Hevpeyvn bi Nivskar, Lkolnvan Drokzan Kurdn Xorasan:

Kelmullah Tewehd

Amadekar: Kakar Oremar, kakshar_oremar@yahoo.de

 

Destpk:

Xorasan wilayeta her mezina ran ye. Li wira gelek netewe dijn. Kurdn ku bi sedan sale li wira dijn xwed drokeke tej tirajdne deng wan hatiye fetisandin. H j ronahyek wiha bihz neketiye ser gelek aliyn droka siyas-civakya Kurdn "Kurdistana Xorasan" ku thnatiya mirov pbik. 

Lkolnvan drokzan Kurd mamosta Kelmllah Tewehd bi wan zaniyaryn xwe yn dewlemend li ser Kurdn Xorasan diaxive. Bgoman bersivn w y hinek thnatiya me j bikne l dsan ev hevpeyvna kurt tr her tit nake.  

_ Mamosta Tewekl ger bi kurt j be hinek zaniyaryan li ser drok hunera Kurdn Xorasan bide xwndevann me.

K. Tewehd: Ez li vira dixwazin keyfxweiya xwe ji bo v hevpeyvn bidin xuyankirin. Di derbar ferheng, huner, drok rewa dan standina Kurdn Xorasan em gelek dikarin biaxivin, l bi kurt dikarim wiha bjim: Droka Kurdan drokek tej bilnd nizmat, droka rabn ketin ye ji axn pir ber de hatiye nivsandin. Yekemn Impirator j ku li ser erd ran b Impiratorya Mad b ku vana Kurd bn niha Kurdn Madano li Xorasan wilayeta Mazenderan hene. Herwiha Kurdn Kawyanlo Kywanlo j hene ku yn dora padahiya Kiyanannin. Pitre bi derbasbna dem re Kurda ji erd xwe y esil ko kirin hatine nava felata ran Impiratorya xwe pkann. Erd wan y esl derdora rze iyayn Zagros heya iyay Demawend bye. Pika ku niha jre Azerbayican dibjin( yan Azerbayicana mezin) Mada Mezin b pika duy an j Mada Bik ji herma Hemedan heya bajar Ry (nz Tehran) ye. Nav bajar Ry j navek Kurmanc ye t wateya R an j di Avstay de Rga hatiye nivsandin ku t wateya cih derbasbyn. ca ji ber ku ev bajar di ser du ryan de b ku cada Ewrem j derbas dib, ji bona w j jre gotine Ry.

Pitre wek t zann Kurdan di v droka dr dirj de pir asteng derd bela dtine.

 

_ Mamosta li ser silsileya Sasan hn i dizanin? Pit tkna v silsil ran ket nava reweke awa?

K. Tewehd: Silsileya padiahiya Kurdan ya dawiy silsila Sasan b ku di ax hatina ol slam di (Cezret elereb _ Erebistan) de bi rket. Ev silsila Kurdan ji nav pire serxwebna ran j ji nav . Ereb ji para bar rojavay ran bi rketin hatin ketin pika rojhilat Xorasan j. Ji ber ku serxwebna ran bi hilwena silsileya Sasanyan ji dest , hinek qewmn Tirk li sedsala 4an hatin Xorasan silsileya Xeznewyan pkann pre j silsila Selcqiyan pkann. W dem Tymor Leng j hat di dawiy de vana hatin gehitine sinor Hemedan(Hegmetan). Li Hemedan di navbera wan Kurdan de er qewim Kurdan izin nedan wan ku bikevin nava axa Kurdistan. Ew n ji riya Azerbayican ketin nava axa Tirkiya ro di sedsala 5an 6an de bi temam desthilatdariya xwe li wir damezirandin. Ev rew berdewam b heya sedsala 10an. ah Ismal Sefew ku ji malbateke Kurd nif w ji Kurdn Sencar ye, kar careke din pit 900 salan serxwebna ran bi dest bxe. Yek ji karn n ku malbata Sefewyan li hember Osmanyan ku bi riya ziman, niv dn digotin em xelfn slam ne kirin, ew b ku wan j gotin em j ewladn mam Msa Kazim in. Bi v reng wan ji xwe re ecerename kirin gotin eger hn xelfe ne, em j ewlad Msa Kazim in. Ev di halek de ye ku li gor dtina drok ev tit han hatiye red kirin nay pejirandin. Hatiye sbatkirin ku niv malbata ah Ismal Sefew ji Kurdn Sencar ye ewladn Froz Meriq Zernkela ne.

