20 Sal li ser Wefata Cegerxwn Derbas Bn:

 Cegerxwn: Azadxwaz International Helbestvan Rewenbriya Netewey di Nava Kurdan de

(1903 Gund Hesar. 22.10.1984  Stockholm - Siwd)

 

Kakar Oremar, kakshar_oremar@yahoo.de

Di droka Kurdistan de gelek remr jinn eleng ji bo iyarkirina Kurdan azadkirina Kurdistan bi can dil xebat kirine. Di nava Kurdn hem Kurdistana mezin de, Cigerxwin wek siwarak qada iyarkirin rewenbriya siyas-civak, navek naskir ye. Cara yekemn min bi riya deng hunera her du hunermendn Kurd ivan Gulistan Perwer nav Cegerxwn bihst. Helbesteke mamosta Cegerxwn ya bi nav (Kurdistan, Kurdistan Bax Gulan,...) hunermenda hja Gulistan Perwer di kasteke xwe de xwndib. Peyvn ku ji xwndina helbest digehitin guhn me, tev di derbar welat, bindestiya Kurdan bedewiya iya coxrafiya Kurdistan bn. L dema strana ivan ya bi nav (Kne Ez) li Kurdistan belav b, d mirov dixwest btir Cegerxwn nasbike. Cegerxwn di helbestek de (Kme Ez) droka tej serfirazya gel xwe bi bra herkes tne ji gel xwe dawa dike ku ji bo rizgarkirina ntimana xwe heta can mal xwe j fda biken.

Ba t bra min ku hinek mele mamostayn ol dema di rnitin mvandariyan de behsa Cegerxwn dihat kirin, wiha digotin:

Er... Cegerxwn ew meleye y ku dev ji dn slam berda pitre b kafir komunst!!. Ew bi riya irn xwe dixwaze br baweriyn xwe di nava hem Kurdan de belav bike ....

Pit van axftinn ku bhna pavertiy ji wan dihat, di navbera me wan de gengeeyn tund tj destpdikirin. Me ew bi pavertiy mehkm dikirin wan j em bi milletperest Xwed nenas bi nav dikirin!!. L sedema heza me ya ji bo Cegerxwn ten ew b ku me bi bihstina helbestn w ji xeyn rast duristiy titek din nedibihst. Naveroka strann ku gotina wan ji helbestn mamosta Cegerxwn b, tev ntiman li ser gherandin pkeftina rewenbriya civak-siyas bn. Cegerxwn bi ziman xwe y xwe irn hem geln bindest bi taybet j Kurd vedixwndin serhildan ore. orea ku bikarbe text padieh xwnmjn dktator sernixn bike tevaya geln bindest j di bexteweriy de bijn. Cegerxwn di w serdema tar tej da bib bilrvan awazxwan iyarkirina belengaz hejaran. W derd bindestiya Kurdan ku ji dest dagirkern Tirk, Ecem Ereb dinaln dikaln, bi zimanek vekir beyan dikir. Cegerxwn bbextya hinek axayn xwefiro, x meleyn paver ku bi hizar rengan keda gel xwe difirotin, bi na hejar feqrn civaka xwe dida fmkirin. Ew evndar xwndin ye xwndin li ba w killa vekirina deryn zilim zora end hizar salan ye.

Cegerxwn dizane ku xwndin hejariya kultur ji hol radike, ji bona w ji dibje:

Ger nexwnin d beg axa me tim talan bikin

Ev nezan cangiran karek nasazye

Rncber x melay, karker axa beg

hinan pkarine, l hinan canbazye

Ew kes zana divt tim wek Cegerxwn bikin qr

Raste, w zincr di mil da tim bi qr gazye.

