Wateya Xelatên Dewletê

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî:  Roşan Lezgîn

Çawahîya Bingehîn a Rejîmê - II

 

Xelata Mezin a Kultur û Hunerê ya sala 2008’an, li roja 2 sibat 2008, li Îstanbulê, di merasîma ku li Aya Îrînî (*) lidar ketibû de dan Çetîn Altanî. Serekwezîr Receb Teyîb Erdogan, wezîrê kulturê Ertugrul Gunay, hinek parlementer, nivîskar û endamên çapemenîyê beşdar bûn. Serekwezîr Receb Teyîb Erdoganî bi destê xwe xelatê da Çetîn Altanî. Serekwezîrî di axaftina ku li merasîma xelatdayînê de kir, derbareyê jîyana ramyarî de dîtinên girîng îfade kirin:

“Ez bi xemgînî dibêjim ku, di dîroka me ya nêzîk de, serborîya ramanê di rêwîtîyeka bimeşaqet re bihurîye. Qebûlkirina cihêrengîyan hêsan nebûye, pêşdarazîyên hişk û zîhnîyetên bêtehemul bi giranî ceza dane ramanê. Tevayî Tirkîyê mecbûr maye ku berdêla wê bide. Ev girîng e ku pêşengîya roşinbîrên me yên ku di vê rêwîtîyê de li ber xwe dane, berdêl dane û dev ji evîna ramanê bernedane, di şûna ku serê xwe li ber otorîteyan biçemînin rastîyê gotine. Bêguman yek ji vana Çetîn Altan e.”

“Heta ku aqilê rexneyî nebe, heta ku rexne neyê tehemulkirin, em neşên rê bigrin. Heta ku gotin nebe, heta ku nivîs û raman nebe, em neşên îddîaya xwe ya şaristanîyetê pratîze bikin. Fikirîna cihê, divê esla nebe maniê hevûdin fêmkirinê, herî kêm, divê nebe maniê hewldana fêmkirinê. Hestên tehemulkirinê bingeha demokrasîyê ne.” 

“Tirkîye dê zêdetir azad bibe, dê zêdetir demokratîze bibe, dê mufereh bibe.”

Wezîrê kulturê Ertugrul Gunay jî di axaftna ku li merasîmê kirbû de, xelatê wekî “bona demokrasîyê pêşketîneka baş” nirxand.

Piştî merasîma xelatdayînê, Ehmed Altan û Mehemed Altanî întîbayên xwe yên derbareyê merasîma xelatdayînê de di nivîsên xwe de îfade kirin. Ehmed Altanî di nivîseka xwe de digot: “Carînan melulîyek bi min digre û ez ji xwe re dibêjim, ‘dê tu tiştekî neguhere’. Lê şeva berê, dema min tiştên ku li Aya Îrînî çêdibûn temaşe dikir, min wisa hîs kir ku ‘herhal hinde tişt diguherin’. Ev ne karekî hindik e ku em ji serekwezîrên ku nivîskaran lînç dikirin û diavêtin girtîgehan hatin gihan serekwezîrên ku hurmetê nîşanê nivîskaran didin.” (Çetin Altan ve Başbakan, Taraf, 3 sibat 2009)

Mehemed Altanî jî bi gotinên “di mekanekî abîdeyî de ku ji kûranîya rabirdûyê nisilîye hatîye… Merasîma xelatdayînê ku wezîrê kulturê û serekwezîr bi nezaketeka arîstokratîk hewl didan xwe daku rêçên xirab ên rabirdûyê bimalin” qiset dikir. (Aya İrini’de Bir Akşam, Star, 3 sibat 2009)

Rojek di pey re, roja 4 sibat 2009, Hesen Bilidirici derbareyê merasîma xelatdayînê de nivîsekê weşand. (Hasan Bildirici, Devlet Ödülleri, www.kurdistan-post.org, 4 sibat 2009) Hesen Bildirici di vê nivîsa xwe de behsa serlêdana xwe ya ku bo serkonsolosxaneya Tirkîyê ya Swîsreyê kirîye daku bikanibe ji surgunîyê vegere welatê xwe. Wî ji wan pasaport xwestîye. Wan jî jê re gotîye, ew nikanin tu karteka nasnameyê yan jî pasaportekê bidin wî, lê bona ku bikanibe here nêzîktirîn girtîgeha li derdora balafirgeha Îstanbulê, dikanin kaxizekî rêwîtîya bi frokeyê bidin wî.

