Kakşar OREMAR (email:navdarenkurd@hotmail.com)

PENa Kurd û Dewama Jiyaneke Kurdistanî

Kurd li dûrî welatê xwe Kurdistanê jî hebûna xwe diparêzin. Ev kar jî bûye sedem ku berevajî pîlanên dagirkerên Kurdistanê, netewa Kurd hertim zindî bimîne.

Hertim dema Kurd li dora hev dicivin, evîna Kurdistanê jî bêtir di dil û mejiyan de tê afirandin. Ji ber ku Kurdên xwedî xak lê bê dewlet, dema bi hevrene, (ji kîjan perça Kurdistanê an jî ji kîjan çîna civakê bin, ferq nake) mirov hiss dike ku hemû Kurdistan jî li ba mirove. Di salên bihûrî de jî carna em li çiyayên Kurdistanê rastî şoreşger, Gerîla an jî Pêşmergeyekî Kurd dihatin, dema wan behsa dîroka Kurdistanê dikirin, mirov hiss dikir ku hemû axa Kurdistanê li ba mirove. Evîna ku qet nehat kuştin, evîna ku agirê wê rûçikê faşist û derewînan şewtand û ava rûbarê wê mîna lêsereke(lehîyeke) har xayîn û xwefiroş xeniqandin.

Dr. Zerdeşt Haco mîna evîndarekî ziman û doza Kurdistanê demeke dirêj bû dixebitî ku li ser navê PENa Kurd û ji her çar perçên Kurdistanê rewşenbîrên Kurd li dora hev bicivîne. Fêkiyê vê zehmeta bêdawî di 31.08. 002 heya 02.09.002an de gehişt û nêzî 25 rojnamevan û rewşenbîrên Kurd xwe li ba hev dîtîn. Li Ewropa civandina evqas kesan karekî ne hêsane. Lê Kurd hertim dixwazin li xerîbîyê jî bêdengiyê bişkênin.

Di roja yekemîn de bi qasî dinyayekê semîmyet di çavên herkesî de dihat dîtin. Ev roja hevnasîna mêvanan bû. Cihê bexteweriyê bû ku ji hemû aliyên Kurdistanê mêvan hebûn. Ji Kurdên Qefqaziya û her çar perçên Kurdistanê di navbera xwe de riheke hevgirtinê çêkiribûn. Riha ku evîna Kurdistanê têde bû.

Ji çep ber bi rast:  Dr. Zerdeşt Haco, Mizgîn Can, Kakşar Oremar	Rûniştina roja pêşîn bi beşdarbûna kurê Qedrîcan

Navê civînê li ser navê helbestvanê Kurd Qedrîcan(1911-1972) hat diyar kirin. Ev jî karekî durist bû ku navdarekî din yê Kurd bê bi bîr anîn. Kurê Qedrîcan birêz Mizgîn Can jî bi beşdarbûyîna xwe ya di civînê de bersiv da pirsên amadebûyên civînê.

Destpêka xwindina berheman

Roja 01.09.002 xwîndina nivîsên mêvanan destpêkir. Kesê yêkê nivîskarê Kurd Eskerê Buyik bû ku bi xwîndina helbestekê em birin Kurdistana ku dûriya wê em şewitandine. Esker Buyik tenê ji xerîbîyê axivî, xwezîyên xwe yên nedîtî, jiyana di Sovyetistanê de û çemê Erezê ku evîna Kurdan kiriye du par, hêvênê helbesta wî bûn. Ji herkesî re balkêş bû ku Kurdekî dûrî Kurdistanê çawa ji evîna azadiya welatê xwe re şewitîye.

Heyder Îşik kesê yekê û dawiyê bû ku bi zarava şirîna Kirmanckî(Dimilî an jî Zazakî) hem berhemên xwe xwîndin û hem jî li ser pirtûkên xwe axivî. Heyder Îşik çîroka xurtekî xwend ku di çaxê eskerîyê de pêdihese karbidestên dewleta nifşparêza Tirkiyê û leşkerên faşîst çawa zordarîyê li gelê Kurd dikin. Çawa bi bêbextî 25 Gerîlayan di şikefteke çiyayên Dêrsimê de şehîd dikin. Xortê Kurd piştre bêtir bi dîroka welatê xwe yê bindest dihese û ji Dêrsimê heya bajarê şehîdan Helebçê digere û di dawiyê de dibe dozperwerekî doza Kurdistanê û dibe Gerîlayekî serxwebûna Kurdistanê.

