Jiyan bi serhata General Mistefa Barzan

(14. 03. 1903 Gund Barzan, 01. 03. 1979 Emrka)

Kakar OREMAR, navdarenkurd@hotmail.com

Pgotin:

Di droka siyas ya doza Kurdistan de Mistefa Barzan navek naskiriye. Di bizava siyasiya bar Kurdistan de pit tkona serhildana x Mehmud Berzinc, nemir Mistefa Barzan serkiya xebata Kurdn bar welat me y dagirkir, girt dest xwe. Jiyana Barzan bi piran li rex ervann w ji bo azadiya Kurdistan derbas b. Mistefa Barzan mna nirxek netew drok ji bo hem Kurdn azadxwaz bye mrasek mill nemir. Li jr bi awayek kurt jiyana v serok Kurd hatiye nivsandin.

Pit Silmaniy, gund Barzan dibe navenda xebata siyas li bar Kurdistan:

Pit ikesta ora x Mehmud nemir bar xebat kar Kurdayetiy li bar Kurdistan bi yekcar dikeve herma Behdnan ku navenda rberatiya v xebat hereket gund bik Barzan e. Qeza Mrgesor ku nahiyn Mrgesor, Barzan rwan digire ber xwe, girday wilayeta Hewlr ye.

Devera Barzan beriya ku pit end serhildann Kurdan bi yekcar ji aliy rjmn dagrker ve wran bibe, 400 gundn avedan tda hebne hejmara rnitvann herm zdetir ji 40 hezar kesan bye. Herma Barzan navenda w gund Barzan di ax x Ebdulselam yekem da ku di sala 1872 zayn de wefat kir, ji ber ku tkeya terqeta Neqbend ya girday xn terqeta Neqben li Nehriy tde b, mna navendeke ol avedan ku herdem tej mirdn v terqet b, t hesibandin. x Ebdulselam yekemn berevaj x axayn hemdem xwe, mirovek dadmend bi edalet b. Wek jdern biyan didin xuyakirin di ax w de hinek karn ba xebatn sosyal ji bo pketina jiyan rewa civak hatin kirin ku ger bi pvann roja ro bn nirxandin irovekirin, di w serdem de pir girng bn. Ji wan karan: parvekirina zev erd andin bi ser gundiyan de, qedexekirina next qelen zewaca kean, qedexekirina milkdariya zde bi weyn feodal, qedexekirina bi zor dayna kean parastina sirta Kurdistan anku birna dar dirextan, ewitandina daristana qedexekirina kutina teyr tiwalan, nra heywann kov, bhinfirey li hember diyanetn derdora coxrafiya jiyana wan herma Behdnan( Jiyana hevpar bi Kurdn zid, Kildan, Yehd, Xaeparzn Ermen ku ne misliman bn ), jiyana dostan bi hem geln herm( Asr, Tirkmen, Yehd, Ereb Ermen ) re xala her girng parastina maf gel Kurd serkiya bizava netewiya Kurdan di hermek coxrafiya girnga Kurdistan de ku nana demokratkbna br ramann birvebern Barzan b, teisrek mezin li ser bizava siyas oliya v malbat dan.

Pit wefata x Ebdulselam yekem kur w x Mihemed Barzan dibe cgir w. x Mihemed pit zewac dibe xwediy pnc kuran: x Ebdulselam, x Ehmed, Mistefa Barzan, Mihemed Sidq x Babo. Wan tevan ji destpka xwenasandin bi hem awayan xebat kirin ku riya kalk xwe ya xizeta ji bo gel di hem warn siyas, ol civak de bidomnin.

Navdartirn endam v malbat ku tevaya temen xwe di riya xebata siyasiya ji bo Kurd Kurdistan derbas kir, Mistefa Barzan ye.

 M. Barzan kiye, ikiriye serhildana w di droka Kurdistan de xwed rolek awaye? Jiyana tej byer, derbider ntimanperweriya Mistefa Barzan y heya radeyek bersiva van pirsn me bide.

Jiyana nemir Mistefa Barzan, Malbata wan end byern din di jiyana w da:

Mistefa Barzan di 14 Adara sala 1903an(14.03.1903) de li gund Barzan hat din. Beriya ku ew avn xwe bi jiyana dinyay veke, bav w (x Mihemed) j di sala 1903an de wefat kirib.

Li gor qanna murdn ola Neqbend, x Ebdulselam (y duy) ku kur mezin x Mihemed Barzan b weke cgir bav xwe t hilbijartin. x Ebdulselam ne ten di war ol de, belk di war siyas de j ji destpka sedsala 20an de li dij dewleta Osman hinek livbaz alakiyn siyas pktne. Ew dawakar hinek mafn netew ji bo Kurdaye. Sala 1907an x Ebdulselam duy li dij desthilatdariya Osmaniyan li devera Barzan ser hilda ji bo Kurdan dawa hinek mafn siyas-civak dike. L Sultan Osman di bersiva xwestekn w de hzek serktker di bin pengiya Ferq (Mihemed Fazil Paay Daxistan) de dine herma Barzan.

