Ji bo qedirgirtina 70 saliya Kurdzan û nivîskarê qedirbilind
Prof. Dr. Ordîxanê Celîl

Kakþar OREMAR, navdarenkurd@hotmail.com

Destpêk:

Herkesê ku þarezayê dîrok, zargotin, ziman û çanda gelê Kurd be, bêguman malbata bi hurmet a Celîliyên Kurdperwer nas dike. Malbata ku di çaxê nifþkujiya Osmanî û Jontirkên mirovkuj de bi birayên xwe yên Ermenî re ji bakurê Kurdistanê ber bi Êrîvana Ermenistanê reviyan. Lê evîna wan hertim tevaya xuliya Kurdistan bû û hîn jî sînorên vê evîna bi þewat bêsînor in. Wan xwestin, ku bi xuha eniya xwe, bi lêkolînên xwe yên akademîk hebûna netewa Kurd bi hemû gelên cîhanê bidin selmandin. Divê rêya bi þan û þeref de wan bi awayekî çavvekirî pêngav hilanîn û heya roja îro jî em ji xwendegeha wan fêkiyên þîrîn û rengîn dixwin. Casimê Celîl kesê yekê bû, ku serkêþiya endamên malbata xwe girt destê xwe û tev teþwîq kirin, ku di rêyeke bi þan û þeref de ji bo eymetên gelê xwe yê belengaz û bindest kar bikin. Wî tovê rewþenbîriyê, rewþenbîriya ku tijî evîn û heza kurdayetiyê bû, di jiyana surgunê de jî weþand. Ev malbata mezin û nîþtimanperwer di jiyana dûrî Kurdistanê û di hemû Kurdistana mezin de ji bo netewa Kurd bû nimûneyek wiha, ku mirov ji wan dersan bigire, ji wan hînî pêkanîna karên akademîk bibe û bi serhev de bi wan îftixar bike, ku Kurdistanê jî di dergûþa xwe ya kevnar de mirovên wiha jî perwerde kirine.

Di yekîtiya Sovyetistanê ya mezin û berfireh de, ku bi dehan netewe têde dijiyan, Kurdan bi xêra keda rewþenbîr û kurdhezên mîna Qenatê Kurdo, Casimê Celîl, Heciyê Cindî, Erebê Þemo û yên din zimanê kurdî yê birîndar û jibîr bûyî, careke din zindî kirin. Wan rojnameya Rêya Teze û Radyoya Êrîvanê, ku dengê wê li her çar perçên Kurdistanê belav dibû, damezrandin û di para Kurdolojiyê, ya di enstîtuyên Sovyetistanê de jî li ser dîrok, zargotin û hebûna Kurdan xebatên akademîk bi awayê pirtûk û gotar weþandin. Xwendevanên wan nemiran pir in û netewa Kurd yê bi hebûna wan hertim serbilind bimîne.

Prof Dr. Ordîxanê Celîl di xwendegeha bavê xwe yê nemir Casimê Celîl de hat perwedekirin. Xwendegeha ku piþtre þaxên xwe vedan û Profesor, mûuzîknas û zimanzanên mezin jê derketin. Ordîxanê Celîl di van 70 salên jiyana xwe ya dûr û dirêj de çi kir û çiqas bersiva daxwazên mamostayê rêya jiyana xwe Casimê Celîl da, çi kir û çi da me û...hwd?. Ez dixwazim li ser jiyana wî bi awayekî berfirehtir binivîsim. 

Jiyan û serbihûriya hêja Ordîxanê Celîl

Kurdzanê mezin û bi nav û deng hêja Ordîxanê Celîl di jiyana xwe ya dûr û pirbiha de 70 sal bi serhev de anîn. Ji bona mirovekî xwedî armanc û helwesta kurdayetiyê 70 sal ji bo jiyan û karkirinê temenekî hindik nîne. Berî ku teknîk û pêþkevtinên teknolojiyê bandoreke neyînî(negatîv) li ser jiyan û temenê mirovan çêbikin, ji mirovê heftê salî re kal û pîr nedigotin, jêre mirovê navsere(navsal) dihat gotin. Lê di vê sedsalê de 70 sal gelek in ji bona wê hindê, ku em bizanibin kesekî jiyana xwe bi giranî li ser çi rê û çi karî derbas kiriye? Jiyana wî tenê ji bona berjewendiyên wî bûye an jî ji civak û gel re xizmetek kiriye? Û gelek pirsên din…

Kurd netewa herî mezin e, ku hê jî li rû erdê bê dewlet in. Ji ber wê hindê jî, ji Kurdan re pîvana jiyana hêja xizmet e. Xizmeta ku divê her Kurdek ji bo pêþkevtina rewþa jiyan û azadiya welat û gelê xwe bike. Xizmeta ku nav û berhemên wan di dîrokê de zindî dihêle.

