Hevpeyvîn bi Nivîskar, Lêkolînvan û Dîrokzanê Kurdên Xorasanê:

Kelîmullah Tewehûdî

Amadekar: Kakşar Oremar, kakshar_oremar@yahoo.de

 

Destpêk:

Xorasan wilayeta herî mezina Îranê ye. Li wira gelek netewe dijîn. Kurdên ku bi sedan sale li wira dijîn xwedî dîrokeke tejî tirajêdîne û dengê wan hatiye fetisandin. Hê jî ronahîyek wiha bihêz neketiye ser gelek aliyên dîroka siyasî-civakîya Kurdên "Kurdistana Xorasanê" ku têhnatiya mirov pêbişkê. 

Lêkolînvan û dîrokzanê Kurd mamosta Kelîmûllah Tewehûdî bi wan zaniyarîyên xwe yên dewlemend li ser Kurdên Xorasanê diaxive. Bêgoman bersivên wî yê hinekî têhnatiya me jî bişkêne lê dîsan ev hevpeyvîna kurt têrî her tiştî nake.  

_ Mamosta Tewekûlî ger bi kurtî jî be hinek zaniyarîyan li ser dîrok û hunera Kurdên Xorasanê bide xwîndevanên me.

K. Tewehûdî: Ez li vira dixwazin keyfxweşiya xwe ji bo vê hevpeyvînê bidin xuyanîkirin. Di derbarê ferheng, huner, dîrok û rewşa dan û standina Kurdên Xorasanê em gelek dikarin biaxivin, lê bi kurtî dikarim wiha bêjim: Dîroka Kurdan dîrokek tejî bilndî û nizmatî, dîroka rabûn û ketinê ye û ji çaxên pir berê de hatiye nivîsandin. Yekemîn Impiratorî jî ku li ser e’rdê Îranê çêbû Impiratorya Mad bû ku vana Kurd bûn û niha Kurdên Madano li Xorasan û wilayeta Mazenderan hene. Herwiha Kurdên Kawyanlo û Kêywanlo jî hene ku yên dora padşahiya Kiyanan’nin. Piştre bi derbasbûna demê re Kurda ji e’rdê xwe yê esilî koç kirin û hatine nava felata Îranê û Impiratorya xwe pêkanîn. E’rdê wan yê eslî derdora rêze çiyayên Zagros heya çiyayê Demawendê bûye. Pişka ku niha jêre Azerbayican dibêjinê( yanî Azerbayicana mezin) Mada Mezin bû û pişka duyê an jî Mada Biçûk ji herêma Hemedan heya bajarê Rêy (nêzî Tehran) ye. Navê bajarê Rêy jî navekî Kurmancî ye û tê wateya Rê an jî di Avêstayê de Rêga hatiye nivîsandin ku tê wateya cihê derbasbûyînê. Êca ji ber ku ev bajar di serê du rêyan de bû ku cada Ewrîşem jê derbas dibû, ji bona wê jî jêre gotine Rêy.

Piştre wek tê zanîn Kurdan di vê dîroka dûr û dirêj de pir astengî û derd û bela dîtine.

 

_ Mamosta li ser silsileya Sasanî hûn çi dizanin? Piştî têkçûna vê silsilê Îran ket nava rewşeke çawa?