Li gor avkaniyn drok herend nerazbn(tiraz) bizava x Ebdulselam Barzaniy duyemn li dij Osmaniyan zde dewam nekir, l ev serhildan serhildann din yn mna serhildana esreta Milliyan bi serokatiya brahm Paay Mill end serhildann din li hermn cur bi curn Kurdistan, bn sedemn xwekirina zemneya bna orea tihadiyan di sala 1908an de.

ax alak lebatn siyasiyn Barzaniyan vedigere bo destpka sedsala 20an ku bi serokatiya x Ebdulselam duyemn di sala 1907an de bi qas du mehan li herm berdewam b. pit ku Osmaniyan serhildan tkikandin gelek kes zindan kirin ku Mistefay 3 sal j yek ji wan b ku bi dayika xwe ve di girtgeha Msil de hatin girtin. Mistefa Barzan z tama derd dr xema bindestiya gel xwe ji s saliy, dema ku h zarok b di nava lepn dujimin dagrker da kand. Salek pitre di ax hria tihad de gund Barzan ket ber hrisa hzn wan yn di bin serokatiya Silman Nezf Paa da. Ji ry neariy x Ebdulselam Barzan pena xwe bo Seyd Tehay Nehr dibe di gund Rajan li herma Mirgewer(wilayeta Urmiy_ Rojhilat Kurdistan) dimne bi hevkariya serok Kurd nemir Simkoy ikak bi karbidestn Rusan re dikeve nava peywendiyn siyas, l mixabin ax ku ew li herma Tirgewer b, ji aliy xwefiroek bi nav (Sof Ebdullah) ve bi weyek namerdane hat girtin ew teslm dewleta Osmaniyan kirin. Osmaniyan di 14 Dsambira sala 1914an de pit pkanna dadgehek formalte, x Ebdulselam Barzan li bajar Msil xenqandin.

Di etmosfrek wiha tej kna li hember dewletn dagrker zordariya destgeh berpirsyarn hukumeta Osman de, Mistefa Barzan j mna Ismal Axay ikak, x Mehmud Berzenc gelek serokn din yn Kurd avn xwe bi jiyaneke tej e elem vedike di nava malbatek ol de mezin dibe. Ev rewa jiyan peroja jiyan helwesta siyasiya v lder Kurd j dide destnan kirin ew br ramann Kurdayetiy btir di hest mejiy xwe de dide perwerdekirin. pit ku Osmaniyan bi bbext x Ebdulselam Barzan ehd kirin, x Ehmed biray w b rber serkar herma Barzan eretn Barzan. W dem temen Mistefa Barzan 18 sal b.

Beriya w li gor avkaniyn drok di navbera saln 1917, 18 19an de, x Ehmed Barzan biray xwe y xurt Mistefa Barzaniy 16 sal bi x Ebdulrehman irnex re ji bo lidarxistina kar bar oreek berfireh li bakur Kurdistan dine bajar Mu ew li wir hevdtinek bi x Ebdulqadir Nehr x Sed Pran re pk tne. Herwiha x Ehmed bi weyek nihn ji sala 1920an pde bi x Mehmud Berzenc Simkoy ikak re ku sergerm xebata li dij her du dewletn raq ran bn, dikeve nava tkeliyn poltk. Mistefa Barzan ji ax ku xwe famand, z bi bindest tepeseriya gel Kurd hesiya. W dixwest bi hevkariya biray xwe x Ehmed, xelekn zincra hereketa Kurd bi rk pk bidmne.

Mistefa Barzan ji ber cesaret, mrxas sedema jeopoltkbna coxrafiya herma jiyana xwe rewa taybeta jiyana siyas-civakiya gel herm di kar bar ervan taktkn er partzan de z liyaqet iyann xwe yn fermandarbn ji herkes re dan spatkirin. Ji bona w j di nava gel de bi hurmet avek mezin li w dinrn.

Herwiha Mistefa Barzan ji temen 15 saliya xwe pde bo kar bar parastina hoza Barzan li dij desthilatdariya dewleta navendiya raq hozn cran, roj bi roj weke ervanek zrek erk wezfeyn zdetir li ser miln xwe hiss dikirin. Eretn Kurd bi git esretn Barzan bi taybet di tevaya dirjahiya droka xebata siyasiya xwe de bi wefadariyek mezin di tengaviyn her giran de rbern xwe bi ten nehitine bi dilsoj fdakar ew parastine. Ev rast di brannn wan serlekern arta dewletn dagirker de ku bi hzn Barzaniyan re ketine nava ern giran j, t dtin. Serleker Teferuyan, Hesen Erfei Rezim Ara di pirtkn xwe de v rastiy diselmnin.

Sala 1919an M. Barzan li ser biryara biray xwe x Ehmed Barzan dema ku xurtek 19 sal b weke fermandarek ervan areza, bi hza xwe ve ji bo hevkariya xebatkarn orea x Mehmud Berzinc xwe gehand herma Silmaniy. Hza w b du qol ku komek ji Dola Piyaw koma din j ji naveya Balek de derbas bn. Ew herend di r de t er bi eretn hevkarn Inglzan re rast hatin j, l bi fdakariyek mezin ehdbna end ervann Kurd wan xwe gehandin herma Silmaniy. Mixabin ber ku ew bigehin w der orea x Mehmud Berzenc bi hevkariya hzn Inglz hinek esretn xwefiro ikeste xwar x Mehmud Berzenc j bi dl ji Kurdistan hat dr xistin. Mistefa Barzan bi v kiryara xwe da spatkirin ku pwste herkes bi weyek netew nz pirsgirka gel xwe bibe.