Eger bi vê pîvana kurdayetiyê em jiyana kurdzanê hêja mamosta Ordîxanê Celîl bipîvin, em dikarin xweziyên xwe bi jiyaneke wisan re bînin. Xweziya bi wî kesê ku sibe û di pêþerojê de heykelên wî/wê di qadên Diyarbekir, Urmiye, Mihabad, Hewlêr, Qamîþlo û … bên çêkirin, an jî pirtûkên wan di zanistgeh û xwendegehan de ji nifþên paþerojê re bên dersdayîn. Di nava endamên malbata Celîliyan de ne tenê Ordîxan, herwiha dîrokzanê mezin Perofesor Celîlê Celîl, Cemîla Celîl û keça wê Naza Celîl, ku di para konservatorayê de xwendina xwe qetandiye û niha têza doktoraya xwe li ser dewat û þahiyên kurdî dinivîse, Zîna Celîl, Casimê Celîl û bûka malê Gulîzara Casim jî ji bona ziman, huner û çanda gelê xwe xizmetên berçav pêkanîne. Kes tune, ku di warekî nivîsandinê de tiþtekî van hêjayan nexwendibe.

Ordîxanê Celîl(Celîlov) di 24 Augusta sala 1932an de li bajarê Êrîvanê hat dinê. Ew zarokê Casim û Xanimê yê yekê bû. Ordîxan ji çaxê zarokatiyê çavên xwe di nava malbateke rewþenbîr de vekirin. Mêvanên bavê wî tev ji wan kesayetiyên bi nav û deng bûn, ku di warekî civakî-siyasî de pispor û þehreza bûn. Wî heya sala 1951´an bi awayekî serkeftî xwendina xwe di sê qonaxên destpêk, navendî û dîplomayê de bi dawî anî. Piþtre di zankoya edebiyatê de di zanistgeha dewletê de li Êrîvanê hat pejirandin û mîna xwendevanekî evîndarê çand û toreya gelê xwe dest bi xwendina xwe kir. Elbete hilbijartina para edebiyatê ji bo xwendinê û ji ciwanekî 19 salî re, ku teze dibistan bi dawî anîbû, tiþtekî bêwate nebû. Mamosta Casimê Celîl, ku di hemû jiyana xwe de bavekî pir dilsoj bû, ev rê li ber kurê xwe danî û bi hezeke bêpayan jê dawa kir, ku hemû çaxê jiyana xwe di ber xwendinê re derbas bike. Casimê Celîl yek ji wan kesan bû, ku ji 23 saliya xwe, riya xizmetkirina ji çand û edebiyata Kurdan re dabû ber xwe û di vê derya mezin de bi çelengî dixebitî û bûbû melevanekî zîrek di vê deryaya bê binî û berfireh de. Ji bona wê jî Ordîxan ji xwe re wezîfeyeke girîng dihesiband, ku vê daxwaza bavê xwe bi cih bîne. Ew di vê qadê de mîna guleke bînxweþ zû piþkuvî û hîn di salên xwendina zanistgehê de bi pêþkêþkirina semînarên edebî, yên li ser çand û zimanê kurdî, bala xwendevan, professor û mamostayên zanistgehê kiþand ser zanyariyên xwe yên edebî. Wan bi eþkerahî didî, ku Ordîxan di karê xwe de gav bi gav ber bi pêþ ve dimeþe.

Di dawiya xwendina xwe ya zanistgehê de Ordîxan têm(têz)a dîploma xwe li ser edebiyat û folklora Kurdan pêþniyar kir. Di zanistgehê de ew têma wî ya li jêr navê“ Jiyana Kurda û Zargotina wan“ bû bingeh ji bona nivîskar û helbestvanên Ermeniyan. Ji ber ku ev xebata wî wek mijareke zanistî ji dîrokzanên Ermenyan re jî balkêþ bû.(1)

