Dayika Kurd Mna Qaz: Ez w roj bi sed salan naguhernim...

Kakar. OREMAR, navdarenkurd@hotmail.com

Pgotin:

Xanima Kurd Mna Qaz heya dawiya jiyana xwe, armanc helwesta nitimanperweriya xwe qet berneda. Li ser v hind hem di ax dewleta Pehlewiyan hem j di ax desthilatdariya dewleta paver ya slam ya ran de end caran hat girtin zndankirin. Di girtgeha dewleta Xumyn de bi w temen xwe y daket pir kence tehqr li w hatin kirin. Hem guneh Mna Qaz Kurdbn helwesta w ya nitimanperweriy b.

Dema dayka Kurd Mna Qaz li ser rewa gel Kurd diaxiv tim digot:

" Ji min re soz peymana yekgirtina Kurdan bidin, daku ez j ji we re mizgniya dewleta serbixwe ya Kurdistan bnim. Ji ber ku yekbn hevgirtina hzn siyas yn Kurdistan, derman hem derdan e. Eger gel Kurd di navbera xwe de yekgirtineke bihz pkbne, bna Kurdistaneke serbixwe karek hsan e. Ez bawer im pir dereng nakine, ku gel Kurd j y di chan de bibe xwediy pnaseyek netew. Hesreta serokkomar Kurdistan pewa Qaz Mihemmed j ev arzya drok b...".

Dayka Kurd Mna Qaz ku di nava gel de bi (Daye Xanim) dihat bangkirin, xanimek bi hurmet b. Gel pir j hez dikir. Ew di droka heverxa Kurdistan de mjnameyek zind dihat hejmartin. Pir zana rewenbr b. Haya w ji chan rewa bizavn siyas yn Kurdistan heb.

Dema ew phesiya ku li bakur Kurdistan di nava refn gerla de ke jinn Kurd li dij dewleta Tirk er dikin, pir ab hertim digot:" Niha d ez xelasiya gel Kurd nzk dibnim, ji ber ku jina Kurd j mna mran derketiye ser iyan, bi siyaset j xebat dide meandin. Xwestek armanca me ya her girng di ax Komara Kurdistan de li damezrandina Yekitiya Jinn Kurdistan j bedariya jin di hem Kar barn civat de b."

Pit orea geln ran tkna desthilatdariya dewleta ahenah li ran, Rojhilat Kurdistan j ket dest Kurdan. (Daye Xanim) dsan j dest bi xebata xwe kir. W dixwest di derfetn zrn de ji bo zarokn xwe karek bike. L ev kar desthlatdariya Kurdan li ser Kurdistan v car j zde nedomand di saln 1979, 1980, 1981an de, pit ern giran Kurdistan dsa kete jr dest desthilatdariya dewleta Komara slam. Bi destra desthilatdarn Komara slam bi hezaran Kurd hatin kutin bi hezaran j bi dar zor di girtgehan de hatin daleqandin.

Dayka Kurd Mna Qaz j di sala 1986an de nzk salek di bin avdriya be parastina Komara slam ya ran de hat girtin. Sedemn girtina w, ew bixwe j nizane. Ji ber ku ew li dervey mal bi weyek nihn ji aliy be parastina Komara Islam ya Iran ve hat revandin Herend zdetir ji 70 sal temen w b, l dsan j gelek zordest kenceyn giran li ser la w hatin kirin. Berpirsiyarn dareya stixbarata ran bi ekerah jre gotibn:" Eger mr te (Qaz Mihemmed) nebya, me di ran de qet problem (pirsgirk)a Kurd Kurdistan nedib."

Pit w byer heya demeke dirj, dayka Kurd Mna Qaz maf derketina ji ran neb tim di bin avdriya be parastina dewleta slam de b. ax di sala 1988an de (Ifeet)a kea Mna Qaz li welat Siwd bi dest hinek terorstn dewleta ran hat ehd kirin, dsan li Iran Kurdistan j maf serexweiy(taz danan) nedan malbata wan heta ew ji aliy dewlet ve hatin tehdd kirin.

Di 17 reema sala 1998an de li bajar Mihabad bi dinyayek hesret kl Mna Qaz j gehit rza nemiran bi yek car xatir xwe ji gel Kurd xwest.