Nemir Mistefa Barzan di navbera saln 1920 1921an de bi hinek siwarn mrxas re, xwe gihand bakur Kurdistan ji bo hawar rizgarkirina Endrank Paay Ermen bi v kar xwe w sedan kes Ermen ji kutina bi dest ovenstn Tirk rizgar kirin. W Entrank, malbata w gelek feqr hejarn Ermen ji riya bajar Zaxo ber bi welat Suriy bi rkirin. Di v xebata tej fdakar de 14 kes ji ervann Mistefa Barzan j di er bi arta Tirkiy re hatin ehd kirin. Elbet di ax komara Kurdistan(Mihabad 1946) de j M. Barzan sinorn destkir bi frm nasnekirin xwe gehand paytexta komar bajar Mihabad. Ev nanek ji bo selmandin v rastiya drok b ku di navbera Kurdan de hevgirtinek bihz pkahtib. L mixabin merc rewa siyasiya chan, droka Kurdan ber bi ryek din ya berevaj berjewendiyn Kurdan hajt.

Yekemn serhildan orea Barzan di roja 9 Februara sala 1931an(09. 02. 1931) de bi bedarbna 80 ervann Kurd di bin serokatiya Mistefa Barzan de di erek bi nav (Berq Beg) li dij arta raq destpkir. Di v er ku pitre di domandina qedera siyasiya Kurdn bar Kurdistan de rolek girng lst, hzn arta raq bi giran li hember ervann Kurd ikeste xwarin xisarek can madd ya zde bi dewleta raq ket. Li hember ehdbna 5 pmergeyn Kurd birndarbna hejmarek km ya ervann Kurd, arta dewleta raq 126 kut bi sedan birndar li pey xwe hitibn.

Ev t w watey ku di ax serhildana sala 1931 1932an de d tiwan hza Mistefa Barzan wek rberek areza li hember hza dujmin bi temam hatib ekere kirin.

L er her mezin ku nemir Mistefa Barzan hertim di jiyana xwe de bi serbilind anaz behs li ser kiriye, er bi nav (Dole Vaj an j Dola Vajiya) ye ku di rojn 3 4 02. Februara sala 1931an de li Dola Vajiya li hember arta dewleta raq qewim. Di er Dola Vajiya de Mistefa Barzan y 28 sal bi wan arezayiyn ku li ser taktkn er partzan hebn, kar bi hevkariya ervann xwe 235 esker fermandarn arta dewleta raq bikujin bi sedan kes ji hzn dewlet j di v er de birndar bn. Ev di halek de b ku ji ervann Barzan ten 12 kes hatibn kutin. Di v er de ji ber wan hri bervaniyn ku li gor zanist taktkn er bnimune bn, strka ans Mistefa Barzan wek rber serlekerek jhat roj bi roj getir b w kar di nava Kurdn hem Kurdistana mezin de hzek meinew ya bilind biafirne. imk v er ne ten di nava Kurdan de belk di nava medya dewletn cran cihan de j dengek bilind veda. Ji bona btir nasandina van alakiyn drok li ser herektn Barzan pwstiyek girng bi lkolnn akademk zanist heye.

Bihara sala 1932an arta raq bi hevkar pitgriya hza esman lekeriya dewleta kedxwara Birtanya, hriek giran bir ser herma Barzan. Gund Barzan ku wek navendeke rberatiya orea Kurdan dihat hesibandin, bi giran hat bombarankirin herend Barzaniyan bi mran berxwedan kirin di destpk de hinek serkeftin bi dest xistin l nekarn li hember hza pirek cebilxane firokn er yn Inglzan, li berxwebidin. pit w byer x Ehmed malbatn Barzaniyan near man di havna sala 1932an de derbas bakur Kurdistan bibin. L bihara sala 1933an dewleta Tirkiy x Ehmed Barzan ku w dem rber siyas oliy hereket b, bi end ervann w ve ji Tirkiy teslm dewleta raq kirin. Ji v tarx pde di droka serhildana Barzaniyan de rpel drketin derbideriy vedibe jiyanek tej byer di nava Kurdn bar Kurdistan de dest pdike. Dema ku Mistefa Barzan ev bbextiya dewleta Tirkiy dt, ji wir ber bi iyayn Kurdistan xwe teslm dewleta raq nekir. L li ser daxwaza x Ehmed, Mistefa Barzan j xwe gehand cem biray xwe(x Ehmed) y ku di girtgeha bajar Msil de b. Mistefa Barzan herend dizan ku jiyanek tal nexwe li benda w ye l ji ber tewazi zagunn malbat, bi kfxwe jiyana girtgeh ji xwe re hilbijart.

