Helbestvanê Netewî û Danerê Marþa “Ey Reqîb”
Yunis Reûf Dildar
( 20.02 Þûbat .1918 Koyê_ 12.11. 1948 Hewlêr)
Kakþar
Oremar
kakshar_oremar@yahoo.de
Her
kes di jiyana vê cîhanê de bi karê xwe û xebata ku daye meþandin,
tê naskirin. Ger ew kar û xebat bi kêr û ji gelên civakê re
kêm-zêde bi feyde be an jî þûnewarekî hunerî û pîroz be,
êdî xwedîyê wê jî pêre navdar dibe. Ew bi huner an jî karê
xwe di dîrokê de dibe xwedî navekî bêmirin.
Bo
nimûne: Selahedînê Eyyûbî
bi comerdî û þervaniya xwe, Pêþewa Qazî Mihemed bi cesart, zanîn û berxwedana
xwe, Leyla Qasim û Mezlûm
Dogan bi canfîdayî û berxwedana xwe ya dîrokî, Þêx
Ûbeydullahê Nehrî bi dûrbînî û siyasetmedariya xwe, Meryem Xan, Hesen Zîrek û M A Cizîrî bi deng û
hunermendiya xwe, Mamosta Pîremêrdê
þaêr jî bi sirûda Newrozê tê naskirin.
Dildarê
evîndarê serxwebûn û serfiraziya netewa Kurd jî bi helbesta
xwe ya naskirî„ Ey Reqîb“ an jî “marþa
netewîya Kurd”an di nava hemû Kurdên Kurdistana mezin de
navekî naskirîye. Gelo
Dildar kîye û jiyaneke çawa derbs kiriye?
Rewþenbîrê Azadîxwaz û Siyastemedarê Ciwan
Yunis
Dildar helbestvanê nîþtimanperwer û xwediyê sirûda (Ey Reqîb)
e. Mixabin ew kêm jiya û di jiyana xwe ya þexsî da xwedî
qedereke reþ bû. Bexteweriyê ti carî li deriyê wî neda.
Navê
wî yê rastîn „Yunis Reûf
Dildar“ e. Kurê „Mehmûdê
Mela Seid“e ku li Koyê(baþûrê Kurdistanê) bi navê
malbata„ Xadim Elsecadeyin“ tên naskirin. Navê dayika wî jî“
Zehwe Xûrþîd Efendî“ ye.
Yunis
di 20. 02 Þûbata sala 1918an de dema ku li Kurdistanê giranîyek
mezin di rojeva jiyana xelkê da bû li bajarê Koyê hat dinê.
Ji zarokatiyê ew zarokekî jîr û jêhatî bû. Carna behsa
hinek bûyerên çaxê zarokatiyê ji dayika xwe re dikirin û
dayika wî jî wiha jêre digot:“
Role fikrit zor tîje... emanet çûn le bîr mawe_ Lawo hizra te
gelek bilind e, vana çawa li bîra te mane?“.
Belê
çavên Dildar hertim li pey peydakirina rastiyan digerîn. Hê
zarok bû ku malbata wan ji Koyê koçkirin.
Dildar
di temenê çar saliyê de nexweþiyeke giran digire û piþtî
rabûna ji nava nivînan jî ji ber teisîra nexweþiyê lal dibe.
Bi awayekî ku heya dawiya jiyanê jî zimanê wî hinekî giran bû
û nedikarî baþ biaxive.
Nexweþiya
Dildar demekê li „Kela Hewlêr“ê di bin çavdêriya doxterekî da tê çareser
kirin. Di derbarê jiyana wan salan de Dildar di bîranînên xwe
de wiha dibêje:“ Tevî
ku em feqîr û di xaniyên kirayê da rûdiniþtî jî lê qenaet
û razîbûn dirûþma me ya jiyanê bû. Ez li ser vê qenaetê
hatim perwedekirin, min li cihê þirîniya jiyanê, tehlî kiþandin
e... yanî dikarim gelek bi hêsanî bi mercên jiyana xwe re, xwe
rêk û pêk bikim û bi nexweþiyan li hev bikem.“
Beriya
þerê cîhanê malbata wan li bajarê Koyê dewlemend bûn, lê
ji ber zor û stemên leþker û kar bi destên dewleta Osmanî
rewþa aboriya Kurdistanê têk çûbû. Dildar di nava hejarî û
xembariyê da mezin dibe. Ew di bîranînên xwe de behsa hêsirên
dayika xwe dike ku ji bo birayê xwe yê îdamkirî, dirijandin.