Helîm Yusif bi xwîndina du kurte çîrokên xwe hemû beşdarên civînê kenandin. Çîrokên ku bûyera wan di çaxê xwîndina wî ya li bajarê Helebê qewimîbûn û wî bi çavê xwe bûyera wan dîtibû. H. Yusif yek ji roman nivîsên serkeftî di Kurdistanê de ye. Lê mixabin rewşa medya Kurdî ya tevlîhev û sinorên destçêkirî yên axa Kurdistanê bûne sedem ku nivîskar H. Yusif kêmtir bê nasandin.

Hesen Îrandost bi xwîndina helbestên xwe yên ku bi awayê nûjen hatibûn vehûnandin bala min kişand ser xaleke giriîng. Famkirina peyvên ku H. Îrandost di nivîsên xwe de bikar tîne, hinekî zehmetin. Peyv him çêkirîne û hem jî herêmîne. Gelo kengî emê bibîn xwedî zimanekê nivîskî yê istandard!?. Çima em naxwazin ji bo zimanekî yekgirtî bixebitîn ku hemû Kurd jê fam biken!. Hiss û ramnên Hesen Îrandost Kurdî û paqijin, lê ger bi zimanekî zelaltir binivîse yê pir baştir be.

Hîvîdarim ji vir û pêde ew kesên ku xwe nivîskar, romannivîs û zimanzan!! dihesibînin, xwe ji Kurdiya herêmî û malbatî rizgar bikin û bi awayê Kurdîya istandard binivîsin.  

Helbestvana hêja Hîvî Berwarî bi xwîndina çend helbestên xwe em li hemû Kurdistanê gerandin. Di helbestên wê de axîn û derdê bindestîyê xuyaye û enfala Beesîyên cinayetkar tê bi bîranîn. Dengê kevokên aştiyê, tirajêdiya çîroka bêdawî, kela Dimdim û Emîrxanê Lebzêrîn, Mehmûdê Êzidî, Silêman Moînî, Çarçira, Baban, koşika Bedirxanê paşayê Cizîrî, Rewandiz û “ji Kurdan re zindan tacê jiyanê ye” û bi giştî her çar perçên Kurdistanê di helbestên H. Berwarî de tên dîtin.

Nûyatiya jiyanê tiştekî başe, lê Hîvî jê ditirse. Ji ber ku ji Kurdan re nûyatîyê hertim berevajî hatiye. Xewnên Hîvîyê kûr û tejî evînin.

Bi wê hîvîyê ku xanimên mîna Hîvî Berwarî di nava civata rewşenbîrên Kurd de hê jî zêdetir bibin.

Heyder Omer bi awayekî xweş û aştiyane bersivek ji mamosta Şêrko Bêkes re nivîsandiye. Ew bi belge ji mamosta Ş. Bêkes re dide selmandin ku berevajî dîtina wî ku dibêje di nava Kurdên Sûriyê de tenê bi zimanê Erebî helebest heye û bi zimanê Kurdî helbest tuneye, behsa kovara Hawar û helbestvanên mîna Qedirîcan, Cigerxwîn, Kamiran Bedirxan, Osman Sebirî, Seydayê Tîrêj, Omerê Lalê, Deham Ebdulwehab û Ehmed Husêynî dike ku tev ji başûrê biçûkê Kurdistanê ne û bi zimanê Kurdî helbest nivîsandine. Bersiva Heyder Omer bersivek bû ku bi awayekî berfireh hatibû amadekirin.

Firat Dilgeş êdîtorê kovara Gulistan ku ji Kurdistanê hatibû bi xwîndina du berhemên kurt li ser armancên weşandina kovara Gulistan jî axivî. Piştre Kekê Firat li ser rewşa weşandina pirtûkên Kurdî li bakurê Kurdistanê û Tirkiyê sekinî û behsa kêmasî û zehmetiyên di vî warî de kir.

Hoşeng Biroka bi hissên bilind helbesteke xwe ya dirêj xwînd û hestên xwe yên kûr di helbesta xwe de anîn ziman. Di helbesta Hoşeng de gelek nihînî hebûn ku pêwîst bû bên eşkera kirin. Kesê ku şarezayî zimanê helbestê nebe nikare xwezî û armancên Hoşeng jî bi rindî fam bike.

