Zemanek Gelîyê Pêrê…

Îsmaîl Beşîkçî

Wergerandina ji tirkî:  Roşan Lezgîn

Zemanek li Gelîyê Pêrê (*) kurd û ermenî bi hev re dijîyan. Kurd, pirranî li gundan, ermenî jî, pirranî li bajaran rûdiniştin. Li Gelîyê Pêrê bihevrebûna kurdan û ermenîyan heta sala 1915 ajot. Qirkirina ku wê demê çêbû, ku kurd jê re dibêjin “Terteleya Fileyan”, li herêmê, di peywendîyên însan û axê de, herwisa, di rewşa milkîyeta axê de, guhertinên gelek mezin ligel xwe anîn. Ermenî, ji erdê ku li ser bûn, hatin rakirin. Prosesek ku jê re “tehcîr” tê gotin, bi serê wan de anîn. Ji ber birçîbûnê, tîbûnê, nexweşîyê, sermayê, westîyabûnê, ji ber diz û pêxwasan, ji ber talanan qir bûn çûn. Ermenî, ji cih û warê xwe hatin rakirin. Li dû wan gelek milkê wan ma. Xanî, dikan, erd, karxane, aş, embar, rez, baxçe û hwd. Ev milk pê çibû? Alav û amûrên cotyarîyê, yên karxaneyan, herwisa, garanên dewaran û kerîyên pezê wan û hwd. pê çibûn? Dêr û manastirên ku ji ermenîyan man, pê çi bûn? Gelo ji wan dêr û manastiran, yên ku heta bi roja me hatibin, hene? Evên hanê, herhal, ketin destê kurdan û axayên kurdan ên ku li derdora Çemê Pêrê dimînin. Gelo dewletê çawa çavê xwe jê re girt ku ev milkê hanê bikeve destê kurdan û axayên kurd? Dewletê di berdêla viya de ji kurdan helwêst û reftarîyeka çawa hêvî kir?

Piştî ku ermenî hatin rakirin, piştî ku qirkirinên gelek mezin çêbûn, piştî ku hat fêmkirin êdî malbatên ermenî dê venegerin cih û warê xwe, meriv dikane qebûl bike ku di rewşa mulkîyeta erdan de, di peywendîyên milkîyetîyê de guhertinên gelek girîng çêbûne. Hîn îro jî, zevîyên ku bi navê Zevîya Dîno, Zevîya Aynê, Zevîya Astê tên binavkirin hene.

 

Deynê ermenîyan li kurdan e

Di hejmara 38. a kovara KAYY-DER (**) de nivîseka bi sernavê “Bir Ermeni Kaynağına Göre Peri Vadisi’nde Nüfus Dağılımı - II” (Wergerandina ji îngilîzî: Ersoy Saydam) heye. (Payîz 2008, r. 8-9) Ev nivîs, dibe beşa duyem a nivîsa ku di hejmara 29. a kovara KAYY-DER de bi sernavê “Bir Ermeni Kaynağına Göre Peri Vadisi” weşîyabû. (Havîn 2002 r. 27-28) Di vê nivîsê de li gorî hejmartina sala 1914 li qezaya Çarsancaqê ku li kevîya Çemê Pêrê hatîye avakirin, malumatên derbareyê kompozîsyona nufûsê de tên dayîn. Kurd, ermenî, tirk û hwd. Ji vê nivîsê baş tê fêmkirin ku berîya sala 1915, ango berîya “Terteleya Fileyan” Gelîyê Pêrê cihek ji cihên rûniştina ermenîyan bûye. Piştî salên 1930’î, salên 1940’î, salên 1950’yî, bona ku bibin xwedîyê mal û milkê ku ji ermenîyan maye, îhtîmal e ku li derdora Gelîyê Pêrê tevgereka nufûsê çêbûbe. Meriv dikane bibêje ku ev tevgera nufûsê ji gundan ber bi bajar û nehîyeyan ve çêbûye. Di wê hevpeyvîna ku Mithet Özcan Hocayî bi serokê komeleya gundê Norpîtê Riza Gönülî re kiriye de jî behsa vê yekê tê kirin. Serokê komeleyê Riza Gönül derbareyê mal û milkê ermenîyan de agahîyên girîng dide (r. 48-50). Wekî mînak, bi gotinên mîna Aşê Xaşguran, Axpîn, Warê Kevn, Waran, Baxçan, ermenî tên bîra meriv. Wê demê sinetên mîna merengozî, xeratî, hesingerî (hedadî), sifarçîtî, zêringerî, saetsazî, debaxkarî, sobakarî, boyaxkarî, goşkarî, soldirûnî, terzîtî, cildirûnî, nalbendî, çulagî, kulavkarî, dîwarkarî, karê înşaatan, şehkirina keviran ji layê hostayên ermenî ve dihatin kirin. Das, bivir, kuling, bêr, hema çi alet û alav hene, bi destê hostayên ermenî yên xwedî huner dihatin çêkirin. Hinde jinên zana ku ji giyayên cihê bi cihê dermanan çêdikirin, dîsa ermenî bûn. Yên ku di warê çandînîyê de geşedanê pêkdianîn, wekî mînak, kolandina cuhên avê jî, ermenîyan dikir. Îhtîmal e ku piştî rakirina ermenîyan, demekê ev sinetên hanê sekinîne. Di vê çarçeweyê de dibe ku gelek dikan û karxane ji ermenîyan mabin.