Bi vêre Dildar hêdî-hêdî derdên bindestiya netewa xwe jî
nas dikirin. Hikayet û çîrokên „Fatime
Seyîdî“(1) û dayika wî ya dilovan, Dildar dibirine nava
deryayek kûr ku bixwe re bifikre û derdora xwe baþtir nas bike.
Beriya
her xwîndingehekê wî ji zimanê dayika xwe dersên Kurdayetiyê
wergirtin. Berevajî piraniya zarokan Dildar ji bo çûyîna xwîndingehê
digiriya û hertim ji dayika xwe re wih digot:“Ez jî dixwzim mîna hemû zarokên din herim mektebê... hûn
çima min naþînin dibistanê?“.
Sala
1926an dema ku ew ji Hewlêrê vedigerîn bajarê Koyê Cewadê
birayê wî ji ber nexweþiyekê dimire û ji wê salê pêde jî
Dildar di sala 1927an de di temenê 9 saliya xwe da dest bi xwîndina
xwe ya dibistanê dike. Bi vê re ew gehiþtibû mezintirîn
xweziya xwe.
Sal
derbas bûn û Yunis baþtir xwe nas kir. Di hundirî mejjîyê wî
da þoreþek mezin çêbibû. Hez dikir ku di nava kulanan de
bazbide û bi dengekî bilind bêje:“
Ez Kurdim, ez Kurdim...“.
Vê
þoreþê xirûr û xeyretek wisa mezin dabûyê ku nedikarî
wesfa wê bike. Xwenaskirina wî ya yekê Kurdbûna
wî û ya duyê jî ew hîn bû ku çawa
silehê bikar bîne. Van du tiþtan bi temamî þoreþek gelek
bihêz di hizr û ramanên wî da pêkanîn. Gelo pirs di vir daye
ka çima çek, sileh û Kurdbûn?! Çima Kurdbûn li gor pîvanên
wê demê ji Kurdekî re girîng bû?
Belkî sedemek ew bû ku hingî hissên netewî mîna îro geþ û bihêz nebûn. Kurd neçar bûn ku tenê bi þer û tifingê hebûna xwe mîna netewekê li hemberî hêrêþên gelên din biparêzin.
 |
|
Rojekê
wî xwe îmtihan kir ka dikare helbestekê binivîse an ne? Wî
destpêkir. Gelek westiya lê di dawiyê da helbesta yekê li ser
dayika xwe danî ku qesîdeyek 15 beytî bû. Bi vî rengî ew jî
ket nava cîhana helbestvanên ciwan yên wê serdemê.
Aliyekî
din yê jiyana Dildar hez û çalakiyên wî yên ji bo gûherandinên siysaî û
civkî ne. Wî gundî li dijî axayên miþexwer vedixwendin
dijberiyê. Lê feqîr û cotiyar jî bi xwe bawer nebûn. Ev karê
wan Dildar gelek êþandiye. Dildar li ser vê taybetimendiya
gundiyan wiha dibêje:“
Ev bêbaweriya han taybetmendiyeke di nava gelê cahêl û nezan
da, taybetiya ku mezintirîn mîkrobe di laþê mirovan da, di
nava xwîna vî laþî da dijî“.
Dildar
baþ çînên civaka xwe nas dike. Ji bona wê jî di derbarê
çîna hejar û gundiyan da wiha dibêje:“ Ger bi hûrbînî li kesayetiya feqîr û gundiyan binêrî,
gelek tiþtan yê jê bistînî. Berî her tiþtekî divê pêre
rast bî, ji xeynî tiþtên ku dibîne û dibihîse, tiþtekî
din di jiyanê de nizane. Çimkî nexwende û nezanin. Di jiyanê
de hê jî di serdema çandinê da dijîn û bi zevî, kevneþopî
û zikê xwe ve pir girêdayîne. Hîviya nûkariyê ji wan nayê
kirin û ew bi çavê berjewendiyên giþtî li ti tiþtekî nanêrin...
ev sedem bese ku tebîeta çarpîyan bi wan re hebe....“(2).
Yunis
Dildar hebûna xasiyet û taybetmendiyên wiha di nava Kurdan de
bi wê sedemê ve girê dide ku ji mêjda cîranên Kurdan text û
tacê wan yê kiyanî û serbestiyê ji holê rakirine û bi rêya
serok eþîretên Kurd, xweþî û hevgirtina di navbera wan de ji
holê rakirine.