 

Jiyana Cegerxwn:

Nav w y rastn xms kur Hesen Mihemed e ku ji yazde zarokan ten ew, biray w Xell xwkek bi nav Asya sax mane ewn din tev di temen zarokatiy de mirine. Nav dayika w ji Eyan b. Cegerxwn bi xwe j nizane ka di kjan sal de hatiye din, l sala ji dayik bna xwe di navbera saln 1900-1903 an dide diyarkirin. Ew li gund Hesar y girday bajar Nisbn li bakur Kurdistan di nava malbateke hejar Kurdperwer de bye.

Pitre ew ji ber helwesta xwe ya Kurdayetiy kober rojavay Kurdistan bne li bajar Amd bi ch bne. Bav Cegerxwn li sala 1918an li Amd wefat kiriye diya w j salek pitre di 1919an de li gund Bdirmemo miriye.

Wefata bav diya w jiyana wan ya asay tevlhev kir. xms ji ber belengaz hejariy near maye ku ji temen zarokatiy karn ivan, palet, gavan berxvaniy bike daku bikarbe debara jiyana xwe bi rve bibe. Demek j bye feqeh ber dest meleyan. Di v jiyan de ye ku ew hsr, belengaz bextreiya gel Kurd dibne sedemn bindestiya Kurdan batir nas dike. dekeve pey ryek ku dermanek ji van n giran re peyda bike. Hvn br rayn w yn ntimanperweriy di van salan de tn darijandin. Diliya Cegerxwn ya ji bo qedera gel w ji krahiya dil can w dihat. Pnaseya her rast durist ji bo kesayetiya siyas-civak ya Cegerxwn helbestn w yn himas ne ku ji ke xurtn Kurdistan Kurdayetiya proz re bne manifestoyek bmirin. Cegerxwn di jiyana feqeh melatiy de li her ar pern Kurdistan geriya. Armanca w ji karek wiha ew b ku btir derdn bindestiya gel civaka xwe nasbike di iyarkirina wan de rolek bilze.

Cegerxwn h ciwan b ku di sala 1927an de bi kea xal xwe (Kehla Mistefa) re zewic ew bn xwediy 5 ke 2 kuran. Kurn w Keyo Azad ken w j Snem, Gulper, Rojn, Benye Selam in.

roka jiyana Cegerxwn ya li Kurdistan dr dirje. L xebatn w yn siyas di avakirina komele civatn Kurd de gelek balkin. Sala 1946an Cegerxwn, Dr. Ehmed Nafiz, Arif Ebbas, Evdilrehman Axa, Mela El, Muft Mela Ehmed Hac Ysif Civata Azad Yektiya Kurd ava kirin.

Cegerxwnd di brannn xwe de li ser v civat wiha dibje: V civata me end titn hja kirin:

1.     Civat il pere daxwazname andin Sanfiranssko.

2.     end caran me peya nivsarn xwe gihandin, andin ji dewleta Mehabad re.

3.     Civat gelek caran bi Ingilz Emrkanan re danstandin kiriye. L her duyan j digotin: Hn hevalbendn dewleta Mihabad ne, hn hevalbendn Sovyetistan ne.

Li vir b ku birvebern civat bi rastiyeke drok hesiyan: Welatn Rojava ji bo berjewendiyn xwe yn abor xwestin ku reng petrola Kurdistan bi xwna millet Kurd rengn bikin.

 

Mamosta Cegerxwn bi taybet j li ser nakokyn civak-siyas yn li hermn Botan, Mrdn Rojavay Kurdistan pir disekine. Ew li pey w hind ye ku karek ji bo doza netewa xwe ya belengaz bike. Ji ber w j bi xembar wiha dibje: Heta sax im, ez er xwar ewtiy bikim. Ez her dijmin zordest nexweiya nava millet xwe chan j bikim. Ji ser v awira xwe venagerim.