 

_ Mamosta di dirjahiya drok da ol mna amrazek ji bo serktkirina netewe dagirkirina welat wan hatiye bikarann. Padiahn Osman Sefew awa ol ji desthilatdariya xwe re bikarann?

K. Tewehd: Di ax Sultan Selm Osman de i yn ku li erd Osmanyan hebn di bin desthilatdariya wan de bn, tev hatin kutin ah smal j li hember karek wiha di ran de Sn kutin. Pitre er pkdadan dest pkirin Kurdn ku bi mezheb xwe bn hissn wan yn ranheziy hebn, pitgriya ah smal kirin hz dane w. L hta w hzn xwe tekz nekiribn ku Sultan Selm Osman hri ser wan kir er aldiran b. Hac Rustem Beg emigizek(serok Kurdn Xorasan) 40 kesn din ji serokn Kurd li aldiran xwestibn ku bi Sultan Selm re atiy kin, l w bi nemerd ser tevan bir tev ji nav birin. Herend ber an j pitre Kurd bn ev mezheb ji xwe re pejirandin, l Kurdan bi temam hevkariya Sefewyan kirin.

 

_ Kurd keng, awa ima hatin Xorasan?

K. Tewehd: Kurdn ku niha li Xorasan ne di end pvajoyan de hatine Xorasan. Elbet ptir ji viya j (yan piya slam) Kurdn ku li Xorasan mabn, li v herm pirbn. Ji ber ku heta bi Sultan Mehmd Xeznew re j Kurdn Xorasan ne er Sumera, ne Hindustan. Pitre dsa leker Kurdan bi Sultan Mesd Xeznew Tuxrol Beg Selcq re di herma Quan, Nawiq hermn din yn derdora Quan de, er kirine. Kurd beriya v koa drok ku min di pirtka xwe de nav w danye (Hereket tarxy Kurd b Xorasan_ Mea drokya Kurdan ber bi Xorasan), min behsa li ser kokirin ji ax Sefewyan ji ax desthilatdariya ah smal Sefew destpkiriye. Car droka beriya v bila bimne di pirtkek de ku nav w(Kurd der tarx _ Kurd di drok de) min nivsandiye em tev berhev bikin bo weandin.

Firdews di ahnam de pir behsa Kurdan kiriye ez naxwazim bikevim w mijar.

 

_ Mamosta wek t zann Kurd an j piraniya Kurdn Xorasan di ax ah Ebbas Sefew da kober Xorasan bne, ima hing?

 
K. Tewehd: Ozbekan bi hrin xwe yn berdewam Xorasan ji hol rakiribn. Bi taybet di ax ah Tehmasb de Ozbekan Xorasan talan kirin. Herwiha di ax beriya ah Ebbas de j hri talan didomn. Pitre ah Ebbas dt ku li hember Ozbekan nikare li berxwe bide, ew 45- heya 50 hezar malbatn Kurd ji derdora rbar Erez li Azerbayican hinek j ji Kurdistana Tirkiy ya niha, hinek ji Kurdistana raq ji Azerbayican ku algirn impiratoriya Sefew bn bi mezheb xwe j bn, ann li jr bajar Veramn Tehran dann ku piy li dagrkeriya Ozbekan bigirin nehlin paytexta Sefewyan ku w dem ji Tewrz hatib Qezwn, dagr bikin. 