K. Tewehûdî: Silsileya padişahiya Kurdan ya dawiyê silsila Sasanî bû ku di çaxê hatina olê îslamê di (Cezîret elereb _ E’rebistanê) de bi rêket. Ev silsila Kurdan ji nav çû û pişre serxwebûna Îranê jî ji nav çû. E’reb ji para başûrê rojavayê Îranê bi rêketin û hatin û ketin pişka rojhilatê Xorasanê jî. Ji ber ku serxwebûna Îranê bi hilweşîna silsileya Sasanîyan ji dest çû, hinek qewmên Tirk li sedsala 4’an hatin Xorasanê û silsileya Xeznewîyan pêkanîn û pêre jî silsila Selcûqiyan pêkanîn. Wê demê Têymor Leng jî hat û di dawiyê de vana hatin gehiştine sinorê Hemedanê(Hegmetanê). Li Hemedanê di navbera wan û Kurdan de şer qewimî û Kurdan izin nedan wan ku bikevin nava axa Kurdistanê. Ew çûn ji riya Azerbayicanê ketin nava axa Tirkiya îro û di sedsala 5’an û 6’an de bi temamî desthilatdariya xwe li wir damezirandin. Ev rewş berdewam bû heya sedsala 10’an. Şah Ismaîl Sefewî ku ji malbateke Kurd û nifşê wî ji Kurdên Sencarê ye, karî careke din piştî 900 salan serxwebûna Îranê bi dest bêxe. Yek ji karên nû ku malbata Sefewîyan li hemberî Osmanîyan ku bi riya ziman, nivş û dîn digotin em xelîfên îslamê ne kirin, ew bû ku wan jî gotin em jî ewladên îmam Mûsa Kazim in. Bi vî rengî wan ji xwe re şecerename çêkirin û gotin eger hûn xelîfe ne, em jî ewladê Mûsa Kazim in. Ev di halekî de ye ku li gor dîtina dîrokê ev tiştê hanê hatiye red kirin û nayê pejirandin. Hatiye îsbatkirin ku nivşê malbata Şah Ismaîlê Sefewî ji Kurdên Sencarê ye û ewladên Fîrozê Meşriqî Zerînkela ne.

 

_ Mamosta di dirêjahiya dîrokê da ol mîna amrazekî ji bo serkûtkirina netewe û dagirkirina welatê wan hatiye bikaranîn. Padişahên Osmanî û Sefewî çawa ol ji desthilatdariya xwe re bikaranîn?

K. Tewehûdî: Di çaxê Sultan Selîmê Osmanî de çi Şî’îyên ku li e’rdê Osmanîyan hebûn û di bin desthilatdariya wan de bûn, tev hatin kuştin û Şah Îsmaîl jî li hemberî karekî wiha di Îranê de Sûnî kuştin. Piştre şer û pêkdadan dest pêkirin û Kurdên ku bi mezhebê xwe Şî’î bûn û hissên wan yên Îranheziyê hebûn, piştgîriya Şah Îsmaîl kirin û hêz dane wî. Lê hêşta wî hêzên xwe tekûz nekiribûn ku Sultan Selîmê Osmanî hêrişî ser wan kir û şerê Çaldiran çêbû. Hac Rustem Begê Çemişgizek(serokê Kurdên Xorasanê) û 40 kesên din ji serokên Kurd li Çaldiranê xwestibûn ku bi Sultan Selîm re aştiyê çêkin, lê wî bi nemerdî serê tevan birî û tev ji nav birin. Herçend berê an jî piştre Kurd bûn Şî’î û ev mezheb ji xwe re pejirandin, lê Kurdan bi temamî hevkariya Sefewîyan kirin.

 

_ Kurd kengî, çawa û çima hatin Xorasanê?

K. Tewehûdî: Kurdên ku niha li Xorasanê ne di çend pêvajoyan de hatine Xorasanê. Elbet pêştir ji viya jî (yanî pêşiya îslamê) Kurdên ku li Xorasanê mabûn, li vê herêmê pirbûn. Ji ber ku heta bi Sultan Mehmûdê Xeznewî re jî Kurdên Xorasanê çûne şerê Sumera, çûne Hindustanê. Piştre dîsa leşkerê Kurdan bi Sultan Mesûdê Xeznewî û Tuxrol Begê Selcûqî re di herêma Quçanê, Nawiqê û herêmên din yên derdora Quçanê de, şer kirine. Kurd beriya vê koça dîrokî ku min di pirtûka xwe de navê wê danîye (Hereketê tarîxîyê Kurd bê Xorasan_ Meşa dîrokîya Kurdan ber bi Xorasanê), min behsa li ser koçkirinê ji çaxê Sefewîyan û ji çaxê desthilatdariya Şah Îsmaîl Sefewî destpêkiriye. Carê dîroka beriya vê bila bimîne di pirtûkekê de ku navê wê(Kurd der tarîx _ Kurd di dîrokê de) min nivîsandiye û emê tevê berhev bikin bo weşandinê.

Firdewsî di Şahnamê de pir behsa Kurdan kiriye û ez naxwazim bikevim wê mijarê.