Sala 1932an di ax jiyana xsr dlketita Barzaniyan de, dewleta raq bi rnmuniya axayn xwe yn Birtan x Ehmed, Mistefa Barzan malbatn Barzaniyan ber andin bajar Msil pitre di sala 1936an de ber bi Bexday pitre j bo Nasirye, Kifr Pird(Alton Kopr) di dawiy de j bo Silmaniy sirgun kirin.

Di dawiya bihara sala 1936an Mistefa Barzan ji bo gotbjn dplomatk bo bajar Msil hat vexwndin, l berpirsyarn dewleta raq li wir Barzan girtin bi kiryareke dr exlaq mirovanetiy waliy Musil y w ax xwest ku bi dayna jehr, w ji hol rake, l Mistefa Barzan pit du hefteyan ku ketib hal bhiy, ji mirin rizgar b.

Bi hezaran sal e ku Kurd li ser axa bav kaln xwe Kurdistan dijn. Kesn ku li ser erdnigariyek bedew rengn jiyan derbas bikin, z bi z nikarin fr jiyana dr coxrafiya Kurdistan j bibin. Bi wateyek din jiyana dr iya newaln Kurdistan ji bo Kurdan pir nexwe e ji bona w j Barzan malbatn wan yn ji Kurdistan hatn drxistin, li benda derfetek bik bn ku careke din vegerin welat xwe Kurdistan.

er chan y duyem, Pirsgirka Kurd Doza Mistefa Barzan:

er chan y duyemn derfetek girng ji liv xebata siyasiya Kurdn bar rojhilat Kurdistan re afrand ku di war ramyar(poltk) de ji bo netewa xwe karek biken.

Sala 1943an partiya Hwa bi serokatiya nemir Refq Hilm xebatek nihn bi displn di bajarn raq Kurdistan de didan meandin. Berpirsyarn partiya Hwa ji bo berfirehkirina kar xebata xwe ya siyas leker ku bikarbin ji hza serlekerek areza mna Mistefa Barza ervann w mifay wergirin di 12. 07 Julaya Sala 1943an de organzasyona nihniya endam sempatn partiya Hwa, Mistefa Barzan pit 10 salan derbider jiyana xsriy ya di dest karbidestn dewleta raq de, ji bajar Silmaniy derbas bajar inoy li Rojhilat Kurdistan kirin. Di wan mercn nazik hessas de vegera Mistefa Barzan ya ber bi Kurdistan tirs xofek mezin xiste dil karbidestn her du dewletn ran raq. Ji bona w j herdu dewletan her yek bi qas 50000 dnaran ji bo kutin an j anna ser Barzan dan diyarkirin. Xuyaye ku ev hejmara bilinda dirav ku ji bo ser Barzan hatib diyarkirin, girngiya xebat bizava Kurdan ya di bin serokatiya Barzan di w dem de dide ekerekirin.

L Mistefa Barzan pit jiyana rea wan saln ku li dr Kurdistan di bin avdriya berpirsyarn dewleta raq de derbas kirib, v car bi hrbn xebit ku hzek leker ya rkpk li dora xwe bicivne. Ji bona w j di 28. 07Julaya sala 1943an de bi awayek nihn ji rojhilat Kurdistan veger cihwar bav kaln xwe Barzan di demek kurt de kar zdetir ji du hezar(2000) pmerge ervann mrxas li dora xwe kombike. Bi v reng Mistefa Barzan serhildana xwe ya du-duyan di Julaya sala 1943an de da destpkirin orea Barzan ya duyemn j heya bihara sala 1945an berdewam b. Di v serhildan da j Kurdan li hember hzn dewleta raq gelek serkeftin bi dest xistin.

Di ax orea Barzan ya duyemn de ji 2 Oktobra sala 1943an heya 10 Novbra sala 1943an dijwartirn ern bixwn di navbera hzn Kurd hzn dewleta raq de qewmn ku di tevaya ern by de rejma raq t xisarek mezina madd can b bi hezaran lekern wan can xwe ji dest dan.

Di droka azadxwaziya gel Kurd ya li bar Kurdistan ern orea Barzan ya duyemn anku ern aneder, Xrzok, Guretu, Mezine er Meydane Morik cihek girng digirin ber xwe. d ji w orea duyemn pda muhra netewayetbn btir zdetir ry xwe di hereketa Barzaniyan de daxyakirin part Hwa hem efser serlekern Kurd ku di nava arta raq de mijl xizmet bn bi rihek ntimanperwer pitgriya v serhildan bizava netew kirin. Xisara mal can ya ku dewleta raq li hember ervann Kurd tu bib ew nearkirin ku di 29 Novembera sala 1943an de dawa gotbj ji serok hereket Mistefa Barzan biken.

Gotbja her du aliyan heya demek domand, l karbidestn raq di niyet armancn xwe de durist nebn dixwestin ji derfet mifay bistnin hzn xwe ji bo ern dijwartir bi dawanna doza Kurdan, komserhev bikin.