Hesret Perili, dema ku behsa Festîvala Gaxmutîyan ku di roja 1 tebax 2008 de çêbûbû dike, teferuateka wisa qiset dike: “Di kontrolkirineka nasnameyan de fermandarê leşkeran ji gundîyekî dipirse dibêje, ‘Hûn ji kîderê ne?’ Gundî di bersiva xwe de çawa ku dibêje ‘Qilotiyan’, hingê fermandar hêrs dibe, dibêje ‘Ev çi ye, ma hûn ermenî ne? Ev çi yan man Kilotiyan e?’ Lêbelê pirranîya navê gundên herêmê bi îzafeya yan diqedin, ev jî karbidestên dewletê hêrs dike.” (r. 37)

Ev eşkera ye ku milkê ku ji ermenîyan maye, kurdên derdorê dest dane ser. Dewletê çawa çavê xwe ji vê pêvajoyê re girtiye, di berdêla viya de ji kurdan helwêsteka çawa hêvî kiriye. Hêja ye ku meriv bala xwe bide ser vê yekê.

Nivîsa bi ser navê “Coğrafyamızda bir gezinti ya da talihsiz bir yazı” dibe dewama nivîsa ku di zivistana 2003 de li hejmara 30. a KAYY-DER de weşîyabû. Ev nivîsa ku tehsîldarê bacê Hesen Kaplangil bîranînên xwe têde qiset dike, bi şêwazekî şîrin behs dike ku li salên 1940î baca heywanan, baca rê çawa dihat berhevkirin.

Hevpeyvîna bi sernavê “Memleket Üzerine” ku Mithet Özcan Hoca bi Mehemedê Sergir re kirîye jî di vê hejmarê de cih digre. (r. 40-44) Behsa zehmetîyên jiyana li Îstanbulê, zehmetîya bajarên mezin dibe. Ev nivîs îşareta vê yekê dide ku, ji vir û pê de dê li bajarên mezin jiyana kurdan hîn zehmettir bibe.

Mehemedê Sergir behsa kurdên ku di dema şerê cîhanê yê yekem de bona xebatê çûne DYA dike. Ev jî divê bona Gelîyê Pêrê teferuateka balkêş be. Di mehên havîna sala 1961 de, di çarçeweya Bernameya Staja Tehsîlê de ez çûbûm Xarpêtê. Wê demê di Fakulteya Zanyarîyên Siyasî de bo xwendekarên Beşa Rêvebirîyê, yên ku ji sinifa sisêyan derbasî sinifa çaran dibûn, di tehtîla havînê de, bernameyeka wisa dihat tetbîqkirin. Ev dibe destpêka memûrtîya maîyetê, yanî sitaja qaymeqamtîyê. Di çarçeweya vê bernameyê de min li qezayên wekî Keban, Depe, Pali, Baskîl û Madenê, li navenda Xarpêtê lêkolîn kiribûn. Qanûnek bi hejmara 4917 hebû. Qanûna Derbareyê Def’a Tecawuza Xeyrîmenkulê de. Dema ku li gundan di navbera malbatan de pevçûna li ser zevîyan çêdibû, bona çareserîyê, ev qanûn dihat tetbîqkirin. Qaymeqaman hewl dida xwe ku van pevçûnan di çarçeweya vê qanûnê de çareser bikin. Di prosesa tetbîqkirina vê qanûnê de qaymeqam gelek caran diçûn gundan. Wê demê ez jî li Kebanê, li Depê, li Paliyê bi qaymeqam re çûbûm çend gundan. Li gundan dema ku me bi gundîyan re suhbet dikir, gundîyan behsa merivên xwe yên ku li DYA dimînin kiribû. Nameyên ku ji merivên wan bo wan hatibûn şandin nîşanê me dabûn. Hin kesên ku name şandibûn, navê ermenîyan li wan bû. Hingê bo min ev bûbû destpêkek ku ez bi kurdan re ermenîyan jî nas bikim. Tiştên ku Mehemedê Sergir behs dike, dikanin peywendîya kurdan û ermenîyan a li wan salan jî ronî bikin.

