Danasîn: İsmet Kizilirmak

Pirtûka Civaknasî di nav weşanên Burosur de derket!

EŞÎRET

Eşîr : Komikên di aliyê ziman û candî de wekhew nîşan didin, ew komıkên kocber yan jî nıştecihên kû di nava xweda di aleyê  kok(nijat), aborî,ol,hıxmsyetî de girêdanek navxweyî diparêzin re eşîr tê gotin…

Dİ EŞÎRETAN DE GOÇBERÎYA WERZ (ji bo gocbera) Dawiya biharê deştên germ ber didin, hemu havînan bi keriyên xwe ve li cihên çiyayî û zozanan digerin. Payizê çarekdin dadikevîn. Cihê zozanên hemû eşiran yê diyar heye. Lê dîsa jî li ser cih û riya çuyinê pevçûn çêdibin. Dema di navbera koçber û niştecih de pevçûn çêdibin hukumetên navendî piştgiriya niştecihan dikir. Ber bi sedsalên dawî de zexta niştecihan li ser koçberan zedebû. Dema kû koçber di axên niştecihan de derbaz dibun neçar dibunkû baç bidin. Wekî din ji cihên çêrandinê dixistin zevî. Ji ber van sedeman koçberî herkû diçu kêm dibu. Hêzbuna dewleta navendî, koçberî levaz dikir. Ji navendîbuna dewletê herî koçber ne razîbûn. Piştî parvekirina Lozanê û avakirina tixuban hindek rêyên koçberan jî hatin girtin. ... Statu: Di nava civaka Kurdan de erkê fermî zêde ne peşketiye. Ji ber vê ji statuya civakî giringtir û li pêştire. Di statuyê de tiştê giring secera kes, dewlemendî û xwudanbuyîna hêza awarteye. Di nava Kurdan de statu xwe di jiyana civakîde di refdarên herî biçukde jî xwe dide nişandan. Şewazê silav dayîna kesan bihev re şêwazê axaftînên wan li beramberî hev û gelek reftarên cuda de kes statuya xwe nişan dide. Di nava jiyana civakî de li gor van zagonan tevgerkirin û rêveçuyîn tiştekî pir giringe. Minak; dest maçkirin zagonekî giringe. Di navbera du şexên kû statuya wan wekhev di silavdayînê de her dû jî bi hev re destê hev maçdikin. Di nava jiyanê de, di hemû kiryaran de rêza destpêkê de cihgirtin yan jî rêza kevneşopiyên diqatkirin giringe. Di civakê de kî li kuderê dirutine, kî çi bi axive, çî bêje gelek tiştên kû kes refdarî bikin vekirî di civakê de hatiye diyarkirin. Giringiya statuyê kes li gor guhertinên kû piştre erênî yan jî nerenî derbikevin holê jî li ser statuya wî zêde bandor nake. Minak: kesekî ger bavê wî axatî kiribe ew kes axa nebe jî û di aliyê aborî de lewaz be jî dîsa statuya wî di civakê de tê parastin......

Dİ NAV EŞÎRÊN KURDAN DE PEVÇÛN Û XWÎNDARI

Di nav eşîrê de girêdana xwinê, jiyana koçberî, ji hev tecrîdbûn, êrîşên derve, berjewendiyên eşîrî ji aliyê hevgirtinê ve zêdetir dibe potansiyela pevçûnê. Di navbera eşîran de şer kevneşopiyeke hetanî îro berdewam dike.

Di ravbera eşîran de zewicandina derve nayê înkarkirin jî, lê zêde naye çêkirin jî. Di nav eşîran de zewacên hundir zêdetir pêk tên. Ev zewac, dihêlin ku eşîr homojen bibe. Hevgirtin û girêdana nîjadê dihêle ku di navbera eşîran de mesafe vebibe. Ev sedemekî girîng yê pevçûnê ye. Eşîr ji hev veqetiyane. Di navbera wan de lihevnekirinek ya potansiyel heye. Ji bo lihevkirinê rêxistinkirinek ya aborî û siyasî nîne. Pêwîstî bi vê jî nayê dîtin. Di eşîran de hesta ‘em’ heye, yên li derveyê eşîrê ne jî li hember wan hesta ‘ew’ heye. Ev tenê ne ji bo eşîrê, ji bo gelên biyanî jî derbas dibe.