Sala 1956an Ordîxan xwendina xwe ya zanistgehê bi pileyek baþ bi dawî anî. Di payîza hemen salê de li akademiya zanistiya Ermenistanê, Ordîxan di nava çend xortên Kurd de mîna xwendevanê herî zana û jêhatî tê hilbijartin ji bona ku bi dewama xwendina xwe ya zanistî mîna aspîrant(2) karê xwe berdewam bike. Xebat û çalakiyên Ordîxan ji ber evîna wî ya bêdawî ji xwendinê re bûn sedem, ku li sala 1958an serokatiya akademiya Ermenistanê wî biþîne bajarê Lênîngirad(niha Pêtersbûrg)ê. Armanca serokê zanistgehê ew bû, ku Ordîxanê Celîl di para xwe ya xwendinê de zêdetir xurt bibe û hostatiya wî bilindtir û berfirehtir bibe. Li bajarê Lênîngiradê, di enstîtûya meþhûr a Rojhilatnasiyê de, Ordîxan dibe aspîrantê akademîsiyenê navdar Î. A. Orbêlî. Wek tê zanîn, Orbêlî hên ji salên berî þerê cîhanê yê yekemîn de dest bi lêkolînên berfireh li ser ziman û jiyana zanayên gelê Kurd kiribû. Di wan salan de ew li herêma Moksê li ser berhem û jiyana helbestvanên mîna Feqiyê Teyran xebitîbû û di nava Kurdan de baþ dihat naskirin. Nivîsên Orbêlî yên ku li ser Kurdan hatibûn weþandin, gelekî bi dostanî û zanistî bûn. Ji ber wê hindê jî têkeliyên dostaniyê yên rewþenbîrên mîna Ebdulrezaq Bedirxan û Kamil Bedirxan û yên din bi akademîsiyenê navdar Orbêlî re gerim û gor bûn. Li ber destê Orbêlî pispor û zanayên mîna Qanatê Kurdo, Î. Tsûkêrman, S. B. Rûdênko û gelek kesên din xwendina xwe bi dawî anîbûn û heryek ji wana di warekî de bûbû pisporekî bi nav û deng. Li ber destê Orbêlî karkirin û ji bîr û ramanên wî mifa standin derfeteke mezin ji Ordîxan re afirandibû. Ev þanseke mezin bû û Ordîxan jî bi awayê herî baþ xwest, ku ji mamostayê xwe yê þehreza mifayê wergire. Ordîxan bi kar û barê þev û rojan di bin bandora akadêmîk Orbêlî da dîsêrtasiya(têza doktoraya) xwe li ser têma Êposa Kurdan ya Emîr Xanê Lepzêrîn (Kela Dimdim)ê amade dike. Ew bi hûrî li ser serhildana kela Dimdimê di sala 1608an de, ku li herêma Urmiyê li dijî Sefewiyan çêbûbû, dinivîse. Ew girîngiya zanîna vê bûyera siyasî-civakî ji gelên cîhanê re tiþtekî eþkera dibîne. Ordîxanê Celîl, li bajarê Pêtersbûrgê, aspîrantê Orbêlî yê herî dawiyê bû û bandora Orbêlî li ser bîr û ramanên Ordîxan gelek zêde bû, ku wî karîbû li ser zargotina Kurdan bi çavekî zanistî mêze bike û girîngiya wê ji bona netewên cîhanê bide xuyakirin. Çimkî di her beyteke zargotina Kurdan de dîrokek dûr û dirêj dihat dîtin. Beytbêj û dengbêjên Kurd bi awayekî devkî(þefahî) ji sedan sal û vir de dîroka Kurdistanê di sîng û mejiyê xwe de parastine û di roja îro de ji lêkôlînvanên Kurd û biyanî re, ji bo nivîsandina mijarên balkêþ li ser dîroka Kurdan ya siyasî û civakî bûne çavkanî.

Ordîxanê Celîl li sala 1961an bi çelengî têma dîsêrtasiya xwe diparêze û navê doktorê fîlologiyê distîne. Piþtre vedigere Ermenistanê û di para Kurdzaniyê ya sêktora Rohilatnasiyê ya akademiya zanistê de karê xwe yê lêkolînê, ku li sala 1960î destpêkiribû, berdewam dike. Ji sala 1960î heya 1968an Ordîxanê Celîl li Êrîvanê karê xwe yê zanyariyê li ser mijarên cur bi cur didomîne û piþtre di sala 1968an de bi biryara serokatiya Akademiya Zanistî li hemû Sovyetistana berê, Ordîxanê Celîl cîgûhêzî akademiya Lênîngiradê dikin, ku di para Kurdzaniya enstîtûya Rojhilatnasiyê de lêkolînên xwe yên li ser gelê Kurd berdewam bike.