Çiqas hejar dibe bila bibe, dîsa jî quleka xênî ya malbeteka kurd heye, herwisa, çend serî pez, çend heb mirîşk, li pêşî yan jî li dora koxa xênî baxçeyeka piçûk, çend darên fêkîyan û hwd. hene. Çiqas jar dibe bila bibe, malbateka kurd xwedîyê vana ye. Dikane ji îmkanên cûr bicûr ên xwezayê sûd wergire. Li gorî şert û zirûfên erazîyê, li gorî rewşa av û hewayê, li hin deran ji giyayan, ji hin berhemên avî, ji masîyan, li hin deran ji berhemên daristanî, ji berhemên nêçîrê sûd wergire. Lê di prosesa şewitandin û wêrankirina gundan de, bi darê zorê malbat ji ser mal û milkê wan, ji cih û warê wan rakirinê de, mexdûrîyeteka gelek giran bi ser malbatên kurdan de anîne. Zordayîna bo korucutîyê, operasyonên asayîşê pişt li malbatan şikestîye. Di vê prosesê de jin û zarok bi tiravmayên giran re rû bi rû man. Gelek nexweşîyên mîna depresyon, nexweşîyên derûnî rû dan. Çareser nebûna muşkileyên xanî, xwarin û vexwarinê, tunebûna cil û bergan, ligel xwe muşkileyên tenduristîyê anîne. Nexweşîyên bedenî, ligel xwe nexweşîyên derûnî anîne. Malbatên ku ji bajarên mîna Culemêrg, Wan, Mêrdîn, Sêrt û Bidlîsê bar kirine hatine li varoşên bajarên mîna Îstanbul, Kocaelî, Bursa, Balikesîr, Îzmîr û Sakaryayê veniştine, di nav jarbûneka gelek kûr de ne. Ev şîdeta ku dewletê li hemberî kurdan pêk anîye, teror e, terora dewletê ye. Di hejmara 38. a kovara KAYY-DER de Nazan Çelebi di nivîsa bi sernavê “Şiddetli Geçimsizlik (!)” (r. 45-47) bal dikşîne ser çavkanîya şîdeta ku ji layê dewletê ve tê rojevê ku di bingeha wê de polîtîkaya asîmîlasyonê heye. Di seranserê dîroka komara Tirkîyê de qedexekirina zimanê kurdî, peywendîya kurdan û tirkan dîyar kiriye. Herwisa, ev mijara hanê bi jîyana sîyasî ya tirkan re jî ji nêz ve peywendîdar e.

Di nav kurdan de jarîtîya malbatên kurd heke bi şêxayetî, axayetî, eşîrtî û feodalîyê bête îzehkirin, dê bibe şaşîyek. Sedemên bingehîn ên jarbûnîyê, ew operasyon in ku dewlet ji wan re dibêje, “operasyonên asayîşê”. Ger îro hîn jî di nav civaka kurd de şêx, eşîr, serokeşîr, axayên xwedîyê erazîyên fireh û axayên erdan hene, ji ber ku dewletê xwestîye, lewma hene. Sedemê bingehîn ê vê yekê jî ev e ku, bi rêya van dezgeyan pêşî lê girtine daku di nav kurdan de neteweperwerî geş nebe. Li hemberî têkoşînê organîzekirina korucutîyê, tê wê wateyê ku, bi destê dewletê ji nuh de jîndarkirina van dezgeyên ku li ber mirinê bûn. Ji bilî viya, tu wateyeka din nîn e. 