Di roja wefat veartina w de bi hezaran kes li ser goristan amadebn bi merasimeke mezin li goristana bajar Mihabad hat veartin. Herend bi fzk ew niha ne di nava gel xwe de ye, l wek ku helbestvanek Kurd dibje:" Namirin! Ewn di dil gel xwe de dijn."

Daye Xanim jiyana we bi jiyana Pewa Qaz Mihemmed ve girdayiye, tukes ji w nzktir li pewa nebye, br dtinn w i ne li ser taybetmendiyn exlaq, civak ol yn peway nemir? Bi xelk re awa di dan standin de b?

M. Qaz: Di derheqa taybetmendiyn pewa Qaz Mihemmed di bara sirt exlaq w de, di hza min de niye ku bikarim dtin ramann xwe li ser beyan bikim. Ji ber ku ew mirovek pir mezin b, gelek xwende, zana tgehit b, mirovek leheng, cesur, bi cerg netirs b. Pewa werzikar (sporvan)ek bihz qehreman b, siwarkar melevanek pir zrek b. Beriya ku bibe serokkomar Kurdistan j, wek min got, ji ber ku ji malbateke mezin b li Mihabad di nava gel de qezawet dikir (yen qaz b ), mirovek gelek bi hurmet b, gel pir qmet dida gotin retn w. Di nava hem Kurdn Kurdistan de bi hurmet rz b dihat hezkirin. W dem weke niha neb, ten mirovn zana mezin dikarn di nava areyn (pirsgirk) gel areserkirina wan de navbeynkar qezawet bikin. Kar herkes neb biryar bi zehmet diketin pvajoya kirin (piraktk). Hem kar wisan bn, beriya ku Komara Kurdistan li Mihbad pk b ba li bra min e. ev rojan Pewa pirtk dixwendin, xebata siyas dikir tim digot:" Xweday mezin! Em awa d bikaribin ji gel xwe re xizmetke ba bikin, ku bikaribe ji dest neyaran rizgar (xilas) bibe rewa jiyana Kurdan j b guherandin... ". Ew hertim di fikra gel xwe de b, dema nimjkirin j end seatan dirz (dia) dikirin.

Rojek w gote min:" Ez ten ji bo rizgariya gel Kurd tdikoim (xebat dikim) rojek ez d sed sed (100%) berhemeke mezim wek mras ji bo gel xwe bi cih bihlim dudestiy pk gel xwe bikim. Ez qet ji bo bidestanna meqam menseb (deshilatdariy) xebat nakim..."

Di 25 Rbendana(Januar) sala 1325an (22. 01. 1946) de j dema Qaz Mihemmed ser bilindahiy daku Komara Demokratk a Kurdistan rabigehne (lan bike) wiha got :" Gel min y birz qehreman, na ser text, na ser dar j pre ye, ez li vir me ser text li vir j y bme kutin, ez viya ba dizanim..." ca qisa (axftina) w bi cih hat weke got salek pit v byera mjy li meydana arira bi dest dagrkern Kurdistan hat ehdkirin. Qaz Mihmmed piyawek(mirovek) xwed exlaqekn nerim b, imk dayma serkar w bi xelk re b beriya Komara Kurdistan j di herma Mkriyan de ji ber qezawet biryarn xwe yn bi edalet (dadmend) di nava gel de pir dihate hez kirin. Sebeb canfdayiya w j y her mezin evna gel Kurd b, ku heta can xwe j di riya gel de fda kir.