Hesen Bildirici, di vê nivîsa xwe de dide zanîn ku, li eynî rojê dozgerîya komarê ya Anqarê serekê Partîya Demokrasîya Gel (DEP) Yaşar Kaya jî di nav de, derheqê parlementerên DEPê Elî Yigit, Remzî Kartal, Zubeyr Aydar, Nîzamedîn Toguç, herwisa, derheqê kesayetên mîna Necdet Buldan, Serhat Bucak, Şerafedîn Elçî, Haydar Işik, Ehmet Aktaş, Mesut Uysal, Evdirehman Çadirci, Yaşar Ertaş, Elî Matur, Celal Ozkan, Ozcan Kelodya ên kurd, suryanî, elewî û êzidî de, derheqê 31 kesî de, bi daxwazkirina ji 15 salan bigre heta 22 salan cezayê, doz daye vekirin. Dîsa, bi bîr tîne ku, demeka kurt berê, deh sal cezayê hepsê li Leyla Zanayê hatîye birîn. Herwisa, bal dikşîne ser viya ku di maweya deh salan de 17 hezar însanên kurd hatine revandin, yan bi qabloyê hatine xeniqandin, yan bi satoran hatine hûrkirin yan jî gule bera pişta serê wan dane û bi vî awayî hatine kuştin.  

Hesen Bildirici di vê nivîsa xwe de dinivîse ku rê nedane ku ew sûd ji pirîma sîgortaya xwe jî wergire. Di vê derbareyê de vana dibêje: “Dezgeya sîgortayê ya Swîsreyê bona ku xebata min a berê tevlî xebata min a li vir bike nivîsekê bo Tirkîyê şandîye. Li hemberî bersiva ku bo vê nivîsê hat, ez li ber xwe ketim. Wisa nivîsîne: ‘Em rast li tu qeydekê nehatin ku Hesen Bildirici li fabrîqaya çayê ya li gundê Velîkoya Rîzeyê, li reyona firotina çayê ya Entabê û li Mudirîyeta herêmî ya Çay-kura Diyarbekirê 3 sal xebitîye’.”

Hesen Bildirici xwe dispêre van dîyardeyan û ji Ehmed Altanî re, ji Mehemed Altanî re, ji nivîskarên tirk re, ji roşinbîrên tirk re dibêje: “Dibe ku bona we tirkan tişt biguherin, lê bona me kurdan, tu tiştekî ku biguhere, nîn e.”

Dîyarde ev in. Di çarçeweya peywendîyên wan ên ligel hev de, divê ev dîyarde, ev peywendîyên dîyardeyî, bêne nirxandin. Axaftina serekwezîr, ji layê balkişandina ser azadîya ramanê û aqilê rexneyî, herwisa, ji layê jîyana fikirînê ve erênî ye. Lê axaftineka wisa, fikrekî wisa, bi tena serê xwe tiştekî îfade nake. Divê meriv ev fikrên hanê di ezmûna jîyanê re derbas bike. Ev ezmûn jî, tenê meriv dikane di kevireka mîhengê a wekî pirsa kurdan de bike. Dema ku li kevireka mîhengê a wekî pirsa kurdan bikevin, tê dîtin ku ev fikrên hanê hîç piratîze nebûne. Berevajî, di çarçeweya pirsa kurdan de rewşek ku rexneya azad û bi azadî îfadekirina ramanê difetisîne heye. Ev jî nîşan dide ku serekwezîr ne xwedîyê piresîb e, li gorî cih û wext helwêstên cihê digre, li gorî tehma dev şerbetê belav dike. TRT Şeş, helbet pêşketineka girîng e, gaveka grîng e. Fikrê li unîvresîteyan vekirina beşa ziman û edebîyata kurdî jî, helbet girîng e. Helbet ev jî rewşeka wisa ye ku divê wekî têbinîyekê îşaret bibe, ku li roja 24 sibat 2009, li TBMM, dema ku di kombûna giştî ya Partîya Civata Demokratîk (DTP) de serekê giştî yê partîyê Ehmed Turkî bi kurdî axifî, li hemberî vê axaftin û helwêstê di nav tebeqeyên dewletê de û li kuçeyên ku dewlet wan manîpule dike, ango dewletê kuçe nexistin nav tevgerê. Lêbelê li meydanê zêdetirî 17 hezar “kuştinên faîlê wan nedîyar” hene. Yên ku van kuştinan kirine dîyar in, lê tu yek ji vana întîqalê dadgehê nebûye. Behseka wisa ji nedîtî ve, ji nezanî ve, ji ne bihîstî ve tê. Ev daxwaza Partîya Civata Demokratîk ku dibêje “Bila bîrên BOTAŞê vebin, bila cesed derkevin meydanê, qet nebe bila malbatên mexdûr bona merivên xwe gorekê çêkin” pirseka ciddî li meydanê datîne. Ev daxwazên wisa ji nedîtî ve nayên. Ev pirsa herî girîng a li pêşîya huqûq û sîyaseta tirkan e. Di rewşeka wisa de hîn jî behsa “biratîyê” tê kirin. Ev tê vê wateyê ku bi ciddîyeta pirsê tênegihîştine. Gelo ma nevê ku dewlet û hukmat di vê behsê de bi şêweyeka ciddî xwe rexne bikin?