Niha ku hn dibnin li Tehran cihek bi nav Zeiferanye heye, ev nav xwe ji Kurdn Zeiferanlo girtiye. Cihek bi nav Zeiferaniye j li bajar Sebzwar heye. Zeiferanlo li Quan j heye. Ev rya wane ku h j nav wan li ser maye. Pitre di sala 1000 de Kurd hatine Xorasan Ozbek qirkirin cgir wan Genc Elxan Zgf ku yek ji fermandarn ah Ebas Sefew b, ji Kirman hat. Genc Elxan Zgf yek ji Kurdn hakim ji hermn rojhilat ran b ew hatin Kurdn Xorasan bi serokatiya ah Elxan emigezek Xorasan girtin hzn Moxol Ozbek ji Xorasan derxistin bi xwe li v herm rnitin. Ji sala 1000 heya 1010 1011 ew bi temam li Xorasan cgirbn. Ji bakur Xorasan heya Merw Boxaray heya rbar Cyhn kete dest Kurdan. W dem Kurdn egen emezgezek Kurdn Zengene ku li herma Herat man, egenan j ji Sebzwar bigre heya Mehed, Quan, Merw Boxaray belav bn. Kurdn emzgezek j ku ji adlo, Qereorlo, Kawyanlo, Kykanlo, Sfkanlo, Beranlo, Emarlo Rodkanlo hwd di bakur Xorasan de cgirbn. W dem serokek wan heb ku jre digotin: Wekl Elekrad.

Ji van iyayn herma bakur Xorasan re j digotin Cibal Elekrad. Heya ax Nadir ah ev herm tev bi dest Kurdan hatine parastin. Mezheb tiy li v herm bi zora emr(r)a Kurdan desthilatdar bye. Beriya ku Kurd bn Xorasan, piraniya gel herm Sn mezheb bn. Kurd li vir man heya ax Nadir ah Efar iya sinorn herm parastin. Di axz Nadir ah de ku dsan Efxanan hr ann ah Sultan Husn Sefew ji seltenet hat xwar, bedbextyn din j rdan.

 

_ Li gor hinek belge nivsan Nadir ah j Kurd b, ne wisa?

K. Tewekl: Bel, Nadir ah ku hemen Nadir Qulye, bi esil xwe Kurd e ji Kurdn Efar di herma Dzawend aliy Deregez Quan ye diya w j ji Kurdn Baiyane. Pitre ew dibe hssr dest Tirkmenan, l xwe ji dest wan rizgarkir. Min di pirtka xwe de bi dirj li ser van byeran bi belge dokument nivsandiye. W dem Kurd hatin ahvdxan xkanlo ku ji herma inaran Radikan bigire heya Mehed di bin desthilatdariya w de bn, hevkariya Nadir ah kirin. Bi v re ew bilind kirin. Eviya di axek de b ku ah Tehmasib duy ji paytexta ran(bajar Isfehan) reviya Tebrz. Ew ji wir j hatib Qezwn ji wir j hat stirabad. W dem w nameyek nivs Muhsin Sultan Kurd ku pyk(qasid) ah Tehmasib duy b, bi destra w hat Xorasan. Ew li Quan li mala ah Vrdxan xvanlo b xelk Kurd bi ah Tehmasib re byet kirin ew vexwendin hate Xorasan li Quan ku navenda fermandarya Kurdan b ji wir j lekerk kirin hatin vira hza art ket dest Nadir Qul. Ew hatin bajar Mehed girtin Melik Mehmd Sstan ji Mehed derxistin Xorasan girtin. ah Tehmasib j Isfehan girt pitre j Azerbayican devern din tev ji dest Rom derxistin ew ji wir derketin. Di dawiy de serxwebna ran bi zora ra Nadir ah Kurdn Xorasan yn hermn din careke din bi destxistin. Nadir ah pitre Hindustan Xarzem .. tev girtin sinorn erd ran gehand y serdema desthilatdariya Sasanyan.

Pit Nadir ah ku Qacaryan welat girtin bin desthilatdariya xwe, her der wran xera kirin hem erdn ku Nadir girtibn, ji dest n. Ew erd ku Nadir ah desthilatdar tde dikir niha bne 17 welatn serbixwe.     

 

_ Pitre j Qacar Pehlew bn hakimn ran?