 

_ Mamosta wek tê zanîn Kurd an jî piraniya Kurdên Xorasanê di çaxê Şah Ebbasê Sefewî da koçberî Xorasanê bûne, çima hingî?

 

K. Tewehûdî: Ozbekan bi hêrişên xwe yên berdewam Xorasan ji holê rakiribûn. Bi taybetî di çaxê Şah Tehmasb de Ozbekan Xorasan talan kirin. Herwiha di çaxê beriya Şah E’bbas de jî hêriş û talan didomîn. Piştre Şah E’bbas dît ku li hemberî Ozbekan nikare li berxwe bide, ew 45- heya 50 hezar malbatên Kurd ji derdora rûbarê Erezê li Azerbayicanê û hinek jî ji Kurdistana Tirkiyê ya niha, hinek ji Kurdistana Îraqê û ji Azerbayicanê ku alîgirên impiratoriya Sefewî bûn û bi mezhebê xwe jî Şî’î bûn, anîn li jêr bajarê Veramîn û Tehranê danîn ku pêşiyê li dagîrkeriya Ozbekan bigirin û nehêlin paytexta Sefewîyan ku wê demê ji Tewrêzê hatibû Qezwîn, dagîr bikin.

Niha ku hûn dibînin li Tehranê cihek bi navê Ze’iferanîye heye, ev navê xwe ji Kurdên Ze’iferanlo girtiye. Cihek bi navê Ze’iferaniye jî li bajarê Sebzwarê heye. Ze’iferanlo li Quçanê jî heye. Ev rêya wane ku hê jî navê wan li ser maye. Piştre di sala 1000ê de Kurd hatine Xorasanê û Ozbek qirkirin û cîgirê wan Genc Elîxanê Zîgf ku yek ji fermandarên Şah E’basê Sefewî bû, ji Kirmanê hat. Genc E’lîxanê Zîgf yek ji Kurdên hakim ji herêmên rojhilatê Îranê bû û ew hatin û Kurdên Xorasanê bi serokatiya Şah E’lîxanê Çemişgezek Xorasan girtin û hêzên Moxol û Ozbek ji Xorasanê derxistin û bi xwe li vê herêmê rûniştin. Ji sala 1000 heya 1010 û 1011 ew bi temamî li Xorasanê cîgirbûn. Ji bakurê Xorasanê heya Merw û Boxarayê û heya rûbarê Cêyhûn kete destê Kurdan. Wê demê Kurdên Çegenî û Çemezgezek û Kurdên Zengene ku li herêma Heratê man, Çegenan jî ji Sebzwarê bigre heya Meşhed, Quçan, Merw û Boxarayê belav bûn. Kurdên Çemzgezek jî ku ji Şadlo, Qereçorlo, Kawyanlo, Kêykanlo, Sêfkanlo, Bîçeranlo, E’marlo û Rodkanlo û …hwd di bakurê Xorasanê de cîgirbûn. Wê demê serokekî wan hebû ku jêre digotin: Wekîl Elekrad.

Ji van çiyayên herêma bakurê Xorasanê re jî digotin Cibal Elekrad. Heya çaxê Nadir Şah ev herêm tev bi destê Kurdan hatine parastin. Mezhebê Şî’îtiyê li vê herêmê bi zora şemşîr(şûr)a Kurdan desthilatdar bûye. Beriya ku Kurd bên Xorasanê, piraniya gelê herêmê Sûnî mezheb bûn. Kurd li vir man û heya çaxê Nadir Şahê Efşar çiya û sinorên herêmê parastin. Di çaxzê Nadir Şah de ku dîsan Efxanan hêrş anîn û Şah Sultan Husênê Sefewî ji seltenetê hat xwarê, bedbextîyên din jî rûdan.

 

_ Li gor hinek belge û nivîsan Nadir Şah jî Kurd bû, ne wisa?