Willah di nava mal de j bi min re mna hevalek b. Her dem digote min (Birale) ez bi nav Birale bang dikirim. Min heft ke li ser yek (li pey hev) ann ser din, pit xilasbn hatina ken min ya ser ry dinyay, qet tucaran negote min zarok te kur e an ke e? Ji ber ku mirovek b, ku i ferq di navbera jin mran de nedidt. Hurmetek pir zde ji jinan re digirt, ji ken min re mna ten kur me (Kur Re El ) hezdikir. Qaz mirovek gelek dndar b, girngiyek zde dida paqij saxlemiya civak kesan (exs) ya xwe, cigare qet nedikiandin, vexwarinn elkolk tu caran venedixwarin, karn heram nedikirin, ji bil min tu jinn din neanne (bi kesek din re nezewciye). ima behsa viya dikim? Ji ber ku di w ax de di nava binemaln dewlemend mezin de resim b ku zilamn mezin n binemal bi end jinan re bizewcin ev kare ji bo wan rengek mezinatiy b, l bi rast raman hizrn Qaz li dij taybetmendiyn civaka feodalzim axatiy bn mafek wekheviy ji bo jin mran qayil b, tim j digote min :"Birale wisa fikir meke, tu malxa min , ez bi av hevalek li te dinrim dtinn te li ser her karek ji bo min girng bi mifa ne..."

Pewa mirovek pir zana b, agehdar rewa ramyar, civak aboriya chan b, li ser guherandinn ku di chan de dibn tim xeberdar b. Bi heft zimann Inglz, Rus, Firansew, Ereb, Tirk, Fars, Azer dikar bixwne. Di ax serokkomariy de j dest pkirb ziman Espiranto dixwend. Ji bo spatkirina v diaya xwe, hn dikarin li pirtkxaneya w binrin bi wan zimann ku min nav birin, nivs pirtukn li ser babetn cur bi cur peyda bikin. Pirtkxaneya Qaz di Kurdistan de bi taybet di nava na rewenbr de pir bi nav deng (navdar) b. Hem cure kitab di nav de dihatin dtin, niha j gelek pirtkn Pewa mane di mala kea min de ne. Pirtk bi giran felsef, exlaq, dn(ol), ramyar zanist (ilm) bn; mixabin gelek ji wan j ji nav n...

Roja ragehandin(lam) kirina komara Kurdistan hn li kder bn ?

M. Qaz: (Bi ryek xwe tej hv li min dinre dibje): Yad ew rojane be xr bt - bra wan rojan bi xr be. Hn dizanin rewa civak w dem li Kurdistan awa b? Bi rast mna niha neb, her end niha j rew zde neba e, l ji ya w dem batir e. Li roja lankirina Komara Kurdistan li meydana arira ya Mihabad ji seranser Kurdistan serokl -eret, mirovn maqol mezin li dora hev kom bbn. Xyaye pit merasima v roja drok gelek mvan bi Qaz re vedigern mala me. Ji aliyek din ve j li gor qanona eayr, eret hinde azadiy nadene jin, ku bie di kar bar zilaman de dexalet bike. Ez j weke gelek jinn din di w roja mjy de li mal bm. Pwst b hem ji bo mvann ku ji hermn cur bi cur hatbn Mihabad, xwarin pwstiyn din bn amadekirin him j ez li ser awaniya kar birvebirina mvanan radiwestiyam, hem j di w roj de gelek jinn mezin hatibn mala me pwst b em li cem wan bimnin. Ev di Kurdistan de adet resm mvanperweriy ye. L ba li bra min e, dema me li pencereya mala xwe, ku dikeve aliy Meydana arira, li merasim dinr, bi hezaran kes li meydana iwarira rawestabn, ry herkes ge w roj lvn me tevan bi ken bnn, gel ji bo rojeke drok xwe amade kirib, cil bergn ciwan (bedew) kiribn ber xwe. Ji Makoy siwarn la Celaliyan bi zn berzn kincn xwe yn rengn, ji Kurdn derdora bajar Xoy j l eretn Kurdan bi cil(kinc)n bedew xwe xemilandibn. Kurdn Selmas, Urmiy, Mergewer, Tirgewer Somay j bi kincn cur bi cur xwe xemilandibn. Di nava avn siwarn ikakan de mrxas dibar. Ji Sine, Pranar, ino, Bokan, Serdet hem devern din yn Kurdistan tev ji bo v cejina proz, li gel Mihabad bbn mvan. ar me bb mna baxey guln reng bi reng, w roj te digot qey hem Kurdistan li Mihabad ye...

