Zemanek Gely Pr

   

 

smal Bek

Wergerandina ji tirk:  Roan Lezgn

 

   

Zemanek li Gely Pr (*) kurd ermen bi hev re dijyan. Kurd, pirran li gundan, ermen j, pirran li bajaran rdinitin. Li Gely Pr bihevrebna kurdan ermenyan heta sala 1915 ajot. Qirkirina ku w dem b, ku kurd j re dibjin Terteleya Fileyan, li herm, di peywendyn nsan ax de, herwisa, di rewa milkyeta ax de, guhertinn gelek mezin ligel xwe ann. Ermen, ji erd ku li ser bn, hatin rakirin. Prosesek ku j re tehcr t gotin, bi ser wan de ann. Ji ber birbn, tbn, nexwey, sermay, westyabn, ji ber diz pxwasan, ji ber talanan qir bn n. Ermen, ji cih war xwe hatin rakirin. Li d wan gelek milk wan ma. Xan, dikan, erd, karxane, a, embar, rez, baxe hwd. Ev milk p ib? Alav amrn cotyary, yn karxaneyan, herwisa, garann dewaran keryn pez wan hwd. p ibn? Dr manastirn ku ji ermenyan man, p i bn? Gelo ji wan dr manastiran, yn ku heta bi roja me hatibin, hene? Evn han, herhal, ketin dest kurdan axayn kurdan n ku li derdora em Pr dimnin. Gelo dewlet awa av xwe j re girt ku ev milk han bikeve dest kurdan axayn kurd? Dewlet di berdla viya de ji kurdan helwst reftaryeka awa hv kir?

Pit ku ermen hatin rakirin, pit ku qirkirinn gelek mezin bn, pit ku hat fmkirin d malbatn ermen d venegerin cih war xwe, meriv dikane qebl bike ku di rewa mulkyeta erdan de, di peywendyn milkyety de guhertinn gelek girng bne. Hn ro j, zevyn ku bi nav Zevya Dno, Zevya Ayn, Zevya Ast tn binavkirin hene.

 

Deyn ermenyan li kurdan e

Di hejmara 38. a kovara KAYY-DER (**) de nivseka bi sernav Bir Ermeni Kaynana Gre Peri Vadisinde Nfus Dalm - II (Wergerandina ji ngilz: Ersoy Saydam) heye. (Payz 2008, r. 8-9) Ev nivs, dibe bea duyem a nivsa ku di hejmara 29. a kovara KAYY-DER de bi sernav Bir Ermeni Kaynana Gre Peri Vadisi weyab. (Havn 2002 r. 27-28) Di v nivs de li gor hejmartina sala 1914 li qezaya arsancaq ku li kevya em Pr hatye avakirin, malumatn derbarey kompozsyona nufs de tn dayn. Kurd, ermen, tirk hwd. Ji v nivs ba t fmkirin ku berya sala 1915, ango berya Terteleya Fileyan Gely Pr cihek ji cihn rnitina ermenyan bye. Pit saln 1930, saln 1940, saln 1950y, bona ku bibin xwedy mal milk ku ji ermenyan maye, htmal e ku li derdora Gely Pr tevgereka nufs bbe. Meriv dikane bibje ku ev tevgera nufs ji gundan ber bi bajar nehyeyan ve bye. Di w hevpeyvna ku Mithet zcan Hocay bi serok komeleya gund Norpt Riza Gnl re kiriye de j behsa v yek t kirin. Serok komeley Riza Gnl derbarey mal milk ermenyan de agahyn girng dide (r. 48-50). Wek mnak, bi gotinn mna A Xaguran, Axpn, War Kevn, Waran, Baxan, ermen tn bra meriv. W dem sinetn mna merengoz, xerat, hesinger (hedad), sifart, zringer, saetsaz, debaxkar, sobakar, boyaxkar, gokar, soldirn, terzt, cildirn, nalbend, ulag, kulavkar, dwarkar, kar naatan, ehkirina keviran ji lay hostayn ermen ve dihatin kirin. Das, bivir, kuling, br, hema i alet alav hene, bi dest hostayn ermen yn xwed huner dihatin kirin. Hinde jinn zana ku ji giyayn cih bi cih dermanan dikirin, dsa ermen bn. Yn ku di war andny de geedan pkdiann, wek mnak, kolandina cuhn av j, ermenyan dikir. htmal e ku pit rakirina ermenyan, demek ev sinetn han sekinne. Di v arewey de dibe ku gelek dikan karxane ji ermenyan mabin.