K. Tewekûlî: Belê, Nadir Şah ku hemen Nadir Qulîye, bi e’silê xwe Kurd e û ji Kurdên Efşar di herêma Dîzawend û aliyê Deregez û Quçanê ye û diya wî jî ji Kurdên Baçiyane. Piştre ew dibe hêssîrê destê Tirkmenan, lê xwe ji destê wan rizgarkir. Min di pirtûka xwe de bi dirêjî li ser van bûyeran bi belge û dokument nivîsandiye. Wê demê Kurd hatin û Şahvêdîxanê Şêxkanlo ku ji herêma Çinaran û Radikan bigire heya Meşhedê di bin desthilatdariya wî de bûn, hevkariya Nadir Şah kirin. Bi vê re ew bilind kirin. Eviya di çaxekê de bû ku Şah Tehmasibê duyê ji paytexta Îranê(bajarê Isfehan) reviya û çû Tebrêzê. Ew ji wir jî hatibû Qezwînê û ji wir jî hat Êstirabadê. Wê demê wî nameyek nivîsî û Muhsin Sultanê Kurd ku pêyk(qasid)ê Şah Tehmasib duyê bû, bi destûra wî hat Xorasanê. Ew li Quçanê li mala Şah Vêrdîxanê Şêxvanlo bû û xelkê Kurd bi Şah Tehmasib re bêy’et kirin û ew vexwendin û hate Xorasanê û li Quçanê ku navenda fermandarîya Kurdan bû û ji wir jî leşkerkêşî kirin û hatin vira û hêza artêşê ket destê Nadir Qulî. Ew hatin bajarê Meşhed girtin û Melik Mehmûdê Sîstanî ji Meşhedê derxistin û Xorasan girtin. Şah Tehmasib jî çû Isfehan girt û piştre jî Azerbayican û deverên din tev ji destê Romê derxistin û ew ji wir derketin. Di dawiyê de serxwebûna Îranê bi zora şûra Nadir Şah û Kurdên Xorasanê û yên herêmên din careke din bi destxistin. Nadir Şah piştre çû Hindustan û Xarzem û .. tev girtin û sinorên e’rdê Îranê gehand yê serdema desthilatdariya Sasanîyan.

Piştî Nadir Şah ku Qacarîyan welat girtin bin desthilatdariya xwe, her der wêran û xera kirin û hemû e’rdên ku Nadir girtibûn, ji dest çûn. Ew e’rdê ku Nadir Şah desthilatdarî têde dikir niha bûne 17 welatên serbixwe.     

 

_ Piştre jî Qacarî û Pehlewî bûn hakimên Îranê?

K. Tewekûlî: Belê êdî piştî Nadir Şah Qacarî hatin. Piştî Qacaran jî Riza Şahê Pehlewî hat ser hukimdariyê ku Farsekî bakurê Îranê ye.

Çaxê ku desthilatdariya vê herêmê di destê Kurdan de bû, bi hizaran mal û kerîyên pez, hêştir û kerîyên hespan bi xwe re anîn vira û eviya bû sedema wê hindê ku gel bixwe hilbirînê çêbike. Li gor aboriyê karê pezdarîyê, karê baxbanî û cotyarîyê ev karekî girîng bû. Roj bi roj rewşa aboriya Xorasanê pêşket û çêtir bû. Niha jî em hene û di çaxê desthilatdariya komara Îslamî de jî Kurdan hebûna xwe parastine. Di çaxê şerê Îran û Îraqê da Kurdan rolekî giring û dîrokî lîstin. Bi taybetî di çaxê dorpêçkirina bajarê Abadanê de Kurdan fîdakariyek mezin kirin. Dema ku hê şer hebû ez çûme kela Çinaranê û li wir şehîdên Kurdan pir hebûn û 24 şehîdên wan hebûn. An jî herêma Nûqelecixê ewqas şehîd û birîndar dane ku hejmarek pir zêdeye. Kurdan hêsîr(dîl) kêm dane, ji ber ku Kurd xwe teslîm naken û tên Kuştin û dikujin lê teslîm nabin. Piraniya Kurdan şehîd bûne û li her derê ev rastî bi alên ku li goristanan hildane, tê dîtin. Ev nîşana wê hindêye ku Kurdan mêranî û bi xîretbûna xwe parastine.