Cegerxwn di hem nivsn xwe de ji ber ku mezinn Kurdan derfetn mezin ji dest dane nekarne bi yektiyek dewleteke xwe ya netew serbixwe pkbnin, pir xembare. Ew awaniya pkhatina ore serhildann ldern mna Simkoy ikak, x Mehmd Berzenc, x Sed Pran, x Ebdulselam Barzan, General Ihsan Nrpaa, Mele Mistefa Barzan, Seyd Riza Drsim awa pkhatina Komara Kurdistan ya di bin serokatiya Pewa Qaz Mihemed da dinivse li ser sedemn tkna wan serhildanan j dtinn xwe bi awayek xwe tne ziman. Dubendiyn di navbera malbatn Kurdan yn mezin de ku dikarn bi hevgirtina di navbera xwe de kerwan doza Kurdistan ber bi serfiraziy ve bibin, cihek taybet di helbest brann Cegerxwn de digirin. Bo nimune dubendiya di navbera malabatn Haco Axa Ceml Paa da bn sedem ku Firans Ingilz i qmet ji daxwazn Kurdan re negirin. 

Hatina Ewropa Helwesta Kurdistan

Cegerxwn 03. 08. sala 1979an bi hevkariya hinek Kurdn ku li Swd dijiyan hat Ewropa di demeke kurt de dest bi weandina wan berhemn xwe kir ku ji ber qedexebn nekarb li Kurdistan wan biwene. d w dikar ten di etmosfrek azadtir de nefes bikne, l heway axa Kurdistan i caran ji bra w nedi. Tev ku temen w li jor b, l dsan j rojek bi hvya vegera ber bi welat xwe b.

Ew li her der iyare ka li welat w y par-par by i diqewime. Dema ku li sala 1979an geln ran oreek seranser li dij Mihemed Riza ah Pehlew lidarxistin, pareke mezina Kurdistan j ket dest Kurdn Rojhilat Kurdistan. L rijma paverya slam li dij Kurdn azadxwaz erek giran da destpkirin ku heya sala 1984an bi giran berdewam b. W dem mamosta Cegerxwn li Ewropa b bi riya rojname, radio Tvyn Siwd behsa cinayet xwnmjiya rijma Xumyn dikir. W li dij cihad an j er proz Xumyn ku di 19.Tebaxa 1979an de li dij hem Kurdn oreger li Rojhilat Kurdistan ji aliy w ve hatib lankirin, helwesteke tund da xuyakirin di hem hevpeyvnn xwe de rreiya v rijma kevneparz btir ji raya gitiya Ewropa re da ekerekirin.

Ger mirov bixwaze li ser hem aliyn jiyana mamosta Cegerxwn binivse, lkoln karek dr dirj pwste. L mamosta Cegerxwn heya kliya dawiya jiyana xwe Kurd jiya evndar hem Kurdistan b.

Naveroka helbestn Cegerxwn:

Cegerxwn di nava Kurdan de btir bi helbestvaniya xwe t naskirin hezkirin, l berhemn w yn din j hene ku di pirtkxaneya Kurdan de cihek berav digirin.

Di parek ji helbestn mamosta Cegerxwn de btir ji her tit felsefeya serhildan oregeriy li dij dagirkern talankar t dtin. Ew bi riya helbestn xwe bandorek poztv li ser rewenbriya gel dilze. Ger Kurdan di ax xwe de ret peyamn Cegerxwn di piratk de c bi c bikirana, ez di w baweriy deme ku niha qedera siyasya Kurdan di astek din de b btir nz rizgariy bibn.

Cegerxwn j wek mamostay xwe flsof mezin hezret Ehmed Xan, di nava Kurdan de b xwndingehek dewlemend ku di droka siyas, and civak ya Kurdistan de xwed cihek taybetye.

Pareke din ji helbestn mamosta Cigexwn li ser evndar dildariy hatine vehnandin ku tde serbihriyn evndaran tn dtin. Sirta bedewa Kurdistan evn afirne. Ji bona w j herend Kurd di dirjahiya jiyana di welat xwe de bi er nexweiyn mezin re r bi r mane j, l hertim netewek dilxwe ad bne, nexweiyan ew ji evna civak, welat azadiy dr nexistine. Herwiha di hinek helbestn nemir Cegerxwn de nav wan bispor, zana, leheng, qehreman helbestvann Kurd ku ji doza gel anda xwe re karek bihagiran  kirine, t dtin.