K. Tewekl: Bel d pit Nadir ah Qacar hatin. Pit Qacaran j Riza ah Pehlew hat ser hukimdariy ku Farsek bakur ran ye.

ax ku desthilatdariya v herm di dest Kurdan de b, bi hizaran mal keryn pez, htir keryn hespan bi xwe re ann vira eviya b sedema w hind ku gel bixwe hilbirn bike. Li gor aboriy kar pezdary, kar baxban cotyary ev karek girng b. Roj bi roj rewa aboriya Xorasan pket tir b. Niha j em hene di ax desthilatdariya komara slam de j Kurdan hebna xwe parastine. Di ax er ran raq da Kurdan rolek giring drok lstin. Bi taybet di ax dorpkirina bajar Abadan de Kurdan fdakariyek mezin kirin. Dema ku h er heb ez me kela inaran li wir ehdn Kurdan pir hebn 24 ehdn wan hebn. An j herma Nqelecix ewqas ehd birndar dane ku hejmarek pir zdeye. Kurdan hsr(dl) km dane, ji ber ku Kurd xwe teslm naken tn Kutin dikujin l teslm nabin. Piraniya Kurdan ehd bne li her der ev rast bi aln ku li goristanan hildane, t dtin. Ev nana w hindye ku Kurdan mran bi xretbna xwe parastine.

 

_ Mamosta Komara slam ji aliyek Kurdn Kurdistan serkt dikirin, ji aliy din j li Xorasan hinek azadyn sinordar dane Kurdan. Hn bo v yek i dibjin?

K. Tewehd: Pit hatina komara slam me xebat karn xwe yn kultur destpkirin. imk mna ku dibjin oreek bib gherandin pwst bn ev maf me b. Di ax Pehlew de me nedikar dia biken ku li Xorasan Kurd hene di derbar Kurdan de drok binivsn. Elbet di ax Qacariya de rojhilatnas hatibn di v derbar de nivsandibn, l di ax Riza ah Pehlew de titek wiha tuneb. Herend di gehitin serketina desthilatdariya Riza ah Pehlew de rol Kurdn Xorasan pir heb, l Riza ah pitre veger Kurd kutin serokn Kurda yn mna Serdar Muezem Bicnurd, Setar Xan Ehwaz Welehd Xan Qehremanlo dam kirin, kutin an j ji Xorasan drxistin. Me di w ax de nedikar binivsn xebata ferheng bikin. L niha ne wisaye. Min heya niha 30 pirtk derheqa droka Kurdn Xorasan nivsne.

Min pirtkek nivsye bi nav (Serzemn merdm Xorasan _ Erd geln Xorasan) ku li gor sened belgeyn Xorasan hatiye amadekirin. Di pirtk de hatiye xuyakirin ku xelk her hermeke Xorasan keng awa hatine Xorasan. Di war aboriy de ez me hem gund bajarn Xorasan min heta pez mirkn wan j hejmartine. L pirtkn min heya niha nehatine apkirin mkann apkirin tunene. Bo nimune pirtka Nadir ah ku hem send medrek(dokument belg)n ax Nadir ah min tde berhev kirine, l mkann min yn madd tunene ji sala 1995an min izina apa w standiye. Heya niha ji 30 cild pirtkn xwe min ten 10 ji wan apkirine.

 

_ Xebata we ya di derbar muzk da j hebye... Kurd di qadn din da iqas pketine?

K. Tewehd: Bel.... Di derbar muzk de min ji sala 1964an bi qas 120 saet muzka ba resen tomar kiriye. Piraniya wan mamostayn ku min muzka wan tomar kiriye j nemane mirine. Ji bona w j min ji dareya kultur and end dplomn ftixar standine. Di derbar muzk de me kar barn bi kr br kirine. 270 helqe flm heya niha min ji rewa jiyana civak ya Kurdn Xorasan hilanne. 5 helqe flmn islayid min hilanne 10 helqe flmn vdyoy min ji jiyan, baxdar, dewat, ah hwd ji yn Kurdn bakur Xorasan hildane. Bi hezaran dokument belgn xet(destnivs) min li ser jiyana siyas civakya Kurdn Xorasan kom serhev kirine. Di war hunera dest de j min heya niha qal, zr, zv kincn jin mran di nava Kurdn Xorasan de kom kirine di her war ku ji bo jiyana Kurdn Xorasan pwst be min kar xebat kiriye. L ji bo apkirin nasandina van titan mkann min tunene hercar div ez ji bo apkirina pirtkek titek xwe bifiroim. 