Hesret Perili, dema ku behsa Festvala Gaxmutyan ku di roja 1 tebax 2008 de bb dike, teferuateka wisa qiset dike: Di kontrolkirineka nasnameyan de fermandar lekeran ji gundyek dipirse dibje, Hn ji kder ne? Gund di bersiva xwe de awa ku dibje Qilotiyan, hing fermandar hrs dibe, dibje Ev i ye, ma hn ermen ne? Ev i yan man Kilotiyan e? Lbel pirranya nav gundn herm bi zafeya yan diqedin, ev j karbidestn dewlet hrs dike. (r. 37)

Ev ekera ye ku milk ku ji ermenyan maye, kurdn derdor dest dane ser. Dewlet awa av xwe ji v pvajoy re girtiye, di berdla viya de ji kurdan helwsteka awa hv kiriye. Hja ye ku meriv bala xwe bide ser v yek.

Nivsa bi ser nav Corafyamzda bir gezinti ya da talihsiz bir yaz dibe dewama nivsa ku di zivistana 2003 de li hejmara 30. a KAYY-DER de weyab. Ev nivsa ku tehsldar bac Hesen Kaplangil brannn xwe tde qiset dike, bi wazek rin behs dike ku li saln 1940 baca heywanan, baca r awa dihat berhevkirin.

Hevpeyvna bi sernav Memleket zerine ku Mithet zcan Hoca bi Mehemed Sergir re kirye j di v hejmar de cih digre. (r. 40-44) Behsa zehmetyn jiyana li stanbul, zehmetya bajarn mezin dibe. Ev nivs areta v yek dide ku, ji vir p de d li bajarn mezin jiyana kurdan hn zehmettir bibe.

Mehemed Sergir behsa kurdn ku di dema er chan y yekem de bona xebat ne DYA dike. Ev j div bona Gely Pr teferuateka balk be. Di mehn havna sala 1961 de, di areweya Bernameya Staja Tehsl de ez bm Xarpt. W dem di Fakulteya Zanyaryn Siyas de bo xwendekarn Bea Rvebiry, yn ku ji sinifa sisyan derbas sinifa aran dibn, di tehtla havn de, bernameyeka wisa dihat tetbqkirin. Ev dibe destpka memrtya mayet, yan sitaja qaymeqamty. Di areweya v bernamey de min li qezayn wek Keban, Depe, Pali, Baskl Maden, li navenda Xarpt lkoln kiribn. Qannek bi hejmara 4917 heb. Qanna Derbarey Defa Tecawuza Xeyrmenkul de. Dema ku li gundan di navbera malbatan de pevna li ser zevyan dib, bona aresery, ev qann dihat tetbqkirin. Qaymeqaman hewl dida xwe ku van pevnan di areweya v qann de areser bikin. Di prosesa tetbqkirina v qann de qaymeqam gelek caran din gundan. W dem ez j li Keban, li Dep, li Paliy bi qaymeqam re bm end gundan. Li gundan dema ku me bi gundyan re suhbet dikir, gundyan behsa merivn xwe yn ku li DYA dimnin kirib. Nameyn ku ji merivn wan bo wan hatibn andin nan me dabn. Hin kesn ku name andibn, nav ermenyan li wan b. Hing bo min ev bb destpkek ku ez bi kurdan re ermenyan j nas bikim. Titn ku Mehemed Sergir behs dike, dikanin peywendya kurdan ermenyan a li wan salan j ron bikin.