Dildar
ji zarokatiyê heya roja ku wefat kir, hertim bi delîl û mentiq
li pey bersiva pirsên xwe yên bêdawî bû. Carna diçû
mizgeftan û di nava feqîyan da li ser nivêj û ola Îslamê bi
wan re diaxivî û pirs ji wan dikirin. Ji wan re digot:“
Êwe îbadetî ewham deken, werin têmbigeyînin ke dîn çiye“.(3)
Ji
ber van munaqiþe û pirsyarên bêdawî bû ku mele û feqîyan tûhmeta
kafiryê didan pal wî û ew bi cehnemê tehdîd dikirin.
Dildar û Îdeyên Wî
Dildar
bihayekî giran dida xwîndin û zanistê. Wî dixwest navê bajarê
Koyê(bajarê edeb û hunerê) hertim di nava navan de zindî bimîne.
Wî
hertim li ser bihayê jiyana vê cîhanê wiha digot:“
Jiyan derfetek pir bihagiran û bi qîmete. Divê em bi xem û mejî
mijûlkirinê wê ji dest nedîn, çimkî ev jiyan careke din ji
mere venagere...“
Dildar
xwîndina xwe ya dibistan û navîn li bajarên Raniye û Koyê bi
dawî anîn. Piþtre xwîndina xwe ya lîseyê jî li bajarê Kerkûkê
bidawî anî. Sê sal xwîndina li Kerkûkê jiyan û ramanên wî
digûherîne. Li Kerkûkê digehije serê gopkê çiyayê
xemilandina hizr û bîrên xwe. Êdî ew di salên ciwaniyê da jî
xortekî xwîn germ û bi armanc e. Dildar ti rojek nebû ku li
ser evîna welatê xwe yê bindest neçe nava deriya fikr û ramanên
kûr û dûr. Þahkarên
xwe yên bêmirin di wan salan de afirandin.
Sala
1937an dema ku Dildar hê xortekî 19 salî bû bi komek ji xwîndevanan
re komela bi navê (Darker) damezirandin. Armancên danîna komelê
siyasî bûn. Ji ber wê jî piþtre navê komelê kirin “Hizbî
Hîwa” ku nemir Refîq
Hilmî serokê wê yê giþtî û Dildar jî mîna sekreterê
giþtiyê partiyê hate hilbijartin. Hizba Hîwa nekarî zêde kar
û xebatên xwe bidomîne û ji salên 40an û pêda hilweþî.
Dildarê ciwan vê carê berê xwe da ramanên Marksîzimê
û mîna mirovekî çeprew dest bi çalakîyên xwe yên siyasî
û civakî kir. Herçend
ew xwediyê bîr û rayên sosyalîstî
bû lê endamê ti partî an jî rêxistineke siyasî nebû.
Kovara „Gelawêj“
yek ji wan kovaran bû ku helbestên Dildar bi berdewamî têde
dihatin weþandin.
Dildar
di wan salan de yek ji wan helbestvanên ciwan bû ku xwe ji Kilasîzimê
dûr dixist û rêbaza Romansîzimê
di helbestên xwe de peyrew dikir.
Mirov
dikare bêje ku Dildar helbestvanê vegûhastinê bû an jî di
helbesta Kurdî ya nû de helbestvan Herdî
mîna destê rastê yê Goran
û Dildar jî bi destê
wî yê çepê tên hesibandin(tên dayîn).
Dirûþma
Dildar ya Taybetî
Dildar
di rêbaza jiyana xwe de xwedî dirûþmek taybetî bû. Wî
hertim wiha digot:“
Mademkî ez Kurdim, divê Kurd ji hemû kesekî zîrektir û baþtir
bin.“
Gotineke
wiha hesreteke mezine ku xweiyên xortekîne ji bo pêþkeftin û
serkeftina gelekî bindest.
Helbestên
Dildar pirin, lê di nava hemû helbestên wî de þêira bi navê
„Ey Reqîb” ji
tevan naskirîtir e. Li rex hemû berhemên wî yên hêja
helbesta „Ey Reqîb“ bi tena serê xwe bese ji bo nasandin û
zindîmayîna nav û xizmeta mamosta Dildarê ku evîndarê
serfiraziya netewa xwe bû. Ew li dijî çewsandina hemû netewan
bû.
Ger
“Ûjîn Botê” bi
marþa xwe ya “Intirnational”
bê naskirin, Dildar jî bi helbesta xwe ya bi nave “Ey Reqîb” tên naskirin.
Herçend
helbestên Dildar yên din jî pirin û piraniya wan jî ji aliyê
hunerî û þêwazê ve ji wê helbestê dewlemendtir û pêþtirin,
lê ji ber ku naveroka wê helbestê li ser çewsandina netewî û
berxwedana Kurda ya li hemberî dujiminan e û Dildar li ser vê
raya xwe pir bi îsrare, riheke nemirî daye vê helbestê. Dildar
tenê dikare bi vê helbesta xwe bibe bi “Marslîz”ê
netewa Kurd. Çimkî Dildar karî mîna nûnerê nivþekî genc
rolekî bi kêr û fer bilîze û helbestên wî mîna çirayekî
rêyên tarî ron dikin.