Di 15 Janwiya sala 1945(15.01.1945)an de encmena Azadiy hat pkann. Desthilatdariya raq li derfetek digeriyan ku hza xwe tekz berfireh biken bi derbeyeke yekcar orea Barzan tkbikne, l Kurdan j baweriya xwe bi desthilatdariya Ereban nediann. Bi v away zemneya erek din di navbera herdu aliyan de hat duristkirin. Gotbja di navbera herdu aliyan de negehit ti encamek bi er 25. Augusta 1945an(25.08.1945) hevdtinn dual bi daw hatin.

Kurdan careke din di 5. Septambera sala 1945an de (05. 09. 1945) di er bi nav Meydane Morik de hemaseyek drok afirandin. Di v er giran de arta raq bi ji destdayna 480 kut 80 dlan ji esker fermandarn xwe carek din bi v heqqet hesiya ku nikare bi ten li hember ervann Kurd li berxwe bide. Ji ber ku di er navbir de Kurdan ten 5 kut 7 birndar hebn nav bang berxwedana Kurdan li her ar pern Kurdistan geriya. d Kurdn hem Kurdistana mezin, bar Kurdistan ji xwe re kirin Keibeya gehitina xwez, hesret cbickirina daxwazn xwe yn netew. Di wan salan de Mistefa Barzan herend h di jiyan de b ji Kurdn hem dinyay re bib lderek efsaney.

Dema ku orea Kurdan pket, dewleta Birtanya dsan bi pitgrkirina ji dewleta raq, careke din qedera siyasiya Kurdn bar Kurdistan guherand. L d nav Mistefa Barzan mna xebatkar serokek qehreman li her dera Kurdistan bi camr belav bb.
 

Barzan Komara Demokratka Kurdistan( Mihabad 1946):

pit er bi nav Meydane Morik dewleta raq bi hevkariya hza esmaniya Birtanya ku ji bo berjewendiyn xwe yn abor hem yasa qannn mirovanetiy binp dikirin, kar Barzaniyan t ikest biken newekheviya hzn her du aliyan, x Ehmed Mistefa Barzan nearkirin ku bi biryarek n di 11. Oktobera sala 1945an(11.10.1945) de ji riya Klen ya nz bajar inoy bi armanca hevkariya komara Demokratka Kurdistan bi hejmarek mezin xwe bigehnin Rojhelat Kurdistan malbatn Barzaniyan li hermn Mirgewer, Tirgewer, ino, Nexede Mihabad hatin bi chwar kirin.

Di ax desthilatdariya komara demokratka Kurdistan de hzn Barzan di parastina dewleta Kurd de bi hem rengan hevkar dikirin di ax komar de bi du ern Qarawa li herma Seqiz er Milqeren xisarek mezin li hzn ran dan. Di er Qarawa da het(80) serbaz efsern arta ahenahiya ran hatin kustin 120 kes j bi dl hatin xsrkirin. Di v er de ji ber ku hza Kurdan heta yek kut j nedabn, tirs wehetek mezin ket nava arta ran.

Li ser rol Barzaniyan di ax komara demokratka Kurdistan de gelek pirtk gotar hatine nivsandin, l ji wan dokoment nivsn ku ji ax komar man e, xuya dibe ku hza Barzaniyan rolek mezin di parastina dewleta Kurdan de lstiye. Li ser v esas j s mehan pit ragehandin lankirina komara Kurdistan, Mistefa Barzan b General Barzan mna serleker berpirsyarek hza art s tpan bi serokatiya her s efsern bar Kurdistan Bekir Ebdulkerm, Mistefa Xonav, Mrhac Res Izzet di bin berpirsyariya w de bn.
 

Damezirandina Part Demokrat Kurdistan raq, Tkna Komara Kurdistan Mesa drok ber bi Sovyetistan:

Salek pit damezrandina Part Demokrat Kurdistan ( pitre Part Demokrat Kurdistan ran) pit iwra ku bi Peway ehd Qaz Mihemed karbidestn komara demokratka Kurdistan re hatkirin, di 16 Augusta sala 1946an (16.08. 1946) de Part Demokrat Kurdistan raq j di bin serokatiya General Mistefa Barzan de ji bo bizava Kurdn bar Kurdistan hat damezrandin.

pit ku di dawiya sala 1947an de komara demokratka Kurdistan tk, Mistefa Barzan bi hiyarbnek zde xebit ku li hember dewleta ran berxwedan bike b zerer ziyan ber bi sinorn Kurdistana bar bakur hereket bike.

Di 31 Adara sala 1947an de dema ku Mistefa Barzan ervann w phesiyan ku Pewa Qaz Mihemed hat damkirin, xemgn bdengiyek mezin ket nava wan.

Di 15 Aprla sala 1945an de hem malbatn Barzaniyan bi serokatiya x Ehmed Barzan vegern bar Kurdistan xwe teslm berpirsyarn dewleta raq kirin. Mistefa Barzan j mea xwe ya drok di 6 Gulana 1947an de ber bi Yektiya Sovyet, da destpkirin. L mea wan ya xwe rizgarkirin bi dijwariyn gelek mezin rbir b. Ew bi hzn xwe ve ji Mihabad derketin di yekemn hefteya meha Adara sala 1947an de er Nalos di navbera her du aliyan de anku hzn Kurd raniyan de qewm. Ji w pda heya dawiya Adara 1947an ern Gucar(gundek herma Mirgewer), eniya ino Nexede, er Qarne li herma Xan ern Ewrisi Helec li herma Mirgewer ku di tevaya eran de hzn ran bi berxwedaneke mezina hzn Barzan re r bi r manbn, di navbera her du aliyan de qewmn.