Akademiya Lênîngiradê ji aliyê îmkanên xwe yên zanistî û diravî saziyeke dewlemend bû. Piþtî ku Ordîxanê Celîl vegûhêzî Lênîngiradê dibe, di jiyana wî de pêvajoyeke zanistî ya nû destpêdike, ku heya roja îro jî ev awayê jiyana xwe ya tejî kar û kedeke bêdawî, berdewam dike. Li sala 1996an Ordîxanê Celîl têza xwe ya profêsoriyê li zanistgeha Sankt-Pêtêrsbûrgê li ser stranên Kurdan yên dîrokî pêþkêþ dike û navê bezê(bilindê) profesoriyê didine wî.

Ordîxanê Celîl li kêleka bavê xwe Casimê Celîl

Zanîna me li ser jiyan û karkirina Ordîxanê Celîl yê kêm be, ger em li ser karekî girîng, ku wî tevî bavê xwe nemir Casimê Celîl meþandiye, neaxivin. Sala 1955an gava ku Ordîxan hên xwendevanê zanistgehê bû, dewleta navendî ya Ermenistanê karê organîzekirina weþandina radyoya kurdî li Êrîvanê bi awayekî fermî sparte nemir Casimê Celîl. Li ba Kurdan tecrûbe ji bona meþandina karê radyoyê tunebûn. Ji bona wê jî her tiþt dima li ser çelengî, fedakarî û jêhatîbûna berpirsiyar û birêveberên radyoyê. Di vî karê girîng de, ku radyoyê dengê Kurdên Qefqaziya digehande hemû perçên Kurdistanê, Ordîxan bi hemû rengan piþtîvanê bavê xwe bû. Ew bi evîneke bêdawî diçû gundên Kurdan û bi dengbêjan re rûdiniþt û ji zimanê wan stranên cimaeta Kurdan dinivîsîn. Li ser gotin û þîretên bav û kalan disekinî û her peyva ku ji devê kalekî Kurd derdiket, bi xetê wî yê xweþ dihat nivîsîn. Piþtre ew neçar bû wan nivîsên xwe wergerîne ser zimanê Ermenî jî. Sedem jî ew bû, ku sansûra dewletê li ser her tiþtî hebû. Bi vî awayî heya çend salan gotar-(wutar) û nûçeyên Kurdî li radyoya Êrîvanê Ordîxanê Celîl û Nûra Polatova(Xanima nemir Wezîrê Nadirî) dixwendin. Li wan salan derfeteke hên baþtir ji Ordîxanê Celîl re çêbû, ku li ser huner û çanda netewa xwe bêtir lêkolînan pêkbîne. Ew dema ber bi gund û zozanên Kurdan ve dimeþiya, giyanê wî jî ber bi axa Kurdistana birîndar û bindest ve difiriya û hertim bi hesretek mezin wiha digot:“ Axa min, welatê min yê bindest û birîndar, Kurdistana min, kengî ew roj yê bê ku ez bi azadî li ser singa te bigerim û hê baþtir xizmeta çanda netewa xwe bikem… ax, ax… ka ew roj yê kengî bên….“

Ordîxan di xizmeta lêkolînên Kurdzaniyê de

Heya roja îro li ser xizmeta Ordîxanê Celîl di qada zanistiyê û lêkolînên kurdzaniyê de bi firehî û hêjayî nehatiye sekinîn û nirxandineke pêwîst li ser vî aliyê xizmeta wî çênebûye. Sedem jî ew e, ku li ser gelek nivîsarên wî yên hêja, zaniyariyên xwendevanan kêm in.