Dildarê Parêzvan
Dildar
di jiyana xwe ya kurt da zû di nava dilê xelkê reþ û rût da
cihekî taybet ji xwe re vekir. Çimkî wî hertim xwe di çeperê
çîna hejar û çewsandiyên civakê da didît û piþtgîriya
wan dikir. Sala 1940an li bajarê Bexda çû kulêca hiqûqê û
di sala 1945an de bû parêzvan. Dildar mirovekî merd, cesûr û
malê dinê li ba wî bêqîmet bû. Mîna parêzvanekî bi þev
û rojan ji bo çareserkirina pirsgirêjên xelkê di nava liv û
lebatê da bû bêy ku ji xelkê dawa pere an jî mafekî bike. Ew
mîna parêzer kesekî lêhatî û bi hêz bû. Yasanas bû û zagûnên
hiqûqî baþ fêm û þirove dikirin.
Ew
bi reþ û taziyên civakê re bû û heya dawiyê di parastina
mafên wan de bi îsrar û li kêleka wan nelivî.
Diladr hê nezewicîbû lê li gor gotina
mamosta Mesûd Mihemed ew evîndarê keçekê ya bi navê “Behiye Ferecellah Kurdî” bû. Lê li cem kesî behsa
vê evîna xwe nekiriye!!.
Dildar
him di qada þiyarkirina gelê Kurd û him jî mina sekreterê
partiya Hîwa xwedî rolekî siyasî ye jî. Wî hertim digot:”
Gel mîna trimbêlekêye ku bêlêxûr(þofêr) nabizive”.
Ji
aliyekî din jî Yunis Dildar mîna helbestvanekî pêþkevtinxwaz
ji her sê qûnaxên þêirê derbas bûye. Yanî di destpêka
helbestvaniyê da bi helbesta kilasîk destpêkiriye, piþtre kete
nava cîhana romansîyetê û di helbestên xwe de çi tiþtên
xweþik û þefaf ku hebûn, bikar anîne. Ev bedewî di helbestên(
Lawî Kurdan, Tûtnewan, Ey Kurd, Xendekey Bayî, Gulî Sor,
Mindalî Hîwa û Kurdistan) û yên din de tên dîtin. Piþtre
jî dest bi gotina helbestên çînayetî kir û têde li ser çewsandina
gundî û cotyaran diaxive ka çawa ji aliyê axa û begên Kurd
ve tên çewsandin. Di helbesta bi navê”
Tûtinwan” de behsa tûtinvanekî dike ku çawa bi zehmetek
mezin tûtinê diçîne, pêre diweste û di dawiyê da jî berê
ked û xebata xwe ya çend mehan pêþkêþî bazirganên belaþxûr
dike.
Di
wê serdemê de karekî wiha ji aliyê Dildarê ciwan û nûgehiþtî
ve xebatek pir girîng e.
Ger
ecela mirinê derfet bida, Dildar yê di cîhana helbesta Kurdî
de xwe bigehenda sere çiyayê herî bilind.
Bihara
sala 1948an rayedarên dewleta wê demê ji Dildar dawa kirin ku
bibe bi mûdîrê herêma Sengeser.
Herçend hingî pejirandina karekî wiha destkevtek mezin jî bû,
lê Dildar daxwaza dewletê nepejirand. Piþtre parêzvaniya
fermandariya Raniyê jî red kir. Sedem jî ew bû ku Dildar ji
xwe re nedijî, belkî hemû wext û heta canê xwe jî ji bo
berjewendiyên nivþên paþerojê danîbûn.
Dildar
li Kerkûkê xwîndevan bû. Sala pêncemîna amadeyî bû ku ku
bi nêrînên xwe yên niþtiman perweriyê helbesta „Ey Reqîb“ afirand. Ev helbesta wî jî mîna helbestên
din heya radeyekê bênav û nîþan bû, lê piþtî ku di sala
1946an da komara Kurdistan hat damezirandin bi tewsiya Pêþewa
Qazî Mihemed û birêveberên Komara Kurdistanê awazek jêre hat
danîn û bi awayekî fêrmî mîna “Marþa Netewî” di helkeftên millî da hatiye gotin.
Dildar hê sax bû ku ev helbesta wî mîna “Marþa
Netewîya Kurd” hat bi nav kirin.