Şewitandin û wêrankirina gundan, cînayetên ku “faîlên wan nedîyar in”, ji layê hêzên asayîşê ve bi sedemên mîna “rîayetê îxtara rawestinê nekirîye” û hwd. kuştina kesan, gulebarankirina cemawerê, muwazeneya navxweyî ya civaka kurd xira kiriye. Di nav civakeka tendurist de merivên ciwan kal û pîrên xwe yên 80-90 salî, cenazeyê dê û bavê xwe, pîrên xwe defin dikin. Lê di nav kurdan de kal û pîrên 80 salî, yên 90 salî û bav, cenazeyê nevîyên xwe yên ku hîn di 20 salîya xwe de ne, nevîyên zarokên xwe yên ku hîn negihane 15 salîya xwe, cenazeyê nevîyên xwe defin dikin. Û ev dîyardeyên hanê berdewam çêdibin. Li ser hev çêdibin.

Di şûna wan gundên ku dê li Gelîyê Pêrê di bin ava bendavê de bimînin de yên nuh çêdibin. Wisa behs dikin ku hinde mal çûne ketine xanîyên nuh. Ew hevpeyvîna ku Tuncay Ulusoy bi serokê Komeleya Gundê Hergep ku bi ser Xorxolê ve ye, hevpeyvîneka balkêş e. (r. 38-39)

 

Rexneyek  

Nivîsa Mehemed Ulusoy a bi sernavê “Maskan-ı Herdif Tarihine Küçük Bir Yolculuk” lêkolîneka hêja ye. (r. 13-17) Mehemed Ulusoy di dereka vê lêkolînê de elewîyan wekî muslumanan dinirxîne. Ez pêwîstî pê dibînim ku derbareyê vê dîtinê de hin şîroveyan bikim. Bav û kalên elewî/qizilbaşên îroyîn musluman nebûn. Elewîtî, bawerîyeka aîdê Mezopotamyayê ye. Bawerîyeka wisa ye ku bi hezaran sal berîya îslamê li Mezopotamyayê hebûye. Tu eleqeya elewîtî bi şamantîyê ve jî nîn e. Di sedsala 11. de beşek ji êlên oguzan ku wekî koçeran ji Asyaya Navîn ber bi Rojhelata Navîn, Îran û Kurdistanê ve hatin van welatan, elewîtîyê pesend kirin. Şîayetî, helbet muslumantî ye. Lê tu eleqeya şîayetî bi elewîtî û qizilbaşîyê re nîn e. Îro pirsa herî girîng ew e ku elementên şîayetîyê, elementên Hz. Elî û Hz. Huseynî çawa têkelî nava elewîtîyê bûne? Bona viya jî divê bihê vekolîn ku li dawîya sedsala 14., li sedsala 15. heta bi destpêka sedsala 16. li Îranê Tekîyeya Erdebîlê çawa bûye dezgeyek? Li wê demê peywendîya elewî/qizilbaşên Anadolîyê bi şîayên Îranê re çawa çêbûye? Peywendîya elewî/qizilbaşên Anadolîyê bi şîayên Îranê re li dewra nevîyên Safiyuddîn Erdebîlî Xoce Elî (mirin, 1429), Şêx Şah (mirin, 1447 ), Cuneydê Safewî (mirin, 1460),  Şêx Heyder (mirin, 1488), Şah Îsmaîl (1487-1524) divê bi teferuat bihê vekolîn. Di vê navberê de, divê serhildana (1510) Şah Qulu ku li Anadolîyê li alîyê bajarê Teke pêk hatibû jî bihê helsengandin.