Dema ku Ordîxanê Celîl li Akadêmiya Ermenistanê mijûlî karkirinê bû, bi spartina serokatiya sectorê, du lêkolînên girîng li ser edebiyata Kurdî pêkanîn. Ev cara yekemîn bû, ku li Yekîtiya Sovyêtê edebiyata Kurdên li dervey Sovyetistanê bû bingeha lêkolînekê ji zanyarekî Sovyetistanê re, ku ew jî Ordîxanê Celîl bû. Lêkolîna wî bi rengê gotareke stûr di sala 1963an de bi zimanê Rûsî hat weþandin. Piþtre Ordîxan bingeha lêkolînê li ser poêziya(þîir û helbest) helbestvanê millî Cegerxwîn hildibijêre û vê xebata xwe bi awayê pirtûk li jêr navê „ Poêziya Cigerxwîne Bajarvaniyê_ Êrîvan 190 rûpel“ li sala 1966an bi zimanê Kurdî diweþîne. Jiyan û bîr û baweriyên mamosta Cegerxwîn cara pêþîn bi destê Ordîxanê Celîl, dibine bingeha lêkolîneke zanistî. Ev karê han him ji bo Kurdên Sovyetê û him jî ji bo netewên Sovyetistana mezin xebateke girîng bû, ku bizanibin, Kurdên Kurdistanê li ser zimanê xwe çi dikin û xwediyê çi bîr û rayekê ne. Çimkî helbestên Cigerxwîn ji hemû Kurdên Sovyetê re nas nebûn. Herwiha her du cildên pirtûkên wî yên helbestan, ku li salên 1945 û 1954an li Þamê hatibûn çapkirin, kêm bi dest diketin. Ordîxanê Celîl di para dawiya pirtûka xwe de, wek paþekok 41 helbestên Cigerxwîn yên hilbijartî, pêþkêþî xwendevanan kiribûn.

Di wan salan de kar û xebata ji bo kurdzaniyê bûyereke nû û xuya bû û çapbûna pirtûka têzên Ordîxanê Celîl yên doktorayê ( Êposa Kurda ya Mêrxasiyê: Xanê Lepzêrî _ Kela Dimdim ) li sala 1966an, ku bi zimanê Rûsî hat weþandin, xebateke nû û dîrokî bû ji bo nasandina jiyana Kurdan. Ordîxanê Celîl bi hûrbînî di vê lêkolîna xwe de pirsên herî girîng li ser vê bûyera dîrokî raxistibûn pêþ çavan: Wî ew bingeha dîrokî ya êposê, dîroka belavbûn û nivîsandina nimûneyên vê destanê, naveroka êposa“ Xanê Lepzêrîn“ û pirsên taybetî li ser bedewî (xweþikî) û lîtêratûrî ya destanê û pirsên din nivîsandibûn. Di vê pirtûkê de Ordîxan li rex çend nimûneyên çapbûyî û destnivîsên êposa Dimdim, ku ji arþîva Rûsiyayê hatibûn derxistin, di þeþ þaxan de wergerandibûn ser zimanê Rûsî û di paþekoka pirtûkê de weþandibûn. Xala herî girîng di vê lêkolînê de ew bû, ku Ordîxan lêkolîna xwe li ser bingeha çavkaniyên fireh û kêm naskirî, pêkanîbû. Ev jî dibe sedema wê hindê, ku mirov vê xebata Ordîxanê Celîl karekî akademîk bihesibîne, ku yê di dîrokê de bimîne û ji bo pirtûkxaneya millî ya Kurdistanê dewlemendiyeke mezin e. Balkêþ e ku Ordîxanê Celîl sala 1958an ji bona civandina þaxên êposa Dimdim bi þêwira nemir Mela Mistefa Barzanî diçe Uzbekistanê û li herêma Altayê di nava çekdar û mêrxasên Barzanî de mehekê dibe mêvan û ji kesên dengbêj û zanayên destana Dimdim, çend þaxên balkêþ dinivîse.(3)

Ordîxanê Celîl ji destpêka karê zanyariyê de li Sankt-Pêtêrbûrgê, ji sala 1968an heya roja îro bi giþtî jiyana xwe diyarî karê civandin û lêkolîna gencîneya zargotina Kurdan kiriye. Ji bo netewa Kurd ku bi awayekî sîstematîk hemû taybetmendiyên wan yên netewî ji aliyê çar gurên dev bi xwîn ve dihatin mehandin, ev karê Ordîxanê mêrxas jî þoreþeke mezin bû. Her gel bi ziman, xak û dîroka xwe wek netewe tê naskirin. Yanî ev sê tiþt mîna xalên bingehîn di nasnameya milletan de cih digirin û wê demê dikarin bêjin, em jî hene û netewe ne.