 Heya niha min pir erd firotiye, ji bank pere standiye min pirtkn xwe weandine. Yan div em ji aliy saziyek pitgriy bistnin ku bikarbin kar xwe bidomnin. Ev ji bo me karek pir zehmete birast d titek nemaye ku ez bifiroin berhemn xwe bidin ap kirin. Em gehitine dawiy. L bi her away cilda 6 ji droka Kurdn Xorasan dwana Ceefer Qol Zengil ez sal ap bikem.

Bi qas 32 gotar hevdtinn min di kovar, rojname TV, Radioyn hundir dervey ran hatine weandin belavkirin. Kovara " Muzk " j nivsa min ya li ser muzka Kurdn Xorasan weandine. Xwndevann zankoya edebyat niha kovareke xwe ya bi nav (Kurmanc) derxistine ku pwstiya wan bi pitgriya abor madd heye. Yan ti karek ferheng bi by pitgrya abor nae p. Binaxa pkevtina her titek aborye. Ger abor tinebe ferheng dimire. Di piratk de basik rast abor(pere) ye basik ep j pnse. Chana ro chana abory ye. Li gor rewa abor j Kurdn Xorasan zde ba nnin. Ger gundiyek here 200 ser pez xwe bifiroe b li bajar xaniyek bikire, nikare bi per firotina w pez(5-6 milyon tomen) xaniyek bik j bikire. Ji ber ku di Xorasan de Kurdn me neketine nava bazar, karsaz sermayedarn me j tinene. Yan ji xeyn kar cotyar pez xwed kirin ketina nava bazar ji xwe re eyib dihesibandin. Ji 30 sal ber niha de Kurdn herma Xorasan hinek pketine di zanistgeh dibistanan de dest bi xwndin kirine ne dervey ran. Nif div bne guherandin rewa abor j p bikeve ku karn kultur j p bikevin.

 

_ Niha li Xorasan bi serhev da iqas Kurd hene?

 
Di v derbar de ku iqas Kurd li Xorasan hene heya niha amar(antkt)ek nebye. Di ax Nadir ah de erkninn Mehed(1) Kurd bne. Li wira hemamn wan hebne, mizgeftn wan hebne, l pitre hatine helkirin bne Fars Tirk. Dema ku Helakoxan Moxl hat ran girt, destr da ku hem navn Kurd Fars ji hol rakin li na wan navn Moxl Tirk danin. Eviya j derbeyek mezin li ferhenga netewn ran da. Dema ah Ismal j (ku dayika w ji Tirkn Aq Qyinlo b) ew bi ziman Kurd j diaxivn, l ziman dayik li ser wan pir bi teisr b bi tirk diaxivn. Ziman Tirk w ax pir teisr kiriye. ax Riza ah Pehlew j xwndingeh bi ziman Fars bn Kurd di v nav de pir hatine asmlekirin. Ji bona w j niha pir bi zehmete ku mirov bje iqas Kurd di Xorasan de dijn. Di ax Qacaryan de ji sed 25 (25%) hejmara nifsa xelk Xorasan Kurd bn. Niha mirov dikare bje yek milyon 200 hezar Kurd li Xorasan dijn. Ciwann Kurd niha pir p ketine. Mezintirn navenda kombna Kurdn Xorasan Tehran Mehede. 

Herwiha Kurd li bajarn Quan, Bicnurd, rwan, Isferayn, Deregez, bakur Sebzwar, bakur Nabur Marsiy j dijn. Ev herm tev Kurdin. end fermandarn Kurd j li Xorasan hene ciwann Kurd di hem warn dersxwndin de pir pketine. alakyn Kurdan niha pir zde bne bi git rew ba e.

 

1. Rnitvan an j kesn ku di kela Meehed da dijn.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org