Mamosta Medenî Ferho herçend ji nivîsên xwe tiştek nexwînd lê hinekî li ser berhemên xwe axivî. Ew li ser rexneyên ku ji zimanê wî yê nivîsandinê tên kirin, sekinî. M. Ferho xizîneya peyvên herêma Tor li bakurê Kurdistanê ye ku di romanên xwe de bikar tîne.

Nivîskarên Kurd berdevk û wijdana gelê Kurdin. Medenî Ferho di romanên xwe de pir xebitîye ku peyvên herêmî di derya zimanê Kurdî de cih bigirin. Ez di wê baweriyê de me ku ev karê Medenî Ferho yê rojekê gelek bi kêrî dewlemendiya zimanê Kurdî bê. Lê dibe ku niha ji ber rewşa Kurdistanê ya perçebûyî hê ji dema vê rastiyê re hinekî din çax û dem pêwîst be.

Mîrhem Yigit di vê civînê de nivîsek nexwînd, lê li ser girîngiya pêkhatina civînên wiha axivî û ji herkesî dawa kir ku bi dilekî paqij hevkariya hevgirtin û yekgirtina nivîskar û rewşenbîrên Kurd biken. Ew hinekî li ser rolê nivîskarên Kurd di civakê de û li ser mercên îroyîn yên xebata rewşenbîrên Kurd axivî.

Serfiraz Neqşbendî bi xwendina çîroka xwe ya bi navê „ Nifrîn “ hostatiya xwe ya di nivîsandina çîrokê de da eyankirin. Ew ji destê mirovên ku xwe nasnakin, pir bi gilî û gazindeye. „ Ax mirov …..!? çi mirovin…!?“ pirsên balkêşin ku mirovan dibine nava fikir û xiyalan. S. Neqşbendî hertim dipirse û bersivên nepenî û felsefî dide pirsyarên xwe. Pirsên ku mejiyê xwîndevanê çîrokê dilivîne ku baş bifikre. “ Qêrîna mirovekî di sarîya jiyana xerîbiyê” de careke din derdê jiyana xerîbiyê bi bîr tîne.

Di vê çîroka S. Neqşbendî de lehiya Enfal û çîroka keçên leheng ku ketine destê polîsên dagikerên Kurdistanê, derdê bêdermanê jiyana xerîbiyê û bi dehan nav û nîşanên din tên dîtin. Di rûpelekî çîrokê de gotineke Naplyon heye ku wiha dibêje:” Here şerî û li wir pîlana hêrişê dê hêt hizra te...”. Gotinên wiha di naveroka çîrokê de îradeya mirovan ya li hemberî pirsgirêkên jiyanê zêdetir dikin.

Cihê dilxweşîyek bêdawîye ku di 20 salên derbasbûyî de jin û keçên Kurd bi awayekî berfireh di hemû qadên civakî, siyasî û rewşenbîrî de şîyanên xwe dane xuyakirin. Serfiraz Neqşbendî ku ji malbateke mezin û rewşenbîr tê, yek ji wan xanimaye ku li dijî kevneperestîyê û orf û adetên paşverotiyê

Salihê Kevirbirî ku ji bakurê Kurdistanê hatibû di qada xizmetên çandî de navekî naskirîye. S. Kevirbirî bi xwîndina çend berhemên xwe şarezayîya xwe ya li ser zimanê Kurdî û kûrbûna lêkolînên li ser folklor û destanên netewî bi herkesî da xuyakirin. S. Kevirbirî di van salên derbasbûyî de çend pirtûkên baş li ser dengbêj û destanên gelêrî nivîsandine ku ji arşîva millî ya gelê Kurdistanê re xizmetek mezin û ji nifşên paşerojê re pêwîstin.

Sirrî Ayhan herçend navekî nenaskirî be jî, lê wî jî bi rêya karê xwe ku ajûyê taksîyê ye, karekî balkêş pêkanîye. S. Ayhan ji ber têkelîya rojane ya bi hemû çînên civakê re xebitîye ku pirsgirêka netewa Kurd bi wan bide nasandin. Defterên S. Ayhan tejî bîranînên karker, nivîskar, hunermend, siyasetmedar, hakim û hemû netewên cîhanê ne ku carna ji bo demeke kurt bûne mêvanên wî yê taksîyê. Wî li ser razîbûna wan wêneyîkî wan jî kişandiye û li ser nivîsa wan bi cih kiriye. Nivîs kurt û dirêjin lê bi hemû zimanên Elmanî, Çînî, Japonî, Inglîzî. Tirkî, Erebî, Farsî û…hwd hatine nivîsandin.