Dema ku meriv li hejmara 38. a kovara KAYY-DER nivîsa Hesret Perili a bi sernavê “Festivaller Günlüğü” (r. 26-37) dixwîne, meriv mehzûn dibe. Ev nivîsa Hesret Perili derbareyê rewşa Gelîyê Pêrê ya dema îroyîn de, peywendîya di navbera yên ku niha li Gelîyê Pêrê rûdinin û yên ku ji Gelîyê Pêrê ne lê li Îstanbulê rûdinin de, belgeyeka girîng e. Ev nivîs ji serî heta binî qîrînek e. Qîrîna Gelîyê Pêrê. Hesret Perili li hejmara 36. a kovara KAYY-DER di bin sernavê “Memleket Günlüğü” de dîsa nivîsên wisa balkêş nivîsîbûn. (r. 29-37)

Zanayekî salmezin ku li Gelîyê Pêrê rûdine, yên ku barkirine çûne Îstanbulê û Ewropayê, wan wisa rexne dike: “Wekî hûn dibînin, ev der (Xorxol) ji hin gundên van deran jî piçûktir e. Ger hûn nufûsa wê bipirsin, ji nîvî zêdetir leşker in. Tekane sedemê ku vir kirin qeza, leşker in… Xelkê van deran di nav 20-30 salên dawîn de bar kirin çûn. Çûn Ewropayê, çûn Îstanbulê, çûn bajarên din… Zemanek van deran qelebalix bû, gund tijî meriv bûn. Hin meriv dibêjin, em ê van deran ji bîr nekin, em ê xwedî lê derkevin. Li welatên dûr komeleyan ava dikin, festîvalan çêdikin. Ev tişt, ji min re wekî lîztika zarokan tê… Ez bala xwe didimê, zimanê bav û kalên me fêrî zarokên xwe nekirine. Hin kes hene ku bi salan e bi alîyê welatê me de nehatine. Piştî salan, bona ku pareyê îstîmlaka erazîyê ku dê di bin bendavê de bimînin, serîyek li van deran didin. Hela bala xwe bidin ser vê perîşanî û bêxwedîmayîna vî welatî! Li her gundekî tenê çend kal û pîr mane. Ev der ne gundê me, yê leşkeran e.” (r. 29)

Xortek ku li wir amade bûye û guhdarîya vê axaftinê kiriye, gotîye, “Apo rast dibêje. Bona keç û xortên me yên ku li welatên dûr mezin bûne, ev der wekî cihê seyranê ye. Qet ne xema wan e ku li van deran çi çêbûye, çi qewimîye. Bi mebesta festîvalê siwar dibin tên van deran, hindek govend-movend û vedigerin diçin. Nabêjin ku li vî welatî çi diqewime? Çima ewqas leşker li vir in? Çima însan ewqas jar in? Nabêjin ez çima bona ku îngîlîzî fêr bibim dinyayek pare xerc dikim lê çima ez naxwazim zimanê bav û kalên xwe fêr bibim?” (r. 29-30)

Li festîvalê zanayekî din jî behsa mala mêvanan ku di dema festîvalê de bi 170 hezar YTL çêbûye û behsa vebûna avgermên Xaskohê dike û dipirse dibêje “Gelo ev bona kîjan mêvanan çêdibin?” Dibêje “Mêvan, herhal yên ku vir terk kirine lê nehatine xanîyên xwe yên hilweşîyayî tamîr nekirine.” Dibêje “Em li ser axa xwe bûne mêvan.” (r. 30)

Festîval bi ala û srûda neteweyî ya tirkan dest pêdibe. Merasima temambûna dîreka alayê ya 35 metre bilind ku li serê Girê Silbus hatiye daçikandin, çêdibe. Qaymeqam di axaftina xwe de behsa xizmetên ku ji layê dewletê ve li herêmê hatine kirin dike. Zanayekî din jî van xizmet û mesrefan wisa qiset dike, dibêje “Rast e ku dewletê gelek mesref li van deran kiriye. Mesela, li gelek gundan qereqol çêkirine. Mesela, li serê her girekî dîrekeka alayê daçikandine. Mesela, xwendegehên nivistî hatine avakirin. Mesela, bona ku wesaîtên leşkerî biçin û bên, rê hatine çêkirin.” (r. 31)

Tevayê van xizmetan li herêmê bona berfirehkirina sîstema serwerîya tirk in. Dîrekên alayê û ala, hêmayên vekirî ne ku nasnameya tirk û sîstema serwerîya tirkan sembolîze dikin. Xwendegeh, di nav sazîyên ku bona asîmîlekirina kurdan bo tirkîtîyê organîze dibin de, ya li herî pêş e. Xwendegehên Nivistî yên Herêmî (Yatılı İlköğretim Bölge Okulları: YİBO), bi taybet wisa ne. Qereqol, dema ku ev xwendegeh vê fonksîyona xwe tam bi cih neyîne, wekî amûreka zordarîyê tê bikaranîn. Rê, nasnameya tirkî, sîstema serwerîya tirk heta bi gundan dibe. Rê xwedîyê fonksîyoneka wisa ne ku muxalefeta li gundan pêk were bêtesîr dikin û pêşî lê digrin ku nasnameya kurdî geş nebe.

