Kurmanc wek ziman perwerdekirn
li parzgeha Duhok*
 
 
 
Izet Find**, ezzatfindi@yahoo.com

 

 
Berah:
 
Mebest miraz ji v babet ewe ka em bo dirijdn kokn li ser xwendin nivsina kurrmanc li ser hem xwendingeh zanngeh dayrn ferm li ser parzgeha duhok dewrubern w, bo em dij w bizaveyne k ev diyalkt bi yeka din b guhertin!!, bo em ji hewe j dixazn k hn pitevaniya me biken li ser v babet alkabin??
 
 
Pgotin:
 
Akiraye k ziman kurd bo end diyalktan dihte parvekirin weko hem zimann din, akiraye j k tit her balk peav ewe k gel me li seranser kurdistan bi rjeya 75% bi diyalkta kurmancya jor di peyve xeber dide, ev j bi raya piraniya zimanzan arezayn milletn me ye . Her wesa pika may j 25%ji n di hte parvekirin li ser kurmancya naverast Soran kurmancya xwar Lorr kelhrr hewram zazak.
Ewn bi v diyalkt dipeyvin dinivsin, bakr hem bi hevrebijl pera zazak ro ava hem bi hevra, ketya soviyeta caran jem pikek ji s pikn bar tibabek ba ji rohilat bar bik j, anku Ev diyalkt li sernaser welat heye berbelave ta niho zindye pvedie xebat jre dihte kirin roj bi roj batir xwetir aktir nzk hev dibe pda dice stna her mezin giringa ziman meye.
 
Lew bi kurt em pdaun nivsna kurmanc bo end qonaxekan dabekeyin tin da mjwa w li p av me be .
Ji bo hind ku em bjn airn mezinn millet me weke Melay Cizr , Ehmed Xan, Pirty Hekar, Feqy Teyran , Batey nivsern wek El termax, Mela M. Bayezd gelek gelekn din her bi v diyalkt berhemn xwe nivsadne jimere hitne.
Keca em li van qonaxan binrn li ser binyat rojnamegeriy parvebikin.
Qonaxa yekem:
 
Li dawya sedsala nozd despka sedsala bst bi saya ser malbata Berdirxan beg rojnama Kurdistan li qahre hat weandin heta gerhitye bajr jinf her biv diyalkt bye li piranya pern welt belavbye bi navnanek mezin li ser dihate nivsn her car em s hizar daneya rdikin kurdistan dsan ji wan berhemn k tda belavedibn akira dibt ku li hem parn welt belavedib berhem jre dihatine nivsin.
 
 
Qonaxa Duwem:
 
C hat guhertin rojnameyn weke roja Kurd , jn li stenbol derketin heke nebjim ziman wan hem l bara pitira w kurmanc bye nivisern mezinn w dem weke E.R.Hekar E.Cewt H.Swerkl tit tda nivsne yekemnn  croka kurd binav ewi bi qelemF.Temo tda belavebye dsan yekemn piyesa kurd binav Piyesa mam alan bi d perdeyan li kovara jn belave bye.
 
 
Qonaxa Syem:
 
Dsan pit nemana serbesty tk una serober roinbr, bi saya ser Celadet Bedirxan , am weke cih belavkirn bo kovara Hawar hate p xebata kurmanc nivsn l dewam kir li despka saln ilan digerme germa er chan y duwem da,Ronah Str roja n weke d-s kovaran li beyrot bi dest kamran Bedrixan beg hatine qada edebiyata kurd daneyn wan di gehitine hem alyn welat piranya roinbr  nivsern w dem l cema bn berhemn xwe tda belavedikirn, wek (Osman Sebr, Cigerxwn, H.Hiyar, , Trej , E.may, Jandar Duhok gelekin d) li Bexda cihn din pir herhemn iir , rok, Folklor. Pexan meseln ziman di van belavokan da di hatine behiskirin taybet xebata ser zimnn ciyek pcav gritib.
 
 
Qonaxa iwarem:
 
Pit deng serbesty li ame j ik by nemay , ez dikarim bjim qonaxa ciwarem  bi derkevtina kovara Ronah ya sernivser w Haviz Qaz despkir pitirya nivsern w dem berdewam da nivsna kurmanc weke S.Behdn, Dr..Etro, M.Birfk T.May C.Xwn ko hing li pika ziamn kurd li zannegeha bexda deris didan nivsnn xwe bi kurmanc tda belavedikirin.
 
 
 
Qonaxa pnc:
 
Qonaxa pit pkhatina 11 adara sala 1970 li duhok her ji damezranadina yektiya nivseren kurd li duhok derketina kovara iya ji lay hja Dr.Bedrixan Sind ve kovara Rewen kovara Hiv Gula Ge endn belavokn d ku hemya bi hevre xizmeteka mezina v diyalkt dikirin.
 