Di 3 Aprla sala 1947an de(03. 04.1947) di navbera hzn Barzan arta ran can ku hevkariya dewleta ran dikirin, er Nrgi an j Berezer(li Mirgewer) b ku Mistefa Barzan bi xwe j di v er de bi sivik birndar b. Ji ber ertn neban heway(etmosfr), destpka bihar serok Barzan ervann w di 19. Aprla 1947an de near man ku vegerin nava axa bar Kurdistan. L zexta dewleta raq xsrbna x Ehmed Barzan malbatn Barzaniyan, Mele Mistefa near kirin ku bi hzek taybet ku ji 502 pmergeyn her mrxas pkhatib di 25 Aprla sala 1947an(25. 05. 1947an) xwe bigehne gund Bay li bakur Kurdistan. L arta dewleta Tirkiy j li hember hatina wan kete nava tevger ew near man 2 roj pitre anku di 27 Aprla sala 1947an de xwe bigehnin gund Crm(an j Crmi) Bdkare li rojhilat Kurdistan ku dikevin jriya iyay ehdan. Li w der li ser iyay Xehdan Mistefa Barzan bi dengek xemgn bihz wiha got:

Gel pmergeyan!! binrin, ji ser v iyay em gula Wan Urmiy her duyan j dibnn, her du j cihwar her kevnar jiyana bav kaln mene, l li ser v axa xwe em mehkum mirin rev ne dagrkern Kurdistan nahlin em li ser axa xwe di rihetiy de bijn. Guneha me ten Kurdayet ye, hiyar bin em biser bikevn, imk em ji xwe re dixebitn(avkan: Gotina ervanek w y bi nav Mistefa Cihangr Sat ku min li sala 80an li bajar Tebrz pre hevpeyvn kirib. Mistefa Cihangr Sat yek ji wan 502 kesan b ku bi serok Barzan de b Sovyetistan).

Hereketa Barzan ervann w ber bi sinor ran Yektiya Sovyet didome ew ber bi herma Mako dimein. Di 9 heya 11 Gulana sala 1947an de ern mezin berfireh di deta Makoy iyayn derdora w de s roj s evan bi giran di navbera her du aliyan de berdewam bn di v er dijwar de herend arta ran bi hem top tank balefirn xwe demek dirj b ku amadekariyn xwe kiribn, di her s rojan de bi giran ikeste xwarin pit ku bi sedan kut li pey xwe hitin (yan biqas 271 kesan) bi dehan kes ji serbaz fermandarn arta ahenah j bi dl ketin dest hzn Barzaniyan.

Di 18 Hezrana sala 1947an(18.06.1947) de Mistefa Barzan pit 51 rojan mea xwe ya dijwar, ervan her dawiy ji 502 ervann hza xwe b ku ji rbar Erez derbas nava axa Sovyetistan b.

Jiyana li Sovyetistan siyaseta Baqirof li hember Barzaniyan:

Di 29 Septambira sala 1947an de General Mistefa Barzan end kesn derdora w bi destra dewleta Sovyestistan pit 40 rojan ji bajar Nexcewan ber bi Bako paytext komara Azerbayican hatin veguhastin.

Di 19 Janiviya sala 1948an(18.01. 1948) de di konfiransa gistiya ku ji aliy Yektiya Sovyet ve ji bo kar Kurdayet y penabern bar rojhilat Kurdistan hatib lidarxistin, Mistefa Barzan wek berpirsyar gitiy v xebata hevpara Kurdn her du parn Kurdistan, hat hilbijartin.

Baqirof (Serokkomar w dem y komara Azerbayican) ji destpka hatina hzn Barzaniyan bi helwestek ovenst dan standin bi wan re dikirin. Xuyab ku ew j di bin teisra desthilatdarn komara Tirkiy de mab ku hebna netewa Kurd nkar dikirin Kurdistana bakur di wan salan de di bin siya esmanek re bi doman de mab. imk hebna Kurdn komara Azerbayican j ku bi hejmara xwe ji Kurdn komara Ermenistan zdetir j bn, ji aliy desthilatdarn komara Azebayican ve dihat nkar kirin.

Li ser helwesta nifparziya Baqirof di 29. Augusta 1948an de Barzan hevaln w ji bajar Bako ber bi Takend (paytext komara Ozbekistan) hatin veguhastin li nz w bajar hatin bi chwar kirin.

Di 13 Adara 1949an de bi plan komployn Baqirof bi destra berpirsyarn para parastina Yektiya Sovyetistan M. Barzan ji hevaln w cuda kirin li herma derya Oral bi awayek desteser(dest bi ser) di bin avdriya tund tj de, demeke dirj jiyana xwe derbas kir. L karbidestn Sovyetistan di 9 Siptambera sala 1951an de careke din Mistefa Barzan vegerandin Takend .