Ev karê pîroz ê Ordîxanê Celîl hên ji sala 1954an bi þêwr û teþwîqa bavê wî nemir Casimê Celîl destpêkiribû. Piþtî ku birayê wî dîrokzanê navdar Prof. Celîlê Celîl(4) û êtnograf û zanaya mûzîka kurdî Cemîla Celîl(xwîþka Ordîxan û Celîl) jî dest bi karê ji bo xizmetkirina zargotina kurdî dikin, karê wan yê salên dûr û dirêj bi tevayî dimeþe. Ger Ordîxan li salên pêþîn bi tenê diçû nava gundên Kurdan û li welatên din û zargotina Kurdan liv bi liv dicivand û bi awayekî zanistî berhev dikir, piþtre karê wana wek kom(grûp) dimeþiya û tev diçûne nava gel û beyt, gotinên pêþiyan, helbestên kilasîkên Kurdan, stran, metelok û hwd tev dicivandin. Bi vî awayî em dibînin, ku endamên malbatê tev evîndarên çand û hunera xwe ne û li ser vê riya bi þan û þeref çi ji destê wan tê, pêktînin.

Ordîxanê Celîl li salên 1970î û 1973an du caran rêya Kezaxistanê dide ber xwe û xwe digehîne nava Kurdên wê derê, ku bi koka xwe ji Azerbaycan, Nexçiwan û Ermenistanê bûn û piþtî desthilatdariya Stalîn ketibûn ber zulma reþ a rejîma Stalînê dîktator û tev ber bi çol û biyabanên(qûmistanên) Kezaxistan, Kirgîzistan û deverên dûr û nenas hatibûn sirgunkirin. Di bin wê siya tejî zor û astengên bêsînor de, ev karê Ordîxan ne kêmî þerê gerîla û þervanekî Kurd li dijî zulma dagîrkerên Kurdistanê bû.

Ji xeynî pirtûkên bi naveroka xwe giranbiha, ku li ser zargotina Kurdan hatibûn amadekirin, Ordîxanê Celîl dixebite, ku bi hilbijartina mînakên dewlemend ji nava derya bê binî ya zargotina Kurdî û weregandin û þîroveya wan bi zimanê Rûsî, bala xwendevanên Sovyetistana pirmillet jî bikiþîne ser edebiyata netewa Kurd. Bi vî awayî, ew bi evîneke mezin dixweze, ku dîrok, çand û dewlemendiya hemû alî ya gelê Kurdistanê bi milletên Sovyetistana berê bide nasandin û hezkirin. Li ser wê qirara dîrokî di rêza du zincîrên meþhûr de li ser zargotina gelên Rojhilatê yên ku li Moskoyê li ser çîrok, çîvanok, gotinên pêþiyan, metelok û bi giþtî li ser dab û nerîteyên gelan dihatin weþandin, Ordîxanê Celîl tevî birayê xwe yê zana Prof. Celîlê Celîl û xwîþka xwe ya edebiyatzan Zîna Celîl li sala 1972an û 1979an du pirtûkên giranbiha bi zimanên Kurdî û Rûsî çap dikin. Bi weþandina van du pirtûkan edebiyat û zargotina kurdî di nava çanda gelên Rojhilata Navîn de li Sovyetistana berê bi giranî tê pêþwazîkirin û cihê xwe digire. Êdî li Sovyetistanê jî piraniya milletan pêdihesin, ku Kurd jî mîna Ereb, Fars û gelên din xwedî ziman, dîrok û çandeke dewlemend in; û welatê wan yê parvekirî jî Kurdistan e.

Ordîxanê Celîl baþ dizanî, ku dîrok û dewlemndiya ziman û çanda Kurdan di nava dilê stran, heyran, payîzok û kilamên dengbêjiyê de veþartî ne. Sedem jî bindestî û hêsîriya netewa Kurd e, ku hebûna wan tê înkarkirin. Ji bona wê jî, kurdhezê mezin Ordîxanê Celîl bi salan wexta xwe diyarî civandin û lêkolîna li ser stranên kurdî yên dîrokî kiriye. Stranên dîrokî yên þeran û siwaran çavkaniyên pir girîng in ji bona lêkolîna sîstema pêkhatin û pejirandina stranên þîniyê û mêrxasiyê. Civandina ji 1000î zêdetir stranên dîrokî, bûne bingeha lêkolîneneke giranbiha li ser stranên Kurdan yên dîrokî. Ev stran dikarin ji dîrokzanên Kurd û lêkolînvanên biyanî re bibine bingeheke saxlem, ku dîroka gelê Kurd ji rûyê wan bê nivîsandin.

Niha Ordîxanê Celîl bi giranî li ser lêkolîn û berhevkirina van stranên dîrokî dixebite û bi wergerandina wan ya li ser zimanê Rûsî dixwaze vî berhemê xwe yê bênimûune jî bigehîne ber destê xwendevanan.