Ez heya sax im w roj ji br nakim, bi qas hezar salan ew rojn girng drok ji bo min bi qmet rmet in. Niha j ez bi wan rojan anaz serbilindiy dikim, (Daye xanim li vir bi gir bersiva pirsa min didomne), heya w roj gel Mihabad ewqas Kurd di nava xwe de nedtibn. Mal neb ku end kes mvann wan nebin, ew roj ji bo me tevan, l bi taybet ji bo Pewa xwetirn roj b. Ez w roj bi sed salan naguhernim, heya bimirim ez ji bo w roj bikenim, bigirm, hsiran bibarnim, d tim wan rojan bnim bra xwe...

Bel herwiha w roj, pit beyankirina damezrandina Komar ji bo xwarina firavn (nan nvroj) exsiyetn maqul mezin bi Pewa re hatin mala me:

Qedr Beg Diyarbekr, Zro Beg Herk, Mele Mistafay Barzan, Reys Izzet Ebdulezz, Mr Hac, Mistefa Xonaw ji hemiyan birztir mezintir x Ebdulah Efend (Glanzadeh) neviy x beydulah Nehr kur w kaptan Seyd Ebdulezr emzn bn, ku tu caran ji bra min nain...Rojn xwe kmtemen bn... Z derbas bn... (Daye Xanim li vir j demek bdeng dimne die nava derya xeyaln xwe yn kr, ew carek din die Mihabad ax komara Kurdistan.... Ji bo zindbna xatreyn w em j demek bdeng dimnn! )

 Roja ragehandina(lankirin) Komara Kurdistan t bra we, ne wisa?, w ev dema Pewa hat mal ji te re i got? Derheqa kar xwe de i digot aya keyfxwe b?

 M. Qaz: Bel, er willah pir a kfxwe b. Dema hat mal got: Birale giyan (Her tim ji min re digot birale sebeb j ji ber ku tim bi av hevalek xwe li min dinr), ez ji bo Kurdistan ji bo gel Kurd nellah hem karek c bi c bikim, l bi Xwed sond dixwim, ku ez bixwe tu wextek naxwazim serokkomar bim, heya ez her kar ji bo wan dikim kar welat me bikeve ser rya xwe pitre ez her tit pk gel bixwe bikim, daku ew bixwe berpirsyariya qedera (arenivsa) xwe bigirin dest xwe kar welat xwe birve bibin. Ez j d mna xulamek herdem di xizmeta berjewendiyn gel xwe de bim".

 Bel w roj xwetirn roja jiyana me tevan b. Kurd gehitibn armanca xwe, em w roj bextewertirn mirovn chan bn. Serokkomar Kurdistan xwe bi xizmetkar gel dihesiband qet bi avek bilind li xwe nedinr. Er willah mirovek wiha b !

 Di ax salek temen Komara Kurdistan de Pewa bi we re dikete nava tkel bi we re wir dikir an na? Bi wateyeke din ji bo pkevtina kar xwe pniyar rexneyn we dipejirandin an na? Ji kar xebata xwe raz b? Ji gel iqas raz b aya qet gil gazinde li cem we dikirin ?...

M. Qaz: Bel ... Bel... Elbet mirovek mna Pewa Qaz Mihemmed hertim di hem waran de bi min re dikete nava wir tkeliyan. Heta di bara sefer dan standinn xwe yn siyas bi mirovn siyasetvan re j bi min re wir dikir bi rast qmeteke pir mezin dida maf jina Kurd. Ez pir a me, ku herend demeke km bi w hjay re jiyame j, l bi rast bo min anaziya her mezin ew b, ku min bi w re jiyana xwe dibire ser.

Dema di ax komara Kurdistan de sefera xwe ya Bako(Paytext Komara Azerbayican) kea min Fewziye bi xwe re bir. Dixwest ken xwe j hn siyset kar welatperweriy bike. Her roj di bara rewa chan de bi me re diaxiv, bi taybet gelek bi smet re mijl, gofgo xwendina pirtkan dib. Dawa dikir, ku kea w ya mezin bibe siyasetvaneke mezin ji bo doza gel Kurd bixebite. Gil gazinde(gazince) j pir km dikirin. Tim her tit bi piratk diann ziman. Rojek nemir Qaz Mihemmed ji aliy Serdar Makoy bo Da Makoy (bajar Makoy) hatib vexwandin (dawet kirin), pit vegerna ji Makoy digel serokwezr komara Kurdistan Hac Bawe x (Baba x) (yan kur Seyd Zenbl) hatin mal. Li ber der dema Pewa plavn xwe derdixistin, Hac Bawe x j re got: " Qrban xayet paayetiya wiha nehatiye dtin, dib (div) hinek xelk nerihet bikey, ku xelk bitirse...."