 

_ Mamosta Komara Îslamî ji aliyekî Kurdên Kurdistanê serkût dikirin, ji aliyê din jî li Xorasanê hinek azadîyên sinordar dane Kurdan. Hûn bo vê yekê çi dibêjin?

K. Tewehûdî: Piştî hatina komara îslamî me xebat û karên xwe yên kulturî destpêkirin. Çimkî mîna ku dibêjin şoreşek çêbibû û gûherandin pêwîst bûn û ev mafê me bû. Di çaxê Pehlewî de me nedikarî îdia biken ku li Xorasanê Kurd hene û di derbarê Kurdan de dîrokê binivîsîn. Elbet di çaxê Qacariya de rojhilatnas hatibûn û di vê derbarê de nivîsandibûn, lê di çaxê Riza Şahê Pehlewî de tiştekî wiha tunebû. Herçend di gehiştin û serketina desthilatdariya Riza Şahê Pehlewî de rolê Kurdên Xorasanê pir hebû, lê Riza Şah piştre vegerî û Kurd kuştin û serokên Kurda yên mîna Serdar Muezem Bicnurdî, Setar Xanê Ehwazî û Welîehd Xanê Qehremanlo î’dam kirin, kuştin an jî ji Xorasanê dûrxistin. Me di wî çaxî de nedikarî binivîsîn û xebata ferhengî bikin. Lê niha ne wisaye. Min heya niha 30 pirtûk derheqa dîroka Kurdên Xorasanê nivîsîne.

Min pirtûkek nivîsîye bi navê (Serzemîn merdûmê Xorasan _ E’rdê gelên Xorasanê) ku li gor sened û belgeyên Xorasanê hatiye amadekirin. Di pirtûkê de hatiye xuyakirin ku xelkê her herêmeke Xorasanê kengî û çawa hatine Xorasanê. Di warê aboriyê de ez çûme hemû gund û bajarên Xorasanê û min heta pez û mirîşkên wan jî hejmartine. Lê pirtûkên min heya niha nehatine çapkirin û îmkanên çapkirinê tunene. Bo nimune pirtûka “Nadir Şah” ku hemû send û medrek(dokument û belg)ên çaxê Nadir Şah min têde berhev kirine, lê îmkanên min yên maddî tunene û ji sala 1995’an min izina çapa wê standiye. Heya niha ji 30 cild pirtûkên xwe min tenê 10 ji wan çapkirine.

 

_ Xebata we ya di derbarê muzîkê da jî hebûye... Kurd di qadên din da çiqas pêşketine?

K. Tewehûdî: Belê.... Di derbarê muzîkê de min ji sala 1964’an bi qasî 120 saet muzîka baş û resen tomar kiriye. Piraniya wan mamostayên ku min muzîka wan tomar kiriye jî nemane û mirine. Ji bona wê jî min ji îdareya kultur û çandê çend dîplomên îftixarê standine. Di derbarê muzîkê de me kar û barên bi kêr û bêr kirine. 270 helqe fîlm heya niha min ji rewşa jiyana civakî ya Kurdên Xorasanê hilanîne. 5 helqe fîlmên islayid min hilanîne û 10 helqe fîlmên vîdyoyî min ji jiyan, baxdarî, dewat, şahî û …hwd ji yên Kurdên bakurê Xorasanê hildane. Bi hezaran dokument û belgên xetî(destnivîs) min li ser jiyana siyasî û civakîya Kurdên Xorasanê komî serhev kirine. Di warê hunera dest de jî min heya niha qalî, zêr, zîv û kincên jin û mêran di nava Kurdên Xorasanê de kom kirine û di her warê ku ji bo jiyana Kurdên Xorasanê pêwîst be min kar û xebat kiriye. Lê ji bo çapkirin û nasandina van tiştan îmkanên min tunene û hercar divê ez ji bo çapkirina pirtûkekê tiştekî xwe bifiroşim.

 Heya niha min pir e’rd firotiye, ji bankê pere standiye û min pirtûkên xwe weşandine. Yanî divê em ji aliyê saziyekê piştgîriyê bistînin ku bikarîbin karê xwe bidomînin. Ev ji bo me karekî pir zehmete û birastî êdî tiştek nemaye ku ez bifiroşin û berhemên xwe bidin çap kirin. Em gehiştine dawiyê. Lê bi her awayî cilda 6’ê ji dîroka Kurdên Xorasanê û dîwana Ceefer Qolî Zengilî ezê îsal çap bikem.