Di naveroka beeke din ji irn mamosta Cegerxwn de atxwaz biratiya gelan t dtin. Ew dixwaze ku hem mirov di nava ait wekheviy de bi hevre bijn, l behsa cudahiya ol netewan nake bi av mirovan li herkes dinre. Ew dixwaze ku crann Kurdan j hurmeta hebn azadiya wan bigirin, daku bikarbin tev bi hevre di tenah atiy de bijn.

Cegerxwn bihayek giran dide helbestn li ser drok er Kurdan y ji bo serxwebna Kurdistan. Ew bi awayek berfireh canfdayya Kurdan di serhildann cur bi curn li hem Kurdistan bi bra nifn pit xwe tne. Berdirxanyn Cizra Botan, Pewa Qaz Mihemed, x Sed Pran, Dr. Nr Drsim, General Mistefa Barzan, Dr. Fad, General Ihsan Nr Paa, Simkoy ikak, x Mehmud Berzinc hwd ji wan kesanin ku nav wan di helbestn nemir Cegerxwn da tn dtin. Ew nav semboln rya bi an erefa doza Kurdistan bi bra me tne ku stn bingeha droka azadxwaziya Kurdistan kirine.

Di nava parek ji helbestn Cegerxwn de dijayetiya li hember hinke axa, beg, mele xn xayn Kurdfiro t dtin. Cegerxwn ji ax zarotiya xwe gelek zor sitema axayan dtiye ku bye sedem heta malbata wan end caran ji tirsa wan dest ji mal jiyana xwe berdane aware bne. Hinek axa begn bbext ku ji bo dilxweiya cendirmn Tirk heta bav birayn xwe j dikujin, di helbestn Cegerxwn de sedemn bextreiya gel Kurd tn hesibandin. Ew ji gel dawa dike ku li dij rewt adetn civaka feodalzim ku hinek axa, x begn nezan serkiy jre diken, ser hilden.

Herwiha Cegerxwn li dij fazim ku di ax er cihan y du-duyan de rik xwe y gemar nan mirovahiy da, helbestn bi naveroka xwe dewlemend vehnandine.

Di pareke din ji helbestn Cegerxwn da dijayetiya li dij aynn kevneperestiy ku peyrewn wan hertim dixwazin gel di aroveke sinordar de bimnin, t dtin. Ew naxwaze ku gel w y bi esalet resen di chana ku herkes dixwaze t de p bikeve, kerr kor bimne.

Bi bihstina helbestn Cegerxwn mirov ji dil dixwaze ku di nava dil mejiy xwe de oreeke hemal pkbne. Kurdistan gotina w ya yek dawiy ye. Kes ku bi hem hiss heza xwe axa Kurdistan neperse li cem mamosta Cegerxwn mirove nay hesibandin. Ji ber ku kes li axa welat xwe hez neke, dikare namsa xwe j bifiroe. Ji ber w j Cegerxwn di hem berhem gotarn xwe de dilewat bindestiya welat gel xwe ye.