Festîvala Gaxmutîyan ku li roja 1 tebax 2008 çêbûye, festîvaleka cihê ye. Bona mirîyên gund bi xwendina mewlîdê dest pêbûye. Paşê Quran hatiye xwedin. Rojnamegerek ku vê festîvalê şopandîye nabêje mewlîd bi kîjan zimanî hatiye xwendin lê çavdêrîyên xwe wisa qiset dike: “Amanca vê festîvalê bêhtir ji çareserkirina pirsên vê cîhanê, bidestxistina berjewendîyên axretê bû. Amanc pêkanîna bihevrebûna sosyalî û bi vî awayî bilindkirina radeya hîsên manewî û hêza îmanê bû. Ev kultur e, ev nasname ye, ev nirxên demokratîyetê ne, ev mafên merivan e, ev texrîbatên koçberîyê ne, ev asîmîlasyon e, na, ev pirsên wisa hîç firsendekê bi dest nexistin ku bêne rojevê…” (r. 37)

Ez hêvîdar im ku 40-50 sal paşê yên ku li Gelîyê Pêrê bigerin, nebêjin ku “zemanek li van deran kurd dijîyan, ev hawirdor bi kurdan, bi gundên kurdan tijî bû…” Ez hêvîdar im ku kurd li Gelîyê Pêrê cardin jîyanê vejînin. Yên ku 40-50 sal paşê li van deran bigerin, rastê civaka kurd a jîndar û azad ku xwedî li nasnameya xwe ya xas derketine û bi nirxên xwe yên kulturî dijîn, bibin.

Ez ji hejmara berê ya kovara KAYY-DER fêr bûbûm ku ji parlementerên dewreya yekem a meclisa Tirkîyê (TBMM) Huseyin Ewnî Ulaş ji Gelîyê Pêrê, ji gundê Keylikê ye. Huseyin Ewnî Ulaş, parlementerekî demokrat û azadîxwaz bû. Di vê hejmarê de jî, ez fêr dibim ku Engîn Ceberê ku di roja 28 îlon 2008 de dema ku li Îstanbulê kovara Yürüyüş belav dikir hate binçavkirin lê di roja 10 kewçêr 2008 de li nezaretxaneyê cesedê wî hate dîtin, ji gundê Şêxan a Xorxolê ye. Engîn Ceber, ji ber paşnavê xwe û helwêsta xwe ya camêrane bi îşkenceyê hatibû kuştin. Peyama sersaxîyê ku ji layê desteya rêveberîya KAYY-DER ve hatiye belavkirin (r. 7) û nivîsa bi sernavê “İşkenceye ‘Sıfır Tolerans’ın Son Kurbanı: Engin Ceber” (r. 51-52) nivîsên wisa ne ku şahidîya dîrokê dikin.

 

____________

 

Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn

 

Ev nivîs bi sernavê “Bir Zamanlar Peri Vadisi…” li kovara KAY-DER, Hejmar 39, Bihar-2009, r. 3-6 weşîyaye.

 

(*) Gelîyê Pêrê yan jî çemê Pêrê, li alîyê rojavayê Çewlîgê di navbera erdê Çewlîgê û erdê Dêrsimê de wekî sînorekî xwezayî ye. Dewleta tirk a dagîrker di çarçeweya guhertina navê şêngeh û cih û warên kurdan de navê gelîyê Pêrê kiriye “Peri Vadisi” û navê çemê Pêrê jî kirîye “Peri Nehri”.   

 

(**) KAYY-DER, navê kovara komeleya bi navê “KIGI, KARAKOÇAN, ADAKLI, YAYLADERE, YEDISU ILÇELERI SOSYAL YARDIMLAŞMA, KALKINMA VE KULTUR DERNEGI” ye.

 

 

çapkirin