Min behsa wê kir ku li TBMM, li grûba DTPê axaftina bi kurdî ya Ehmed Turkî erênî ye. Lê şaşî di xweparastina Ehmed Turkî de heye. Ehmed Turk dibêje, “Ger serekwezîr biaxifê ez ê jî biaxifim.” Ev xweparastin şaş e. Divê were tekîdkirin ku li her demê û li her derê axaftin û nivîsîna bi kurdî, perwerdedîtina bi kurdî û hwd. heq e, qedexekirina kurdî karekî li derveyî hemdemîyê ye.

Ne dûrî bala meriv e ku, di fikr û helwêsta serekwezîr de cotestandardîyeka berbiçav heye. Serekwezîr Receb Teyîb Erdogan li serê meha sibata 2009, li bajarê Davosê, hêrsa xwe ji serokomarê Îsraîlê Şîmon Peresî anîbû û gotibû “Hûn kuştinê baş dizanin”. Baş e, gelo kê ji 17 hezaran zêdetir kurd kuştin? Kê “kuştinên faîlê wan nedîyar” kirine? Serekwezîrê ku bona zarokên filîsîtînî xwe helak dike, ma ne serekwezîrê vê sîstemê ye ku zilmê li zarokên kurdan dike, bi xwestina cezayê 20-25 salan wan mehkeme dike, wan dişîne girtîgehan? Kî ji kê fêrî kuştina mêran dibe, kî ji kê re dibe mînak?

Di civatekê de însan bona ku bigihên amancên xwe yên hevpar cûre bi cûre rêxistinan dadimezrînin. Ev rêxistin bi awayekî hîyerarşîk bi hev ve têne girêdan. Sîstema sîyasî di vê rewşê de pêk tê û tevayî rêxistinên di nav civatê de digre nava xwe, şeklekî hevgirtî digre. Sîstema sîyasî ew tişt e ku, di nav dewletê de hêz û fealîyeta hêzan e, ku di radeyeka girîng de karîgerîyê li ser îqtîdar û otorîteyên dike. Biryar ferman in, û tevayî civakê, hemî însanan dikin pabendê xwe. Sîstema sîyasî ne tenê ew tişt e ku, di nav dewletê de hêz û fealîyeta hêzan e, ku di radeyeka girîng de karîgerîyê li ser îqtîdar û otorîteyên dike, di heman demê de, ev karîgerî di radeyeka girîng de ew dezge û grûbên îqtîdara sosyalî û sîyasî û fealîyetên wan ku karîgerîyê li ser îqtîdar, meclis û hukmatê dikin jî digre nava xwe. Îcar rejîma sîyasî, têkilîyên di navbera rêveber û yên ku têne rêvebirin dîyar dike. Hîn rastê wê, li hemberî dewletê behsa maf û azadîya yên ku têne rêvebirin dike.

Destûra bingehîn, di pîlana yekem de, di leha daxwazên civatî de bisînorkirina dewlet û îqtîdarê ye. Di destûrên bingehîn ên hemdem de xalên ku peywendîyên di navbera dewlet-civat-takekes de, di leha takekes de sererast dikin, hene. Di nav vê çarçeweya giştî de, ji 17 hezaran zêdetir “kuştinên faîlê wan nedîyar” dê çawa bêne îzehkirin, dê çawa bêne nirxandin? Ev yek nîşan dide ku di jîyana sîyasî ya tirkan de tu hêz an jî dezgeyek nîn e ku li hemberî pirsa kurdan dewlet û îqtîdarê bisînor bike. Di nav dewletê de fehma “li hemberî îqtîdarê maf û azadîya kurdan dikane bibe sifir” serdest e. Di bingeha pirsê de çi heye? Naskirina nasnameya kurdan heye, naskirina mafên ku ji civatîya kurdbûnê hasil dibin heye. Pêkanîna tadaya berdewam bona vê yekê ye.