Li ser esasê van çavkaniyên dîrokî bi pênûsa Prof. Dr. Ordîxanê Celîl gelek gotar û lêkolînên bi nirx li ser serhildanên Kurdan, Ermeniyan û Asûriyan, ku li dijî text û desthilatdariya Osmaniyan çêbûne, çapbûne. Gotarên li ser serhildanên Kurdan yên salên 1914an li Bedlîsê, 1925an li Amedê( Serhildana Þêx Seîd ), 1930-31 li Agirîdaxê( Serhildana General Êhsan Nûrî Paþa) û gelekên din bi xwe çavkaniyên dîrokî ne, ku gelê Kurd di bîreweriyên xwe de ji bo nifþên paþeroja xwe di qalibê stran û serpêhatiyan de parastine.

Di bergeha pêdagogiyê de jî ked û xwêhdana ku Ordîxan rêtiye, mezin e. Ew xwediyê pirtûka dersê ya pola çaran e, ku ji bona dibistanên Kurdî nivîsandiye. Bi qasî 30 salan e, ku zarokên Kurdan li komarên Sovyetê yên berê, li kûderê dibistanên Kurdî hebûne an jî komên xwehînkirina ziman û çanda Kurdî hebûne, zarokên Kurdan bi rêya pirtûka dersê, ku Dr. Ordîxanê Celîl nivîsîbû, hînî zimanê xwe yê þirîn dibin. Ordîxan baþ bi pesîkologiya zarokan dizane û baþ pêhesiyaye, ku divê dar bi ciwanî û dema hên nû tê çandin, rind bê perwerdekirin. Wî gotina bav û kalan“ çi diçînî, wî dibînî“ û „ Dar bi terî tê çemandin“ baþ di serê xwe de þirove kiriye û zaniye, ku çawa tovê welatperweriyê di rih û canê gulên nûpiþkuvî yên Kurd li dûrî Kurdistanê biçîne.

Xweziya bi wê rojê, ku ev pirtûka mamostayê mezin Ordîxanê Celîl di hemû xwendegehên Kurdistanê de bê ders dayîn. Di vê pirtûkê de zarokên Kurd bi pênûsa apê me yê Kurdîzan Ordîxan, hîn dibin, ku Kurdistan li kur e, Kurd xwediyê çi dîrokeke dewlemend û kevnar in, navdarên wan kî ne û çi kirine, erdnîgariya axa çend hezar saliya bav û kalên wan çiqas bedew û rengîn e, bi awayekî ku jêre dibêjin: „ Bûhêþta rû erdê Kurdistane.“ Û hwd. Bi giþtî armanca herî mezin a Ordîxanê Celîl ew e, ku zarokên Kurdan hînî Kurdperweriyê bike.

Li ber destê Prof Ordîxanê Celîl û di bin çavdêriya wî de gelek aspîrantên Kurdzan, zanîna xwe kamil kirine û gelek kesan jî bi erêya wî wek opponent mafê doktorayê standine. Prof. Dr. Ordîxanê Celîl ev bû çend sal, ku li zanistgeha Sankt-Pêtersbûrgê di fakûlta(zanko) Rojhilatnasiyê de mîna professor dersa edebiyat û folklora Kurdî dide. Ev karê mamostayê me di serdema ku li Tirkiye, Îran, Sûriye û Îraqê hên jî ji aliyê sîstemên serdest ve destûra karekî wiha nayê dayîn, xebateke dîrokî ye.

Pirtûkên vî zanayê Kurd bi gelek zimanên zindî yên cîhanê hatine wergerandin û weþandin. Li Almaniya, Siwêd, Îraq, Turkiyê, Sovyetistana berê, Ermenistanê, Sûriyê û li gelek welatên din pirtûkên mamosta Ordîxan bi zimanên Almanî, Erbeî, Rûsî, Ermenî, Tirkî û Siwêdî hatine weþandin.

Kesê ku bi hezaran stranên Kurdî yên dîrokî û folklorî komî serhev bike û di nava cimaeta Kurdan de bê perwedekirin, nikare þaêr, hunerzan, dengbêj û stranbêj jî nebe. Ordîxan xwedî dilekî nazik û lîrîk(tejî evîn)e. Ew hên ji çaxê ku mijûlî xwendina xwe ya zanistgehê bû, helbestên Kurdî jî dinivîsandin. Berhemên nivîsandî yên helbestên mamosta Ordîxanê Celîl bi awayê du pirtûkên bi navên „ Þêir û poem“ û „ Têlî Hemze“ çap bûne. Herwiha gelek helbestên wî bi zimanê Rûsî jî hatine wergerandin û di kovar û rojnamên Sankt-Pêtersbûrgê de, hatine weþandin.