Di 5 Adara sala 1953an de Josf Staln mir Xuroschof wek sekerter git serkar Yektiya Sovyetistan ji aliy Partiya Komunst ve hat hilbijartin. Li gor teilmata Xuroschof, Barzan li paytexta Sovyetistan (Moskovay) hat bi chwar kirin end caran j wan bi hevre hevdtin pkann. Di ax desthilatdariya Xuroschof de rewa siyas jiyana Barzan hevaln w hinek batir bib.

Desthilatdariya Ebdulkerm Qasim, vegera serok Barzan bo raq Bees:

pit ku di 15 Juiya sala 1958an de komek ji efsern raq bi serokatiya Ebdulkerm Qasim desthilatdariya xanedana paayn Haim Nr Sed bi zerbeyek esker ji hol rakirin, di 6 Oktobira 1958an de Mistefa Barzan pit 11 sal nvan derbider jiyana dr Kurdistan, li ser vexwendina Ebdulkerm Qasim vegern raq li Bexday bi chwar b. Pwaziya ku di ax vegera serok Barzan de ji aliy Kurd Ereban ve j hatkirin, pir germ byerek drok b. Mistefa Barzan pir xebit ku xwe bi ert mercn rewa siyasiya Ebdulkerm Qasim re biguncne heta hinek gotinn w hebn ku gel Kurd hez nedikir bi ba nedidtin ku serokek mna Barzan ji Qasim re bje: Ez xwe bi serbazek we dizanim   l Barzan bi van gotinan dixwest xurura efserek xwed desthilat, tr bike gel Kurd Ereb di nava atiy de bi hevre bijn. Di destpk de Ebdulkerm Qasim wisa da diyarkirin ku raq welat Kurd Erebaye gel li benda rojn xwe b ku du netewe bikarbin di at wekheviy de bi hevre bijn. L aliy Kurd Ebdulkerm Qasim li ser pirsgirka Kurd li hev nehatin di Adara(Mars) 1961an de Mele Mistefa Barzan bi yekcar ji Bexday veger Barzan mijl kar bar destpka oreek din ya li dij dewleta raq b.

Di hem hevpeyvnn ku general M. Barzan bi rojnamevann biyan re pkanne, ew hertim li ser biratiya gelan jiyanek tej at bi srare.

Barzan di hevpeyvneke xwe de dibje:

" Em atiy dixwazin bila er bi daw b ku Kurd Ereb bi awayek birayane di nava atiy de bihevre bijn...( Ji hevpeyvneke telefizyon ku rojnamevanek Inglz pre kiriye).

Di 11. luna sala 1961an de nemir Mistefa Barzan orea xwe ya ku 14 salan berdewam b li dij rijma Ebdulkerm Qasim Beesiyn ku pit w hatin, dadestpkirin. Mezinbna Mistefa Barzan di v rastiy de ye ku w kar bi xebat alakiyn xwe ji pileya serokatiya hoz eretek, sal bi sal ber bi pve bimee di nava droka xebata bi an erefa netewa Kurd de weke serok netewek b hezkirin. Di wan salan de Mistefa Barzan wek nner pirsgirka milliya Kurd li hem cihan dihat nasandin. Ji bona w j bar Kurdistan bib qada hevdtina rojnamevan siyastevann biyan bi serok Kurd Mistefa Barzan re.

Di 8 Fibriya sala 1963an(08. 02. 1963) de rijma Ebdulkerm Qasim bi kodtayek ku ji aliy Beesiyan ve hatib lidarxistin, tk Ebdulkerm Qasim hat kutin. Barzan ji bo ku di w dema dijwar de azadxwazn Kurd Ereb bi dest Beesiyan neyn kutin, deriy Kurdistan hermn azadkir ku di bin desthilatdariya partiya w de bn, ji wan re vekir hit bi v away gelek kesan can xwe ji dest Beesiyan rizgarkir. Di wan rojn hessas de ku Bexda bib qada tolhildana Bees algirn rijma Ebdulkerm Qasim, ev siyaset, drbn mrxasiya Mistefa Barzan carek din hizr ramann mirovheziya w ji herkes re dan spatkirin.

Pit ku ji saln 1963an heya Sibata sala 1968an desthilatdariya raq di navbera Ebdulselam Arif Beisiyn niviperest de dest bi dest dib, wan pit ku hem dijbern xwe serktkirin, v car ber xwe dan Kurdistan heya Adara sala 1970an sern dijwar di navbera herdu aliyan de qewmn. pit xebata saln giran di 11 Adara sala 1970 de li pey gotbjn dr dirj di aroveya desthilatdariya raq de otonom ji Kurdn Kurdistan re hat diyarkirin. Xuyab ku Bees di v biryar lihevhatin semm nebn li benda derfetek bn ku kar bar xwe y desthilatdariy rk pk biken pitre dsan bi Kurdan re bikevin nava er hereketa Kurdistan bi yek car bifetsnin.