Qaz di bersiva w de wiha emir kir:" Dib (div-pwst e) ez bi hem dinyay re spat bikim, ku bi ldan kutin tu titek nay kirin, mirov dib (gerek e) bi weyn demokrasiyane, bi ret neshetan bne ser rya rast, mirov ewlad(zarokn) xwe awa to zehmet nerihetiyan dike?!!. Ez dib bi hem kesan, bi dinyay re bidim spatkirin, ku bi ldan xebern neba (cinw dan), bi derxistin kirina nerihetiyan qet karek nay kirin. Insan pwst e zarokn xwe bi ret nishetan ba bike (bne ser rya rast). Eger em bixwazin deshilatdariya xwe li welat xwe berdewam bikin, gerek e li ser dil gel xwe hukimdariy bikin, ne bi dar zor hukimdariy bikeyin..."

Herwiha hn j dizanin, di hem ax temen komara Kurdistan de ten yek kes hat kutin. Bawer bike dema nv ev bi telefon xebera kutina Xefr Mehmudiyan dan Pewa, w ev heya ber sib ji nerihetiyan xew bi avn w neket qet xebera w ji titek tuneb. Hn dikarin ji mirovn w ax j bipirsin ka ez rast dibjim an na?....

Bel bi rast j di w ax de ev karn wiha ekera, ku di gelek pirtkan de hatine nivsandin, spat dikin, ku serokkomar Kurdistan mirovek gelek rewitpak, atxwaz pir ji demokrasiy hez kiriye. Dan standina Pewa Qaz bi gel re di w ax de rastiya gotinn we xya dike. Ji ber ku li ser demokrasxwaziya kesatiya peway ehd min pir axiftin ji gelek kesan bihstine...

M. Qaz: Bel rast e, dsan ji bo nimne di tu (i) cihn dinyay de nehatiye dtin, ku di demjimrek (saet) diyarkir de serokkomar welatek (ew j di wan ert mercn ku Kurdistan di w dem de tde b) hem roj sibeyan ji xew rabe bi by terfat skurt bi piyan (peya) here ser kar xwe ku heya radeyek ji mal dr b. Hem roj sib Pewa bi piya wek mirovek normal di ser kar xwe qet weke mirovek xwed menseb li xwe nedinr. Baweriya w bi merdomsalar (gelsalar)y pir heb, qet xwe bilindtir ji xelk normal nedihesiband... Mirovek wiha b.

Nimneyek din ji exlaq mirovperweriya Qaz j dixwazim ji te re bibjim:

Ji aliy Kurdek ve ku bi sefer b Amerka cotek plav (sol-kew) bi xelat (diyar - hediye) ji rehmet Qaz re hatibn. W dem malbatn Barzaniyan ji aliy din y Kurdistan (Kurdistana di bin deshilatdariya raq de) ji dest dewlet reviyabn li Kurdistana Iran belav bbn. end malbatn wan (nzk 15 kesan) di mala me de dihatin xwedkirin, l ne ji bo w hind ku wan bixebtnn ul(kar)n xwe bi wan bideyin kirin. Na! hem malbatn wan bi destra dewleta Kurdistan di nava xelk Mihabad de hatibn belavkirin hem pwstiyn jiyan dabn wan. Ji ber ku maln wan xirab bbn, lqewmiyay bn hertit xwe di rya amancn bi rmet n xwe de ji dest dabn. Ten can xwe ji dest dewleta raq xilas kiribn. Ew hatibn xwe avtibn hembza Komara Kurdistan. ca di nava w malbat de keek bi nav Xecce heb. Kea w mal b ku di nava mala me de bn. Rojek werz zivistan b. Xecc ji min re got:" Xweziya niha plavn Pewa Qaz di piyn min de bna, ez bi wan bama ser robar min av anba."  