Li salên dawîn di nav kurdan de tevgerên civatî hêzdar dibin. Kurd daxwazên xwe yên civatî û kulturî bi kombûn, xwepêşandan û meşan îfade dikin. Xort, kal û pîr, jin û zarok… her kes beşdarî van kombûn, xwepêşandan û meşan dibe. Di nav civata kurd de gelek bi xurtî tevlîbûna sîyasetê ya jinê, pêşdeçûneka gelek girîng e. Lê îqtîdar, çapemenîya ku di bin bandora îqtîdarê de ye, wisa dixwuye ku vê yekê ji nedîtî ve, ji ne nebihistî ve tê. Dema ku mueyîdeyên cezaî mewzû behs bin, tenê wê demê behsa wan dibe. Ev tê zanîn ku di civatên demokratîk de hertim îqtîdar dikeve bin karîgerîya tevgerên girseyî, daxwazên ku ji alîyê tevgerên girseyî ve îfade dibin, bandorê li îqtîdarê dikin. Lêbelê di jîyana sîyasî ya tirkan de roleka dîyarker a artêşê heye. Tê zanîn ku li hemberî vê giranîya artêşê tu qîymeteka partîyên sîyasî, hukmat û meclisê (TBMM) nîn e.

Di çarçeweya van peywendîyan de divê rola roşinbîran çi be? Wezîfeya bingehîn, helbet divê rexne li nîzama civatê, li nîzama huqûqê û li nîzama sîyasî bigrin ku bê çima ji 17 hezar “kuştinên faîlê wan nedîyar” tu yekî dernaxin pêşberî dadgehê. Ger nîzameka wisa “Xelata Mezin a Kultur û Hunerê” dide nivîskarên birêz û hêja, û ger ev xelat qebûl dibe, hingê du fonksîyonên girîng ên vê yekê hene. Di serî de, fonksîyona  xelatên wisa operasyonên ku ev nîzama keyfî ya bêhuqûq li hemberî kurdan kirine biveşêre. Ya duduyan, qebûlkirina van xelatan dikane li pêşîya rexnekirina vê nîzama wisa bibe asteng. Ger we xelata vê nîzamê qebûl kiribe, hingê hûn ê nikanibin derbareyê kirinên wê de rexneyeka ciddî lê bigrin. Mijara ku ji vana jî girîngtir e, ev e: Ger ev guherînên li Tirkîyê bona kurdan jî tiştekî îfade nekin; bona roşinbîrên kurd, bona nivîskarên kurd, bona sîyasetvanên kurd, bona dayikên kurdan, bona xwendekarên kurd, bona zarokên kurd, bona karkerên kurd, bona kurdên gundî, bona kurdên esnaf, bona kurdên karsaz, bi kurtî, bona çi kesê ku xwe kurd hîs dike, ger di jîyana wan de, di xebatên wan de rehetîyêk çênake, ew guherîna ku roşinbîrên tirk, nivîskarên tirk behsa wê dikin, dê mayende nebe, dê tenê bona nîşandanê be. Teorîya firaqên bi hev ve ya fîzîkê eynen di peywendîyên civatî de jî xwe nîşan dide. Nabe ku “em li alîyekî welêt demokrasîyê pêş de bibin, kûrtir bikin, li alîyê din jî tadayê zêdetir bikin.” Ne mumkin e ku nîyeteka wisa bêhuqûq cîbicî bibe. Di vê rewşê de, tadaya ku li kurdan dibe bivê-nevê dê li hemî civatê wergere. Di nav van peywendîyan de, “Xelata Mezin a Kultur û Hunerê” ku didin nivîskarên birêz û hêja, ji bilî ku bona van nivîskaran bibe barekî giran, ji viya wêdetir tu hêjahîyeka wê nîn e.

4 adar 2009

 

_____________

(*) Dêreka gelek qedîm a Îstanbulê ye. Mezintirîn dêra Bîzansê ye. Di navbera salên 324-337 ên mîladî de çêbûye. Niha bona çalakîyên hunerî tê bikaranîn. Merasima xelatên ku di vê nivîsê de behsa wan dibe di vê avahîyê de çêbûye.

Ev nivîs bi sernavê “Devlet Ödüllerinin İşlevi – Rejimin Ana Niteliği - II” li malpera www.kurdistan-post.com weşîyaye.

 

 

çapkirin