iqas hejar dibe bila bibe, dsa j quleka xn ya malbeteka kurd heye, herwisa, end ser pez, end heb mirk, li p yan j li dora koxa xn baxeyeka pik, end darn fkyan hwd. hene. iqas jar dibe bila bibe, malbateka kurd xwedy vana ye. Dikane ji mkann cr bicr n xwezay sd wergire. Li gor ert zirfn erazy, li gor rewa av heway, li hin deran ji giyayan, ji hin berhemn av, ji masyan, li hin deran ji berhemn daristan, ji berhemn nr sd wergire. L di prosesa ewitandin wrankirina gundan de, bi dar zor malbat ji ser mal milk wan, ji cih war wan rakirin de, mexdryeteka gelek giran bi ser malbatn kurdan de anne. Zordayna bo korucuty, operasyonn asay pit li malbatan ikestye. Di v proses de jin zarok bi tiravmayn giran re r bi r man. Gelek nexweyn mna depresyon, nexweyn dern r dan. areser nebna mukileyn xan, xwarin vexwarin, tunebna cil bergan, ligel xwe mukileyn tenduristy anne. Nexweyn beden, ligel xwe nexweyn dern anne. Malbatn ku ji bajarn mna Culemrg, Wan, Mrdn, Srt Bidls bar kirine hatine li varon bajarn mna stanbul, Kocael, Bursa, Balikesr, zmr Sakaryay venitine, di nav jarbneka gelek kr de ne. Ev deta ku dewlet li hember kurdan pk anye, teror e, terora dewlet ye. Di hejmara 38. a kovara KAYY-DER de Nazan elebi di nivsa bi sernav iddetli Geimsizlik (!) (r. 45-47) bal dikne ser avkanya deta ku ji lay dewlet ve t rojev ku di bingeha w de poltkaya asmlasyon heye. Di seranser droka komara Tirky de qedexekirina ziman kurd, peywendya kurdan tirkan dyar kiriye. Herwisa, ev mijara han bi jyana syas ya tirkan re j ji nz ve peywenddar e.

Di nav kurdan de jartya malbatn kurd heke bi xayet, axayet, ert feodaly bte zehkirin, d bibe ayek. Sedemn bingehn n jarbny, ew operasyon in ku dewlet ji wan re dibje, operasyonn asay. Ger ro hn j di nav civaka kurd de x, er, seroker, axayn xwedy erazyn fireh axayn erdan hene, ji ber ku dewlet xwestye, lewma hene. Sedem bingehn v yek j ev e ku, bi rya van dezgeyan p l girtine daku di nav kurdan de neteweperwer ge nebe. Li hember tkon organzekirina korucuty, t w watey ku, bi dest dewlet ji nuh de jndarkirina van dezgeyn ku li ber mirin bn. Ji bil viya, tu wateyeka din nn e. 

ewitandin wrankirina gundan, cnayetn ku faln wan nedyar in, ji lay hzn asay ve bi sedemn mna rayet xtara rawestin nekirye hwd. kutina kesan, gulebarankirina cemawer, muwazeneya navxwey ya civaka kurd xira kiriye. Di nav civakeka tendurist de merivn ciwan kal prn xwe yn 80-90 sal, cenazey d bav xwe, prn xwe defin dikin. L di nav kurdan de kal prn 80 sal, yn 90 sal bav, cenazey nevyn xwe yn ku hn di 20 salya xwe de ne, nevyn zarokn xwe yn ku hn negihane 15 salya xwe, cenazey nevyn xwe defin dikin. ev dyardeyn han berdewam dibin. Li ser hev dibin.

Di na wan gundn ku d li Gely Pr di bin ava bendav de bimnin de yn nuh dibin. Wisa behs dikin ku hinde mal ne ketine xanyn nuh. Ew hevpeyvna ku Tuncay Ulusoy bi serok Komeleya Gund Hergep ku bi ser Xorxol ve ye, hevpeyvneka balk e. (r. 38-39)

 