Min j bi pkenn li cem Qaz behsa daxwaza Xecc kir. Nemir Pewa Qaz kerem kir:" Ka herin Xecc bang vira bikin, bila b cem min." Demek derbas b Xecce bi rxwe bi ken hat. Xuya b ku pir bi ecele hatib pyn w tev qor terr bn. Qaz plavn xwe ji piyn xwe derxistin, bi destn xwe kirin piyn Xecc bendik(ben) solan j jre girdan. Bel ca pewa Qaz Mihemmed zilamek wiha b. Bi rehim efeqet b, bi van pirenspan bi gel xwe re dij rojn xwe derbas dikirin. Di nava gel de jiya ji bo wan j can xwe fda kir, ji bo Kurdistan her tit xwe fdakir. Heya dawiy li ser soz qirara xwe b.

Xwetirn xatre an branna te ya bi Pewa Qaz re i ye?

M. Qaz: Heya roja ku em bi hev re bn, hem rojn jiyana bi w re ji bo min xwetirn brann xatire ne. Me qet ji hev nerihetiyek bik j nedt. Rojek j dil min neandiye. Ema raweste, ez branneke xwe ji bo te bjim:

Dema ku komara Kurdistan hat damezrandin, rehmet Qaz gelek ab, ji kfan re hertim digot: Xweday mezin, ikir ji bo te, ku em pit bi hezar salan gehitin xwez maf xwe..."

Pit w li min nr got: "Birale, d ne roja rnitin ye. Ez ji te dixwazim, ku tu j karek bik". Min j bi ken jre got: "ca ez nexwende me nikarim titek bikim, i ji dest min nay...". Hing li min nr, ku bi ryek xwe weke ku ji ry w nr ronah dibiriq, li min nr got:

 Jinn dinyay pir pver ne, ramann wan hatine guherandin, pwst e jinn Kurd j br rayn xwe biguhernin. Ez dixwazim li Mihabad tu dest pbik ji bo jinan j yekitiyek b damezrandin, ger tu, ku di nava gel de weke xzana serokkomar Kurdistan ty nasandin, dest bi kar bik, ev kar te y ji bo jinn din j bibe tewq, ku werin qada xebat. Zr zwern te ji bo i ne? Hemyan di riya welat dewleta xwe de bi kar bne. Div ji bo ku nexwendewar di nava jinan de bi daw bibe, tu her li kilasn (poln) dersxwendin amade bib, ders bixwn, daku jin ken Kurdan li te binrin bn ders bixwnin..."

Min j bi gotina w kir wek min ber j got, me dest bi xebata xwe kir. Hem Yekt Afretan(jinn) Kurdistan(YAK) hat damezrandin hem j me zibare(chad) li dij nexwendewariy da destpkirin. Ez wan rojan qet ji br nakim. Hem xwe w dem bn, pit w heya roja ro min qet xwe xr ji jiyana xwe nedtin. Yan, ser gel zarokn min sax be, qet kmasiyn min tune ne, l jiyana wan rojan tej evn b, evn bo welat, bo xebat, bo xizmeta mirovayetiy...( Ji ber gir nikare axaftina xwe bidomne ).

Niha temen te b 80 sal, di dunyay de i miraz (arez) ya te heye?

M. Qaz: Ez daxwaza sax silametiya hem ke xortn Kurdistan dikim. Arezya min ya her mezin dtina serxwebn azadiya Kurdistan ye, l ez niha pir pr bme, bawer nakim bi sax v arezya mezin bibnim. Herend ba dizanim, ku gel Kurd di paerojeke nzk de y sedsed (%100) proz bin, y bigehin armancn xwe yn drok. Hesreta min ya her mezin ew e, ku rojek Kurdistan tev bibe yek dewleteke Kurdan j di dinyay de hebe...(Bi gir)... Ax ka ew roj, y keng b?!...

Dema mirim, ez dixwazim mizgniya azadiya Kurd Kurdistan ji bo serokkomar Kurdistan bibim bin axa Kurdistan... Bawer bike ev mezintirn daxwaza min ji hem gel Kurdistan ye, ez titek din ji we naxwazim... Roja ez mirim j, min li jr pyn Qaz verin, bila ez ji w dr nekevim (bi dengek bilind digir)...