Cegerxwn bi hrbnyek hemal di pirtka xwe ya bi nav Jnengariya Min de brann tecrbeyn jiyana xwe beyan dike. Ew ji ber zekawet ramann xwe yn kr, z phesiya ku di welat w de hinek mele xn xwefiro xayn bne alet amirazn siyaseta dagirkern Kurdistan ew bi nav dn olperestiy oreger welatparzn Kurd di nava civata wan de bi dest dagirkeran ji nav diben an j wan di nava gel de ku bi sed rengan hatiye xapandin, rsar bqmet diken. Cegerxwn rind xwe phesiya ku dijminn azad serxwebna Kurdistan bi riya hinek x meleyn nezan, olperest di dev riya welatperweran de kirine kelemn pir as. Bi awayek ku di droka azadxwaziya Kurdan de dn olperest pir caran bye sebeb andin binketina doza gel Kurd. Cegerxwn di cihek pirtka xwe de dibje:

Daxwaza me ne ewe ku em dixwazin ten er dn bikin. L em dixwazin dn bi rast bidin xuyakirin ku dn ji bo i hatiye? Ji bo i bye awa bi p ve di? ro dijmin milet Kurd awa dikin kreke tj zik milet me p diirnin. Milet me Kurd p li pa dihlin, p dijminaiya me dikin. L ew dn ku hatiye dann ji bo paqijkirina dil mirovan ji neqenc pstiy, ji xwnrj, talanker, diz keleiy, ro bye alkar ji bo kutin, ewat, talan, diz, berber dijminahiya milet me.(1)

Cegerxwn bi xembaryek giran end brannn xwe li ser bend berberiyn er bi br tne. Ew dide xuyakirin ku lperest qirja hizar salan bi nav mejiy xwendevann Kurd de dirijne riha mirovan bi jehir dike ku heta neyariya doza gel xwe j pbiken. Cegerxwn xemxwar w hind ye ku ima awa Romkn qnbicilik bera axa ern Kurdan didin hev ew ji bo titn km bqmet hev dikujin rmet welat xwe bela pk dijmin xwe dikin.

Mixabin ji mjda heya niha h j gelek Kurdn nezan nexwende bi hsan dibin evndar dirav dijmin bi nezan rmet, keramet welat xwe, di bin ling hesp dijmin de dipelixnin. Ev kar Kurdn welatfiro dil Cegerxwn diewtnin ew derman v derd end hizar sal, ten di xwndin pkeftinn civak de dibne.

Dema ku du aliyn Kurd (i ewn ntimanperwer i ewn ku di xizmeta dewleta Tirkiy de ne), ji bo titn bqmet hev dikujin, Cegerxwn pir nerihet xemgn dibe di brannn xwe de gelek nimuneyn bi v reng dide xuyakirin. Ew tim ji me dipirse ku: ima div ten Kurd ji bo berjewend dilxweiya Tirk, Ereb Farisan hev bikujin, by ku bigehijin armanc an j titek din.

Ev derd sedan salaye ku mixabin h j didome Kurdan h j dermanek jre nedtine.

Nivskar rewenbrn Kurd di jiyana xwe de km ketine ser w fikir ku brannn xwe binivsin, l mamostay payebilind Cegerxwn nivskar Hawar hevkar mamosta Celadet Bedirxan di pirtka bi nave Jnengariya Min de bi hrbniyek tr berfireh hem brannn xwe ji ax zarokatiy heya w dema ku kariye, nivsandine. Ev kar bi kr br Cegerxwn evndar azadiya Kurdistan bgoman y di paeroj de ji gelek rejsorn Kurd re bibe sojeyn drok ji bo duristkirina filmn cur bi cur li ser drok jiyana civakiya Kurdan.

Berhemn Cegerxwn:

Cegerxwn di jiyana xwe de mirovek aktv b. Pir dixwend dinivsand, l ew di w baweriy de b ku iqas mirov binivse div ar hind w j bixwne li ser kar ku dike bi berfireh lkoln bike. Berhemn mamosta Cegerxwn yn apby ev pirtkn jrin:

_ 1. Dwana Yekem: Prsk Pt, 1945 am

_ 2. Cn Gulper, roka Yekem, 1948 am

_ 3. Dwana diwem: Sewra Azad, 1954 am

_ 4. Reoy Dar, roka diwem, 1956 am

_ 5. Gotinn Piyan, 1957 am

_ 6. Destra ziman Kurd, 1961 Bexda

_ 7. Ferheng, per yekem, 1962 Bexda

_ 8. Ferheng, per diwem 1962 Bexda

_ 9. Dwana siyem: Kme Ez? 1973 Byrd

_ 10. Salar Mdya, 1973 Byrd

_ 11. Dwana ara: Ronak, Weann Roja N- 1980 Stockholm

_ 12. Dwana Pnca: Zend-Avsta, Weann Roja N- 1981 Stockholm

_ 13. Dwana ea: efeq, Weann Roja N- 1982 Stockholm

_ 14. Dwana hefta: Hv, Weann Roja N- 1983 Stockholm

_ 15. Dwana heta: Ait, Weann Roja N- 1985 Stockholm

_ 16. Tarxa Kurdistan Cilda 1, Weann Roja N- 1985 Stockholm

_ 17. Tarxa Kurdistan Cilda 2, Weann Roja N- 1987 Stockholm

_ 18. Tarxa Kurdistan _ Cilda 3, Weann Roja N- 1999 Stockholm

_ 19. Folklora Kurd, Weann Roja N- 1988 Stockholm

_ 20. Jnenigariya Min, Weann Apec 1995 Stockholm

_ 21. Nivsarek li ser dbaca Ehmed Xan, mixabin h nehatiye apkirin.

 

Wefat Wexera Dawiy

Roja 22. 10 sala 1984an Cegerxwn li xerbiy dr ji axa bav kaln xwe Kurdistan (li welat Siwd) ser dilovaniya Xwed. Ev xebera nexwe di nava raya gitya Kurdan de z belav b. L dema term w vegerandin bajar Qamlok bi hezaran kesan di merasima veartina term w de bedar kirin. Ke xortn Kurdistan ji ber wefata w hsir barandin, ew bi brann bi xemgnyek mezin term w di hewa mala wya li bajar Qamlo sipartin axa proza Kurdistan.

Mamosta Qenat Kurdo ku di saln dawiya jiyana xwe de kar Cegerxwn ji nzve bibne derheqa Cegerxwn de wiha dibje:

Cegerxwn ar azadxwaziya neteweya Kurd e, dengbj dost hevkariya miletan e, erkar atya dinyay ye, nav deng w li her ar parn Kurdistana parvekir da belav bye. Di zeman me da derheqa w efirandinn w da gelek gotar miqale nivsne di kovar rojnaman da apkirine, qedir qmet helbestn w anne ber avan, dinya phesiya ew i mre, awa jiye, i kiriye i efirandiye(2).

avkan:

_ 1. Cegerxwn: Jnengariya Min Rpel 9an.

_ 2. Tarxa edebyata Kurdan. Qenat Kurdo

_ Hevpeyvnek kurt bi keyo Cegerxwn

Du helbestn mamosta Cegerxwn:

_ 1. Ayna Min

Hey ayna min, diim tu dimn

Li v rpel jn dixwnim,

Tu ayna min ez ayna k?

eveke tar, re r winda,

Ez tu herdu remzin Cegerxun!

 

L nizanim ka pa i dibn,

Li rpel d ka tu i dixwn...

K me din, k me hiltn?

Di v r de kes kes nabn...

hem yek in em i hik i n.

 

_ 2. Ola Me Xortan

Em welat xwe nadin bi Berln,

Det latn xwe em nadin bi n

Welat me ye bilind e rn.

 

Ola me xortan miletperest,

Ji me dr dix xwar sist.

 

ro nams e, rabin ey millet,

Doza xwe bikin bi dn dewlet,

Welat me ye, xwe bye cenet.

 

Ola me xortan miletperest,

Ji me dr dix xwar mest.

 

Pismam Ristem Kurd Mad ne,

Hemdem Roman, xortn Kurd ne,

B xwendin mane Cegerbixwne.

 

Ola me xortan miletperest,

Ji me dr dix xwar mest

 

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org