Ev sirra wan bi kiryareke hovane z ji Kurdan re ekera b. Yan dema ku di 29 Septambira sala 1971an(29. 09. 1971) de istixbarata raq bi andina end kesn di kincn meletiy de xwest ku rber ore Mistefa Barzan bikuje ew di v kar xwe de bi ser neketin, careke din ern dijwar di navbera herdu aliyan de dest pkirin. V car dewleta raq xebit ku bi hevkariya hzek syemn orea Kurdan t ikest bike. er di Adara 1974an de bi germ li hem hermn bar Kurdistan dest pkirib. Di Adara sala 1974an de dewleta Beesiyn raq qanna xwe ya otonomiy lam kirin. L Mistefa Barzan ji ber mesela Kerkk, Xaneqn Musil qanna otonomiya ku dewlet ilam kirib, nepejirand ew otonomiya Beesiyan otonomoyek karton bi nav kir. Ji bona w j di Oktobra sala 1974an de bi qas 17 mehan conta Beesiyan bi hem weyn hovane, hri ser gund bajarn Kurdistan kirin. Bi v reng Beesiyan mirin, reeroj derbider li hem Kurdistan direandin. W dem j chan li hember van kiryarn Beesiyan kerr bdeng b xaa sora(Heyva Sor) chan j bi i weyan hevkariya Kurdan nekirin, ji ber ku ew j di bin teisra dewleta raq da mabn ev j berevaj zagonn v rxistina chan b. Di nasandina pirsgirka Kurd de ore xebata Barzan rolek berav lst

Peymana Elcezayr, rewa doza orea Eylul Wefata Serok Barzan:

Di 6 adara sala 1975an de raq ran bi navbeynkariya serokkomar Elcezayr (Hewar Bumdyen) girdana peymana Elcezayr lihev hatin. Mihemed Riza ah Pehlew ku ji aliy Rojava Emirka ve wek jandarm Rojhilata Navn dihat hesibandin, mezintirn xiyaneta drok li Kurdan kir. Pit w bi sedhezaran Kurd ji bar Kurdistan miext Rojhilat Kurdistan bn ku li seranser ran wek penaber ji Kurdistan hatin drxistin. Durtiya ah ran ku xwe wars tac text padiahiya hem Ariyan dihesiband, ji drok re ekera b. W bi v peymana bi Beesiyan re bi cihana siyaset da selmandin ku bizava nemir Barzan bandoreke mezin li ser Kurdn Rojhilat Kurdistan j hitiye ev bizav ji bo desthilatdariya w ya paeroj li ran j metirsyek mezin b.

Mistefa Barzan pit ku li bajar Kerec hat bi cih kirin, di hemen sal de Emrka di 1 Adara sala 1979an dema ku gel Kurd pit tkyna rijma sitemkara 2500 saliya ahensah li ran li bend bn ku Mistefa Barzan veger Kurdistan oreek n li dij dewleta raq bide dest pkirin, bi nexweiya kanser li nexwexaneyek Emrka wefat kir.

Di roja 5 Adara sala 1979an de term Mistefa Barzan bi merasimek li bajar ino ku bi sedhezaran kes tde bedar bbn, hat veartin.

L pit mirin j term Mistefa Barzan dsan b armanca komployn dewletn dagrker ku dixwestin Kurdan bi dest Kurdan bidin kutin. Mihaciret derbider li ser axa Kurdistan heta di ax mirin de j dev ji Mistefa Barzan bernedida.

Di 6 oktobra sala 1993an term serok Kurd Mistefa Barzan kur w nemir Idrs Barzan ji gund Helec y di herma Mirgewer de vegerandin cihwar bav kaln w herma Barzan. Mistefa Barzan di droka siyasiya gel Kurd de bye nirxek gelemper wek lder serokek doza bi an erefa Kurdistan h j di dil gel xwe de dij.

Tbn jrnivs:

ji bo v nivs min mifa ji wan jdern jr standiye:

      a. Axftinn bab min ku yek ji pmergeyn orea Eylul b. Nav ern Barzan bi dewleta raq re ez ji w hn bm.

      b. Hevpeyvnek devk(efah) bi yek ji wan pmergeyn ku bi serok Barzan re b Sovyetistan nav w Mistefa Cihangr Sat b. Li Kurdistana ran wefat kir.

      c. Mifa wergirtin ji pirtka rzdar Mesd Barzan ya binav ( Sewret Barzan). Bi taybet ji bo zanna hejmara wan kesn ku bi Barzaniy mezin re bn Sovyetistan.

      d. Hevpeyvn bi van birzan re:

1. Prof Ismet erf Wanl

2. Prof. Cell Cell

3. Dr. Cebar Qadir

4. Yaar Kaya

5. Ebdulrehman Dure

6. Mna Qaz( xanima Pewa Qaz Mihemd)

7. El Qaz(Law Pewa Qaz Mihemed)

8. Xen Bilryan( ahidek zind y hatina Barzaniyan bo hevkariya komara demokratka Kurdistan li rojhilat Kurdistan)

9. Dr. Yusif Zengene( Hevpeyvn li hevdtina Mistefa Barzan General hsan Nr Paa pre hat kirin ku hta nehatiye belav kirin).

Tbnyek taybet: Ev nivs y hinek bi awayek berfirehtir di pirojeya min de ya bi nav( Navdarn Kurd) b weandin.