 
 
Qonaxa dawy ya niho:
 
Qonaxa her mezin girng fer b daw ya pit serhildana sala 1991 dsan li duhok dest pkir ku em dikarn binav qonaxa espandin cgirbn a kurmanc  nav bikeyin .Ew j bi derketina bi dehan kovar rojnamn kurmanc li v dever wek Metn , peyv, Dicle, Gaz, sulav, huner, vejen , Vejn, ciwan , sivore, evro, resen htd her weha endn kenaln TV, Radio hebna dezgeh pa sprez endn paxann hukum ne hikm zannegah duhok taybet pika ziman kurd enistityutn teknk huner ku hemiyan rolek pav giring heye di vejandin pdabirina ziman kurd ku taybet diyalkta kirmanci, sereray hem dezgehn ferm neferm nivsarn xwe bi kurmanc di nivsin belavediken heya digehte nivisarn dadgehan j li ser v hizr li ser v binaweey hind mokim xebat bo xwendina kurmanc li xwandingehan hate kirin   heta hatye bic ann, v end eger binasen xwe hene cunk :
 
1- Niho bahur ji s parzgehan t pk ann , ev j Hewlr Silman Duhokin ku parzgeha Duhok yek milyon kes tda dijn hem bi hevre bi kurmanc dipeyvin dinvsin bijl devern din yn kurmancan yn ser bi parzgeha mosli ve weka engal Zomar devern din yn kurmancan ser bi parzgeha Hewlr v wek Bile Barzan u hin cyn din
 
2-Sernser welat tin devera duhok dikare kurmanc li cyn din yasax qedexeye .Lew div duhuk bi v role giring rabe ne hle kurmanc winda bbe nemne .
 
3-Ev devere wek pira gehandin ye di nav hem parcn kurmancan da.
 
4-Ev diyalkta 75% ji millet me p dipeyve her dewlemend zengye bo ziman kurd .
 
ji ber hind me hemyan wek nivser, rewenbr, rojanmeger , u her kesek li cy xwe xebatek bizavek mezin kir ku ziman xwendin perwerdekirin y xwendingehan bibte kurmanc ew b li sala 1998an bi dirost pit (100 sed salan ji derketina rojnama Kurdistan li Qahre biryara xwednina kurmanc li seranser parzgeha duhok hate dan eve niho 7 heft salin kurmanc wek xwendin nivsn pirtkn elfa b matmatk civak mj cograf ya seretay bi v diyalkt belavebyine, niho li seranser v parzgeh li devern din ( 1213 xwendingehn seretay hene ku bi v diyalkt dixwnin dinivsin ezmnan diken).
 
Div war da em xwe serbilind serferaz dibnin ku kurmanc j mil bi mil (Soran) pbikeve bibne du zaravn serek ferm bo millet me weka niho awan dengubasn televizyon radiyuan derdikevin ev j weha role xwe bigrin pda biin.
 
L tit heyf mixabiny jra dixwyin evroke di roja nvro da pit (500 pnsed saln kurmanc nivsn her ji dem melay cizr) ( 100 sed saln kurmanc apkirin her ji dem rojnama kurdiatan pit ( 7 heft saln espandin xwendin li xwendingehan tkdana arenivs (200.000) du sed hezar xwendekaran , evroke xebatek xirab berovaj tkderane dihte kirin ji gelek alyan ve r bo dihte xwekirin vewjartin dtin ,  heyf mixabin hinek nivser rewenbrn me di guh siyasyan xeber diden v end bi karek xirab jkvekirin li qelem diden ji n tirsa asaya netew di pda una kurmanc da dizanin.
 
Heyif mixabin evroke li bahurr hem kes bi maf xwe ade bi zimane dayika xwe dixwne dinivse, heya zaroyn ermen kiristiyan turkman l ev maf ji zaroyn kurmancan re qedexe yasaxe bi hceta ziman yekgirt ku akiraye niha ziman yekgirt kurd du zaravn serek ne unko ziman yekgirt  bi d ryan neya s t dirsot kirin ew j diyanet yan dewlet l mlet me ji herduyan b bare .
 
Hvya me ewe hn bi rol xwe rabin alkarya me biken, em nnern hewene ten em mane bi kurmanc serbest dipeyvin, ev j perwerdekirin ji dest me bi nav standerd kirin ew bi xwej maf zebit kirine, hiyarbin eve her ew kesin yn irrn Cegerxwin vediguhastin ser soran jra dinvs me xistne ser ziman stander kurd  gelo sepandina diyalktek bi ser meda standert kirine yan standin winadakirna zarev meye??.
 
Tin em dibjin tu mifa tda nne cizr bjt :
Gula bax rem botanim
eb cirax eb kurdistanim
 
Bizanin fathe li ser giyan w hat xwendin di v para azada wlat meda kurmanc bive qedexe yasxe.
 
 
 
----------------------
* Ev babete li konfirnas ziman kurd li nav bera (16-20.11.2006) ew li diyarbekir hatye gran hate xwendin.
** mamostay zannegha Duhok, endam Yektya nivsern Kurd / tay duhok ye.
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org