantir rîayeta krîterên Anqereyê dike. Krîterên Anqereyê, qedexeyên ku berhemên “hesassîyetan” e, îfade dibin. Qedexeyên ramanê, qedexeyên bingehîn in. Ji ber vê yekê, akademîsyen û pisporên ewropî ku bona axaftin û munaqeşekirina mijara jenosaydê hatine, dibêjin “ev qedexe ne” û nakevin nav mijara ermenîyan, mijara asurî-suryanîyan, mijara kurdan û elewîyan. Wisa xweşik rîayeta qedexeyên ramanê dikin. Hîkmet Bila bi sernavê “Li Tirkîyê çi naye kirin?” di rojnameya Milliyetê ya roja 6 berfanbar 2008 de nivîsekê nivîsîbû. Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li Pennsylvaniayê di çarçeweya mijara “Civakên Rojhelata Navîn û Avrasyayê, Kultur” de “Şerê Îraqê û peywendîyên tirkan û amerîkîyan” hatine axaftin. Beşek ji xendevanan, dê Tirkîyê zîyaret bike. Ji wan xwendevanên ku dê Tirkîyê zîyaret bikin re hatîye gotin ku, “Li Tirkîyê derbareyê meseleya Qibrisê de, li ser Yunanîstanê û derbareyê kurdan de meaxifin, li dijî îslamê meaxifin, ev qedexe ne.” Ger xwendevan derbareyê van meseleyan de neaxifin, ma dê çawa derheqê Tirkîyê de bibin xwedîyê agahîyê?

 

Deynê Kurdan Li Ewropayê Heye

Pirsa kurd, pirseka wisa ye ku ji ber qedexekirina mafên xwezayî yên kurdan çêbûye. Li salên 1920î, di dewra Cemîyeta Miletan de, jihevdexistin, parçekirin û parvekirina Kurdîstanê, pirsa xespkirina mafê danîna dewleta wan a serbixwe ye. Di vê prosesê de rola dewletên emperyal ên wê demê, ango rola Brîtanyaya Mezin û Fransayê gelek mezin e. Ev her du dewletên emperyal li Rojhelata Navîn bi otorîteyên ereb, fars û tirkan re hevkarî kirin û jihevdexistin, parçekirin û parvekirina kurdan û Kurdîstanê pêk anîn. Jihevdexistin, parçekirin û parvekirinê, qaqordeya (îskeleta) kurdan û Kurdîstanê parçe kirirîye, mejîyê wê belav kiriye. Di pêkhatina vê prosesê de, di serî de Îngilîstan û Fransa, roleka gelek mezin a Ewropayê heye. Wê demê, yên ku belaya ereb, fars û tirkan bi serê kurdan de anîn, îro jî, bo daxwaza mafên xwezayî yên kurdan dibêjin “teror” û li dijî wê derdikevin, dîsa, helwêsta wan alîkarîya zilmê ye. Di vê helwêsta Îngilîstan û Fransaya emperyal de, ne rast e ku meriv rabe bibêje, ev rastgîr in, ev çepgîr in, ev komunîst in, ev lîberal in yan ev muhafezekar in û ferqîyetê bixîne nava wan. Çi dema ku pirsa kurd bibe mewzûbehs, hemîyê wan li dijî kurdan e, hemîyê wan muştereken ligel dewletên ku kurdan dipelêxin re di nav peywendîyeka xurt de ne. Te divê bila di îqtîdarê de bin yan di muxalefetê de, rewş ev e. Van dewletên emperyal kurdan û Kurdîstanê ji hev de xistine, parçe kirine û parve kirine… Herêm sipartine otorîteyên ereb û fars û tirkan. Lê ji herêmê derneketine û neçûne, cardin li herêmê ne, li Rojhelata Navîn in. Çi dema ku di navbera kurdan û hukûmetên navendî de pevçûn derkeve, bona ku piştevanîya hukûmetên navendî bikin, bona ku dor li kurdan teng bikin, li herêmê ne…

Di nivîsa berîya viya de, ew nivîsa bi sernavê “Bersiva rexneyên ku li Beşîkçî dibin”, min dabû zanîn ku, kurdên li Ewropayê, li welatên ku têde dimînin, divê bi çapemenî, unîversîte, rêxistinên civaka sivîl, dezgeyên mafên merivan, rêxistinên karker û kermendan re di nav peywendîyan de bin. Herwisa, kurdên li Ewropayê, ne mîna ku li Diyarbekir an li Îstanbulê, li wir, divê di nav gettoyên xwe de li nav grûpên xwe tenê nemînin. Gelek girîng e ku li welatên ku têde dijîn de hevaltîyê bi kesên ji wî welatî re bikin. Ev yek, bona ku ew bikanibin polîtîkayên neheq ên ku Ewropayê derbareyê kurdan de pêşde birine, bi wan re biaxifin, bi wan re munaqeşe bikin jî girîng e. Divê kurd bi wan re munaqeşe bikin ku Ewropayê li hemberî mafên xwezayî yên kurdan hertim çavê xwe girtîye, daîma piştgirîya dewletên ku bi awayekî muşterek kurdan dipelêxin kiriye, di vê behsê de çi kirinên Ewropayê hebin, divê bi wan re li ser biaxifin, munaqeşe bikin. Di van mijaran de Ewropa gelek muhtacê rexneyê ye.

Jihevdexistin, parçekirin û parvekirina kurdan û Kurdîstanê kurd bêdost hiştine, dişminên wan zêde kirine. Îro, di qada navneteweyî de, wekî şexs, helbet dostên kurdan hene. Û ev dostên hanê roj ji rojê zêdetir dibin. Lê di qada dewletan de tu dosteka kurdan nîn e. Li ber viya, lêkolînerên gelek hêja, zanyar û pisporên bîyanî ku li ser kurdan, derbareyê kurdî û Kurdîstanê de lêkolînan dikin jî hene û zêdetir dibin. Li gorî qenaeta min eleqeya derbareyê van mijaran de ji û vir pê ve dê zêdetir bibe. Xebata yên wisa dê hîn bêhtir watedar be. Malperên kurdan jî derbareyê van mijaran de divê xwe ji nuh de organîze bikin.

14.12.2008

 

çapkirin