Dildar
bi helbesta xwe ya navdar (Ey Reqîb) de mîna wênekêþekî
wijdana civaka serdema jiyana xwe ye. Hissên wî yên netewî jî
di cewherê vê helbestê da nasnameya Kurdpeweriya wî didin
xuyanîkirin.
Belê
helbesta wî ya herî xweþik û xweþ di Kerkûkê de ji dayik bû
û li Mehabadê bû marþa netewîya hemû gelê Kurdistanê.
Helbestên
Dildar (ku destnivîsa wî bixwe bûn û niha jî li cem birazîyên
wî mane), piþtî salên dûr û dirêj bi hevkariya birayê wî
Mecîd Reûf û nivîskarê hêja Ebdulxaliq Ellaedîn li sala
1983an hatin weþandin. Beriya wê dîwana wî carekê li sala
1961an û carekê jî li sala 1971an li çapxaneya Kurdistanê li
Hewlêr hatiye weþandin.
Yunis
Dildar ji temenê 20 saliyê û pêde bîranînên xwe nivîsandine
ku tenê para yekê ji fewtînê rizgar bûne û du parên din
dema ku ew hê sax bû, wenda bûne. Mirov dikare bêje ew yekemîn
kese ku dest bi karekî wiha girîng kiriye. Belê xweziya hemû
nivîskar, hunermend û rewþenbîrên Kurd bi girîngiya karekî
wiha bizanin û ew jî mîna Dildar bîranînên xwe ji bo nivþên
piþtî xwe binivîsin.
Mirineke Xemgîn
Demeke
dirêj bû ku Dildar ji ber êþên Romatîzim û dil nerihet bû,
lê li rex hemû nerihetiyan dîsan jî karê xwe yê wekaletê
didomand û ji paþerojê re pir bi hîvî bû.
Di
rewþeke wiha de barekî din li ser milên wî zêde bû: Dema
Asefê birayê wî jî di temenê 42 saliyê da wefat kir, êdî
berpirsyartiya zarokên mala birê wî jî ketin ser stoyê wî.
Roja
12ê Mijdara sala 1948an Dildar dema ku li sînemaya Hemra(li
bajarê Hewlêr) mijûlî
temaþekirina filma “Selahedînê
Eyyûbî” bû, ji ber êþa dilê xwe ji sînemê derket, lê
berî ku bigehije nexweþxanê li nava kulanên bajar bêhiþ ket.
Herkesî texmîn dikir ku ew ji ber vexwarinên elkolîk bêhiþ
ketiye. Ji bona wê jî ew dereng gehandin cem doxtor. Dema ku çend
kesan ew gehandin wira jî doxtorê nûbedar amade nebû.
Bi
vî awayî Dildar ku di nava civata rewþenbîr û siyastmedarên
Kurda da kesekî naskirî bû, bêy ku kes wî nas bikin bêkes û
xwedî çû ber dilovaniya Xwedê.
Yunis
Dildar hemû hêza mêþk, dil û zimanê xwe di rêya azadî û
bexteweriya Kurdan de derbas kir. Çira pirþenga helbestvanê me
yê millî di temenê wî yê herî ciwaniyê da vemirî.
Dildar
di demsalekê da ku mîna dareke bi ber bû, gulên wê dibiþkûvîn,
jiyanê têde ji nûve pel didan, mixabin gula wî ya ciwaniyê
hilwerî û çira jiyana wî vemirî.
Roja
12ê. 11 sala 1948an li bajarê Hewlêrê axa mûqedesa Kurdistanê
laþê wî yê paqij ji xwe re kiribû mêvan. Mêvanê ku xweziyên
wî pir bûn, lê hesreta wî ya herî mezin çêbûna dewleteke
Kurdî û bexteweriya gelê Kurd bû.
Cihê
daxbariyê di vir daye ku di hemen salê da ji xeynî Dildarê
canemerg edîb û dîroknivîsê navdar Emîn
Zekî Beg di 10.07.1948, Zîwer
helbestvanê behredarê Kurd di 10.11.1948an û Fayêq
Bêkes jî di 18.12.1948an de koça dawiyê dikin.
Jêder
û Têbînî:
(1).
Jina ku di nava mala wan de mîna xudamekê dixebitî û Dildar
mezin kiriye. Li Kurdistanê ji wan jinan re dibêjin dayîn.
Dildar di bîranînên xwe de li ser dayîna xwe pir pir diaxive.
Wê di torekirina Dildar de rolekî mezin lîstiye.
(2)
Dildar Þaêrî Þoreþgerî Kurd. Nûsînî Ebdulxaliq Ellaeddîn
(3)
Hûn tiþtên xiyalî diperestin, werin min têbgehînin k ol çiye?“
Ey Reqîb