Di nav civaka Kurd de belkî ji ya herî sotîner ku hetanî niha didome xwîndar xwîniyê ne. “jiyanek ji bo jiyanek dîtir e, çavek ji bo çavekî dîtir e, diranek ji bo diranekî dîtire, birînek ji bo birînek dîtire, bawermend tolhildan ji bo wê bi xwînê hate danîn, zilamek azad ji bo zilamekê, koleyek ji bo koleyekî, jinek ji bo jinekê” ev rêgeza (ilkeya) qisase qisase ya hiqûqa Îslamî ye. Kurdan ev hikmê dijwartir pêk anîn. Ev hikûm tolwergirtinê dike zagonî.

Cihên kû eşîrtî û bandoriya eşirtî zêde xwindarî jî zêde tê dîtin. Cihê kû ji derve zêde bandor dibe û eşîr hinek heliyaye yan jî tuneye, xwîndarî kême.

Eşîretên kû di nava xwe de zewaca xizimtî didin pêş de xwindarî zêdetire. Xizimtî dibe sedem kû pirsgirêk bên tujkirin û sorkirin. Di psikolojiya xwindarî de eşîr xwe wekî kes yan jî kit dibine û bertekekî kolektif nişan dide.

Li gor Nikitin hizrandin û refdarên Kurdan girêdayî sê tiştên bingehine ji vana ; yek tolhildan, mal (eşirêt) û çiyaye.

Ji bo dawîkirina xwindarî bedelê xwinê dayîn (dirav yan ji milk) yan jî gel ve di navbera xwindaran de bi rêya zewacê xizmayetî avakirin wekî şêwazekê tê karanîn. Bedela xwînê li gor kes û statuya wî yê civakî tê guhertin. Ji bo gundiyekî kêmtir, jibo endamekê eşirê zêdetire. Di tolgirtinê de jî ev cudabuna statu li ber çav tê girtin. Wekî kû di Kur-an’ê de dibejê: diranekê bi diranek, çavek bi çavekê di nava eşirên Kurdan de jî gundiyekî jî bi gundiyek tol tê hildan. Tolgirtin li beranberî lawiran û pergalên ne zîndî ji tê bikaranîn.

Ger endamekî eşîrê ji hêla eşîrek din ve bi rengekî neheq yan jî biheq hatibe kuştin, eşîra ku li hember êrîşê maye, bêyî ku sedemê vê bipirse, ji aliyê din ve yekê dikuje. Li gorî vê zagonê mecbûr nîne ku kujyar (katil) bi xwe bikuje. Divê şûngeha (konum) civakî ya yê tê kuştin û yê dikuje yek be. Ger ne yek be tolwergirtin bi kujyar sînordar dimîne û nabe  xwîndarîyê. Nimûne yekî bê eşîr yekî ji bi eşîr bikuje ji ber ciyewaziya şûngehên civakî ve nabe xwîndarî . Kujyar tê cezakirin û bûyer diqede. Yekî bi eşîr ger yekî Mesihî yan jî bê eşîr bikuje pereyê (bej) ê dide.

Xwîndari tenê bi qesideyê (arabulucu) tê bi encamkirin. Divê ev kes ne endam û nêzîkê herdu eşîran be jî. Divê di nava civakê de xwedî ciyekî rêzdar be. Di nava civaka Kurd de qesîde amrazekî (araç) xurtbûnê ye. Di sedsala 19’an de şêxan ji vê statûyê gelek hêz girtine.

Xwîndari di roja îroyîn de jî derbasdaribûna bi rengên din jî diparêzin. Bi taybet di nav tevgerên siyasî yên Kurd de, nakokiyên wan hê jî di bin bandora vê mantiqî de ye. Wekî din şerê cerdevaniyê jî, bi vî mantiqî dimeşe. Dagirkeran ji vê gelek sûd wergirtine.

çapkirin