Mamosta Mistefa Reşîd bi wî zimanê xwe yê dewlemnd helbesteke netewî ya li jêr navê „ Serfirazî “xwend ku navê piranîya qehremanên Kurdistanê têde dihat bihîstin. Zimanekî rewan û paqij û helbesteke xweş û bi naverok bibûn hêvênê helbesteke tejî peyamên Kurdayetîyê. Di vê helbestê de helbestvan bê yek û du li hemû Kurdistana mezin digere û hemaseyk millî di dilê mirovan de diafirîne. Di helbestên wiha de ye ku mirov pêdihese qehreman û eymetên Kurdan yên dîrokî ticarî namirin û navên baş di dîrokê de dimînin.

Kek Necîb Balayî helbesteke xwe xwînd û li ser jiyana mamosta Qedrîcan jî hinek zanyarîyên berfireh dan amadebûyîyên civatê. Necîb û Hîvî Berwarî herçend ji herêma Behdînan bûn, lê zimanê wan yê nivîsandinê istandard bû û naverok bi rindî dihat famkirin.

Ji Malatiyayê xanima Kurd Nîlgun Demîrkaya bi xwîndina du helbestên xwe û rexneyekê ku bi zimanê Elmanî li ser helbestên wê hatibû nivîsandin, bala herkesî kişan ser xebata xwe. N. Demîrkaya herçend baş bi zimanê Kurdî jî nizane lê wê karîye di demeke kurt de zimanê xwe yê zikmakî bixwîne û binivîse. N. Demîrkaya ger bixwaze yê bikarîbe di pêşerojê de xebatên baş biafirîne. Ji ber ku ew xwedî kesayetîyek bilind û rihek sivik e ku nîşana pakîya kesayetîya wê û niştiman perwerî têde diyare.

Pîr Xidir Silêman ji başûrê Kurdistanê pirtûkên xwe dan nasandin û çend helbestên ji zimanê zarokan xwîndin. Hejî gotinê ye ku mamosta Pîr Xidir Silêman him li Kurdistanê û him jî li Elmaniya bi kar û xebatên çandî û nivîsandinê ve mijûl bûye. Bi taybetî wî û çend hevkarên xwe bêtir çand û orfa Kurdên Êzdî bi xelkê dane nasandin.

Rukiye Ozmen bi xwîndina çîrok û helbestan evîna xwe ya ji bo zimanê Kurdî da diyar kirin. R. Ozmen pexşanên xwe bi awayekî dinivîse ku divê mirov bi awayekî nihînî bi armancên wê bihese. Ev jî di nivîsandinê de hunereke mezine. Mixabin R. Ozmen jî hinekî bi devoka xwe ya herêmî dinivîse. Lê goman têde nîne ku di pêşeroke nêzîk de R. Ozmen yê pir pêşbikeve.

Tengeza Marînî jî bi xwîndina helbestên xwe mirov dibire nava kûrahîya bîr û ramanên xwe yên Kurdistanî. Ew di vehûnandina helbestê de mirovekî şarezaye û hîvîyên wî jî ji paşerojê re pirin. T. Marînî hinek jî li ser karê Yekitîya Nivîskarên Rojavayê Kurdistanê û kovara Pêl axivî.

Yunis Behram bi xwîndina du helbestan gilî û gazinên xwe yên ji jiyana dûrî Kurdistanê anîn ziman. Y. Behram ku xwîndina xwe li Elmaniya bi dawî aniye, nasyarîyek baş li ser zimanê Elmanî heye. Ji bona wê jî ew hem bi Elmanî û hem jî bi zimanê Kurdî dinivîse. Ji bo nasandina edebyat û pirsgirêka Kurd ya bi bîyanîyan re rewşenbîrên mîna Y. Behram dikarin rolekî pozetîv bilîzin.

Serokê PENA Kurd Dr. Zerdeşt Haco bi xwîndina helbesta xwe ya bi navê „ Aştî “ careke din daxwazên Kurdan yên aştîxwazane bi bîra herkesî anîn. Helbest dewlemend û xwedî awazek xweş bû. Dr. Z. Haco pişt re li ser armancên PENa Kurd û rolê wê yê di nava PENa cîhanê de axivî. Bersiva pirsên amadebûyên civînê bi awayekî berfireh û bi dilekî tejî hissên hevalitiyê ji aliyê Dr. Zerdeşt Haco hatin bersivandin. Bersiv tev hîvîbexş bûn ku di pêşerojê de PENa Kurd pêngavên mezintir ber bi pêşve bavêje.