Bi qasî 32 gotar û hevdîtinên min di kovar, rojname û TV, Radioyên hundir û dervey Îranê hatine weşandin û belavkirin. Kovara " Muzîk " jî nivîsa min ya li ser muzîka Kurdên Xorasanê weşandine. Xwîndevanên zankoya edebyatê niha kovareke xwe ya bi navê (Kurmanc) derxistine ku pêwîstiya wan bi piştgîriya aborî û maddî heye. Yanî ti karekî ferhengî bi bêy piştgîrîya aborî naçe pêş. Binaxa pêşkevtina her tiştekî aborîye. Ger aborî tinebe ferheng dimire. Di piratîkê de basikê rastê aborî(pere) ye û basikê çepê jî pênûse. Cîhana îro cîhana aborîyê ye. Li gor rewşa aborî jî Kurdên Xorasanê zêde baş nînin. Ger gundiyek here 200 ser pezê xwe bifiroşe û bê li bajar xaniyekê bikire, nikare bi perê firotina wî pezî(5-6 milyon tomen) xaniyekî biçûk jî bikire. Ji ber ku di Xorasanê de Kurdên me neketine nava bazarê, karsaz û sermayedarên me jî tinene. Yanî ji xeynî karê cotyarî û pez xwedî kirinê ketina nava bazarê ji xwe re e’yib dihesibandin. Ji 30 sal berî niha de Kurdên herêma Xorasan hinekî pêşketine û di zanistgeh û dibistanan de dest bi xwîndinê kirine û çûne dervey Îranê. Nifş divê bêne guherandin û rewşa aborî jî pêş bikeve ku karên kulturî jî pêş bikevin.

 

_ Niha li Xorasanê bi serhev da çiqas Kurd hene?

 

Di vê derbarê de ku çiqas Kurd li Xorasanê hene heya niha amar(antêkt)ek çênebûye. Di çaxê Nadir Şah de erknişînên Meşhedê(1) Kurd bûne. Li wira hemamên wan hebûne, mizgeftên wan hebûne, lê piştre hatine helkirin û bûne Fars û Tirk. Dema ku Helakoxanê Moxûl hat Îran girt, destûr da ku hemû navên Kurdî û Farsî ji holê rakin û li şûna wan navên Moxûlî û Tirkî danin. Eviya jî derbeyek mezin li ferhenga netewên Îranê da. Dema Şah Ismaîl jî (ku dayika wî ji Tirkên Aq Qûyinlo bû) û ew bi zimanê Kurdî jî diaxivîn, lê zimanê dayikê li ser wan pir bi teisîr bû û bi tirkî diaxivîn. Zimanê Tirkî wî çaxî pir teisîr kiriye. Çaxê Riza Şahê Pehlewî jî xwîndingeh bi zimanê Farsî bûn û Kurd di vê navê de pir hatine asîmîlekirin. Ji bona wê jî niha pir bi zehmete ku mirov bêje çiqas Kurd di Xorasanê de dijîn. Di çaxê Qacarîyan de ji sedê 25 (25%) hejmara nifûsa xelkê Xorasanê Kurd bûn. Niha mirov dikare bêje yek milyon û 200 hezar Kurd li Xorasanê dijîn. Ciwanên Kurd niha pir pêş ketine. Mezintirîn navenda kombûna Kurdên Xorasanê Tehran û Meşhede.

Herwiha Kurd li bajarên Quçan, Bicnurd, Şîrwan, Isferayên, Deregez, bakurê Sebzwarê, bakurê Nîşabur û Marsiyê jî dijîn. Ev herêm tev Kurdin. Çend fermandarên Kurd jî li Xorasanê hene û ciwanên Kurd di hemû warên dersxwîndinê de pir pêşketine. Çalakîyên Kurdan niha pir zêde bûne û bi giştî rewş baş e.

 

1. Rûniştvan an jî kesên ku di kela Meşehedê da dijîn.

 

 

copyright © 2002-2005 info@pen-kurd.org