Prof. Dr. Ordîxanê Celîl endamê Yekîtiya Nivîskarên Rûsiyayê û herwiha endamê Yekîtiya Rojnamevanên Rûsiyayê ye jî.

Cihê serbilindiyê ye, ku piþtî 70 salî kar û xebata berdewam, zana û rewþenbîrê Kurd yê bi nav û deng mamosta Ordîxanê Celîl hên jî bi evîn û kela serdema xortaniya xwe, karê xwe dimeþîne û bê rawestan dixebite. Ew di vî karî de mirovekî bi bîr û bawer e û berxwedana wî bê dawî ye.

Em ji mamostayê xwe re temenekî dirêj, hêz, liv û lebateke bêdawî dawa dikin. Hîvîdar in, ku ew salên dirêj ji bo xizmet û bihêzbûna çand û dîroka Kurdan û rihê bilind ê Kurdbûn û Kurdayetiyê xebata xwe ya bi þan û þeref bidomîne. Bi vî karî lêkolîn, pirtûk û berhemên Prof. Dr. Ordîxanê Celîl gencîneya dewlemend a çand û hunera Kurdan hên jî dewlendtir dikin û di warê kar û xebatên zanistî û akademîk de jî pirtûkxaneya millî ya gelê Kurdistanê zengîntir dibe.

Ordîxanê Celîl xwediyê kurekî yê bi navê Tajdîn û keçekê ya bi navê Zerê ye. Mixabin Tajdîn berî çend salan wefat kir û ew rojhilatnasekî jîr bû, ku dîploma xwe li ser bizavên Kurdan nivîsandibû.

Berhemên Prof. Ordîxanê Celîl ku heya niha hatine weþandin ev in:

_ 1. Lêkolîna li ser Kela Dim-dim û serhildana Emîrxanê Lebzêrîn
_ 2. Poêziya Cigerxwîne Bajarvaniyê_ Êrîvan 190 rûpel
_ 3. Zargotina Kurdan
_ 4. Stranên Kurdan yên dîrokî
_ 5. Gulançik Zêrîn û Gulçin( Folklora bijare ji bo zarokan).

Ger mirov bi awayekî berfireh jiyana mirovekî mîna mamosta Ordîxanê Celîl bixwîne û bizanîbe, yê bêtir bibe evîndarê ziman, çand, dîrok û bi giþtî hemû taybetmendiyên netewa Kurdistanê. Em ji kesayetiyê xwe yê bi nav û mezin mamosta Prof. Ordîxanê Celîl serfirazî û serkefinê dixwazin.(5)

Jêrnivîs:

_ 1. Mixabin ev lêkolîn ku bi serhev de 100 rûpel bû, hên jî nehatiye weþandin.
_ 2. Aspîrant: Piþtî ku xwendevan xwendina xwe li zanistgehê bi dawî tînin li ser têma(têza) xwe ya zanistî sê salan jî bi awayekî kûr dixwînin û dixebitin. Di vê para xwendinê de ji van xwendevanan re dibêjin aspîrant.
_ 3. Piþtî têkçûna Komara Kurdistan li rojhilatê Kurdistanê Barzanî û 500 þervanên xwe bi mêrxasî ji Barzan heya robarê Eresê þerê çend dewletan kiribûn û derbasî nava xaka Sovyetistanê bûbûn. Ew þervanên ku Ordîxanê Celîl çûbû dîtina wan bi destûra Stalîn hatibûn sirgunkirin û li dûrî Barzanî û di bin çavdêriya dewletê de dijîn.
_ 4. Hemû berhemên ku mamosta Prof. Celîlê Celîl nivîsandine mîna serokanî yên bi îtibar tên hesibandin, ji wan lêkolînvanên ku xwestine li ser dîroka Kurdistanê tiþtekî binivîsin.
_ 5. Ji bo nivîsandina vê nivîsê min mifa ji hevpeyvîna bi mamostayê hêja Prof. Celîl Celîl standiye.

Têbînî:

Ev nivîs parek ji wê proja min ya bi navê „ Navdarên Kurd “e ku ji xeynî Ordîxanê Celîl, jiyan û serbihûriya Casimê Celîl, Prof. Celîl Celîl, muzîkzan Cemîla Celîl û endamên din yên vê malbata Kurdperwer têde cih digirin.