Dr. Zorab bi lêkolînek hor û berfireh li ser curek strana Kurdî ya bi navê „ Heyran “ nivîsek kurt û dewlemend xwînd. Dr. Zorab ji ber ku çend zimanên biyanî dizane bi wergerandina nivîsên balkêş jî karekî girîng dide meşandin.

Mixabin piraniya endamên PENê ku di vê civînê de amade bûn, helbestvan bûn û lêkolînên dîrokî û pexşan kêm bûn. Yanî di nivîsên mêvanan de li ser hemû aliyên jiyana civakî berhem tunebûn. Cihê bexteweriyê ye ku di naveroka hemû nivîsan de derdê bindestiya Kurdan û doza bi şan û şerefa Kurdistanê dihat dîtin.

Beşdarên hevdîtina bajarê Müllheimê

PENA Kurd Di Pêvajoyek Girîng De

Di dîroka siyasî û rewşenbîrîya Kurdan de pêkhatina PENA Kurd bi serê xwe pêngaveke dîrokî û girîng bû. Ev pêngav îspata selmandina rastîyekê bû. Rastîya wê hindê ku herçend welatê Kurdan di nava Tirk, Ereb û Eceman de hatiye parve kirin, lê desthilatdarîya dewletên dagirker heya roja îro jî nekarîye hevgirtina ruhî(canî) ya di navbera Kurdan de ji holê rake. Kurdan sinorên destnîşankirî ticarî bi awayekî fêrmî nasnekirin û nas jî nakin. Dema ku PENA Kurdî li sala 1990an hat avakirin, ez li Tehranê bûm. Hinek nivîskar û rewşenbîrên Panîranîst û xizmetkarên şovînîsma Farsî ev xebata Kurdan mîna pêngaveke ber bi xizmeta cudaxwazîyê bi nav kirin. Wan tehemûla wê hindê nedikirin ku netewek ku xwedî dîrokeke ji dîroka wan dêrîntire, heta di warê rewşenbîrîyê de jî pêngavekê bavêjin. Ji bona wê jî ez zû pêhesîyam ku karekî wiha dikare xebateke siyasî jî be. Lê berevajî wê Kurdan bi dilxweşîyek mezin ev pêngava dîrokî pêşwazî kirin. Hinek xwîndevan û reweşenbîrên Kurd bi vê helkeftê cejin û şahîyek jî li darxistin ku ez bixwe jî têde amade bûm. Lê bi awayekî pir nihînî ev şahî ji alîyê hinek dewlemendên Kurd ve hat fînanse kirin. Selmandina vê rastîyê ku Kurd jî dikarin bi karwanê pêşkeftina rewşenbîrîya cîhanê re ber bi pêşve bimeşin, karekî dîrokîye.

PENA Kurd pêwîstiyeke dîrokî bû ku di çaxekî girîng de sazbûna wê hat ragehandin.

Rewşa PENa Kurd di roja îro de ji ber sedemên siyasî û dubendîyên ku di nava rêxstinên Kurdistanê yên siyasî de hene, zêde baş nîne. Mixabin sazîyên serbixwe bi bê hevkarîya partîyekê siyasî bi rindî nikarin kar û xebatên xwe pêşve biben. Dema ev sazî girêdayî bizaveke siyasî jî bin, êca tu binêre hinek rewşenbîr çawa li dijî wê helwest û dîtinên nigatîv didin xuyakirin!!. PENA Kurd pêwîstî bi hevkarîyeke hemû alî heye ku divê bi hemû şêweyan rewşenbîr û sazîyên Kurdan di vê rê de pêngavên kirinê(piraktîk) hilgirin.

Civîna ku ji bo xwîndina berhemên rewşenbîrên Kurd hat amadekirin, germiyek mezin di nava dilê herkesî de afirand. Lê divê ev rastî jî neyê ji bîr kirin ku di civînê de xwîndina helbestan pir bû. Piraniya berheman helbest bûn.

Bi wê hîvîyê ku bi rêya rewşenbîrên Kurd rêxistinên Kurdan yên siyasî jî roj bi roj xwe nêzî hev biken. Çimkî heya hevgirtinek bihêz di navbera hêzên Kurdistanî de pêk neyê azadiya Kurdistanê jî bi zehmete.