Rexneyek  

Nivsa Mehemed Ulusoy a bi sernav Maskan- Herdif Tarihine Kk Bir Yolculuk lkolneka hja ye. (r. 13-17) Mehemed Ulusoy di dereka v lkoln de elewyan wek muslumanan dinirxne. Ez pwst p dibnim ku derbarey v dtin de hin roveyan bikim. Bav kaln elew/qizilban royn musluman nebn. Elewt, baweryeka ad Mezopotamyay ye. Baweryeka wisa ye ku bi hezaran sal berya slam li Mezopotamyay hebye. Tu eleqeya elewt bi amanty ve j nn e. Di sedsala 11. de beek ji ln oguzan ku wek koeran ji Asyaya Navn ber bi Rojhelata Navn, ran Kurdistan ve hatin van welatan, elewty pesend kirin. ayet, helbet muslumant ye. L tu eleqeya ayet bi elewt qizilbay re nn e. ro pirsa her girng ew e ku elementn ayety, elementn Hz. El Hz. Huseyn awa tkel nava elewty bne? Bona viya j div bih vekoln ku li dawya sedsala 14., li sedsala 15. heta bi destpka sedsala 16. li ran Tekyeya Erdebl awa bye dezgeyek? Li w dem peywendya elew/qizilban Anadoly bi ayn ran re awa bye? Peywendya elew/qizilban Anadoly bi ayn ran re li dewra nevyn Safiyuddn Erdebl Xoce El (mirin, 1429), x ah (mirin, 1447 ), Cuneyd Safew (mirin, 1460),  x Heyder (mirin, 1488), ah smal (1487-1524) div bi teferuat bih vekoln. Di v navber de, div serhildana (1510) ah Qulu ku li Anadoly li aly bajar Teke pk hatib j bih helsengandin.

Dema ku meriv li hejmara 38. a kovara KAYY-DER nivsa Hesret Perili a bi sernav Festivaller Gnl (r. 26-37) dixwne, meriv mehzn dibe. Ev nivsa Hesret Perili derbarey rewa Gely Pr ya dema royn de, peywendya di navbera yn ku niha li Gely Pr rdinin yn ku ji Gely Pr ne l li stanbul rdinin de, belgeyeka girng e. Ev nivs ji ser heta bin qrnek e. Qrna Gely Pr. Hesret Perili li hejmara 36. a kovara KAYY-DER di bin sernav Memleket Gnl de dsa nivsn wisa balk nivsbn. (r. 29-37)

Zanayek salmezin ku li Gely Pr rdine, yn ku barkirine ne stanbul Ewropay, wan wisa rexne dike: Wek hn dibnin, ev der (Xorxol) ji hin gundn van deran j piktir e. Ger hn nufsa w bipirsin, ji nv zdetir leker in. Tekane sedem ku vir kirin qeza, leker in Xelk van deran di nav 20-30 saln dawn de bar kirin n. n Ewropay, n stanbul, n bajarn din Zemanek van deran qelebalix b, gund tij meriv bn. Hin meriv dibjin, em van deran ji br nekin, em xwed l derkevin. Li welatn dr komeleyan ava dikin, festvalan dikin. Ev tit, ji min re wek lztika zarokan t Ez bala xwe didim, ziman bav kaln me fr zarokn xwe nekirine. Hin kes hene ku bi salan e bi aly welat me de nehatine. Pit salan, bona ku parey stmlaka erazy ku d di bin bendav de bimnin, seryek li van deran didin. Hela bala xwe bidin ser v peran bxwedmayna v welat! Li her gundek ten end kal pr mane. Ev der ne gund me, y lekeran e. (r. 29)

Xortek ku li wir amade bye guhdarya v axaftin kiriye, gotye, Apo rast dibje. Bona ke xortn me yn ku li welatn dr mezin bne, ev der wek cih seyran ye. Qet ne xema wan e ku li van deran i bye, i qewimye. Bi mebesta festval siwar dibin tn van deran, hindek govend-movend vedigerin diin. Nabjin ku li v welat i diqewime? ima ewqas leker li vir in? ima nsan ewqas jar in? Nabjin ez ima bona ku nglz fr bibim dinyayek pare xerc dikim l ima ez naxwazim ziman bav kaln xwe fr bibim? (r. 29-30)

Li festval zanayek din j behsa mala mvanan ku di dema festval de bi 170 hezar YTL bye behsa vebna avgermn Xaskoh dike dipirse dibje Gelo ev bona kjan mvanan dibin? Dibje Mvan, herhal yn ku vir terk kirine l nehatine xanyn xwe yn hilweyay tamr nekirine. Dibje Em li ser axa xwe bne mvan. (r. 30)

Festval bi ala srda netewey ya tirkan dest pdibe. Merasima temambna dreka alay ya 35 metre bilind ku li ser Gir Silbus hatiye daikandin, dibe. Qaymeqam di axaftina xwe de behsa xizmetn ku ji lay dewlet ve li herm hatine kirin dike. Zanayek din j van xizmet mesrefan wisa qiset dike, dibje Rast e ku dewlet gelek mesref li van deran kiriye. Mesela, li gelek gundan qereqol kirine. Mesela, li ser her girek drekeka alay daikandine. Mesela, xwendegehn nivist hatine avakirin. Mesela, bona ku wesatn leker biin bn, r hatine kirin. (r. 31)

Tevay van xizmetan li herm bona berfirehkirina sstema serwerya tirk in. Drekn alay ala, hmayn vekir ne ku nasnameya tirk sstema serwerya tirkan sembolze dikin. Xwendegeh, di nav sazyn ku bona asmlekirina kurdan bo tirkty organze dibin de, ya li her p e. Xwendegehn Nivist yn Herm (Yatl lkretim Blge Okullar: YBO), bi taybet wisa ne. Qereqol, dema ku ev xwendegeh v fonksyona xwe tam bi cih neyne, wek amreka zordary t bikarann. R, nasnameya tirk, sstema serwerya tirk heta bi gundan dibe. R xwedy fonksyoneka wisa ne ku muxalefeta li gundan pk were btesr dikin p l digrin ku nasnameya kurd ge nebe.

Festvala Gaxmutyan ku li roja 1 tebax 2008 bye, festvaleka cih ye. Bona miryn gund bi xwendina mewld dest pbye. Pa Quran hatiye xwedin. Rojnamegerek ku v festval opandye nabje mewld bi kjan ziman hatiye xwendin l avdryn xwe wisa qiset dike: Amanca v festval bhtir ji areserkirina pirsn v chan, bidestxistina berjewendyn axret b. Amanc pkanna bihevrebna sosyal bi v away bilindkirina radeya hsn manew hza man b. Ev kultur e, ev nasname ye, ev nirxn demokratyet ne, ev mafn merivan e, ev texrbatn kobery ne, ev asmlasyon e, na, ev pirsn wisa h firsendek bi dest nexistin ku bne rojev (r. 37)

Ez hvdar im ku 40-50 sal pa yn ku li Gely Pr bigerin, nebjin ku zemanek li van deran kurd dijyan, ev hawirdor bi kurdan, bi gundn kurdan tij b Ez hvdar im ku kurd li Gely Pr cardin jyan vejnin. Yn ku 40-50 sal pa li van deran bigerin, rast civaka kurd a jndar azad ku xwed li nasnameya xwe ya xas derketine bi nirxn xwe yn kultur dijn, bibin.

Ez ji hejmara ber ya kovara KAYY-DER fr bbm ku ji parlementern dewreya yekem a meclisa Tirky (TBMM) Huseyin Ewn Ula ji Gely Pr, ji gund Keylik ye. Huseyin Ewn Ula, parlementerek demokrat azadxwaz b. Di v hejmar de j, ez fr dibim ku Engn Ceber ku di roja 28 lon 2008 de dema ku li stanbul kovara Yry belav dikir hate binavkirin l di roja 10 kewr 2008 de li nezaretxaney cesed w hate dtin, ji gund xan a Xorxol ye. Engn Ceber, ji ber panav xwe helwsta xwe ya camrane bi kencey hatib kutin. Peyama sersaxy ku ji lay desteya rveberya KAYY-DER ve hatiye belavkirin (r. 7) nivsa bi sernav kenceye Sfr Toleransn Son Kurban: Engin Ceber (r. 51-52) nivsn wisa ne ku ahidya drok dikin.

 

____________

 

Wergerandina ji tirk: Roan Lezgn

 

Ev nivs bi sernav Bir Zamanlar Peri Vadisi li kovara KAY-DER, Hejmar 39, Bihar-2009, r. 3-6 weyaye.

 

(*) Gely Pr yan j em Pr, li aly rojavay ewlg di navbera erd ewlg erd Drsim de wek snorek xwezay ye. Dewleta tirk a dagrker di areweya guhertina nav ngeh cih warn kurdan de nav gely Pr kiriye Peri Vadisi nav em Pr j kirye Peri Nehri.   

 

(**) KAYY-DER, nav kovara komeleya bi nav KIGI, KARAKOAN, ADAKLI, YAYLADERE, YEDISU ILELERI SOSYAL YARDIMLAMA, KALKINMA VE KULTUR DERNEGI ye.

 

 

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org