Di ran de: Hilbijartin, serkeftina Paveryan ikesta Reformxwazan

 

Kakar OREMAR, navdarenkurd@hotmail.com

 

Ji sala 1979an ku sstema komara Islam li ran b cgir sstema padiahya 2500 sal heya sala 2004an, geln ran 7 caran ji bo hilbijartina niwnern parliman di hilbijartinan de bedar kirine. Di nava her heft carn hilbijartin de ten parlmana 6mn ya sala 1999an km-zde li gor istandartn chan hilbijartinek vekir b ku piraniya xelk tde bedar kiribn deng xwe dabn reformxwazan ku soza dayna reformn bingehn ji geln ran re dabn. Dirma wan (ran ji bo hem ranyan) b ku heya roja ro j di piratk de titek berav ji aliy wan ve nehatiye kirin. Di mecilis an j parlmana 6mn de ira gel hakim b berevaj xwesteka rber oly ran( El Xaminy) algirn reforman proz bn. Algirn mayna sstema Wilayet Feq(Xaminy, Refsencan yn din) pit parlmana 6an bi xeter(tehluke)yek mezin hesiyan ku ew j nemeribna sstema desthilatdar(ya din desthilatdariya wan) di nava raya gel de b. Yan gel bi helwesta xwe ya alakane tej hiiyar ji wan re dan selmandin ku d cih wan di nava dil xelk de nemaye. Ji bona w j di parlmana 6an de i biryarn ku ji aliy reformxwazan ve dihatin pkkirin, ji aliy muhafizekaran ve dihatin redkirin nediketin pvajoya piratk kar. An j proje nvcy diman nedine ser. Di 20 bata 2004an de ev rast ji ber batir xuyab ku her du caran j berpirsyarn sstema desthilatdar serwyay man. L mixabin Xaminy derdora w hj bhurmetiya bi ir hurmeta mirovan didomnin. Sedem j ewe ku parlmana her dawiy titek b ku bi ara w hat hilbijartin ku tde sed yek xal j bhna demokrasiy j nay. imk di hilbijartina dawiy de deng gel pvan neb, belk berjewendiyn sstem (ji bo mayna wan) bn ku pvan dihatin hesibandin.

Di hilbijartinn parlmana 7an de li ser armanca parastin mayna sstema muhafizekaran konseya parzvanan(iwra Ngheban) nav piraniya kesn ku berendamn reformxwazan bn, mna namzed nepejirandin ten ew kes qebl kirin yn ku algirn siyaseta muhafizekaran bn. Ev b sedem ku di 20 bat de li Tehran bi piran algirn muhafizekaran derbas nava parliman bibin. Ji bo karek wiha muhafizekaran hem amrazn ragehandin, mkann madd hza dewlet xistin xizmeta gehitina bi armancn xwe. L drok y di paerojeke nzk de y ji raya chan re bide xuyakirin ku ew bi v kar xwe y mirina sstema komara slam j nzktir biken pre gora xwe j dikolin. Herwiha reformxwazan j mirina xwe ya siyas nzktir kirin. imk kesn mna Mihemed Xatem niwnern reformxwazan ji roja yek heya niha xwed rbaz programek xuyakir nebn. Wan nekarn ji hza pitgriya gel ya mezin bnimne di droka ran heta di Rojhilata Navn de j, mifay bistnin ku di hilbijartinan de bi evnek tej hv dabn xuyankirin. Gel ji bo c bi ckirina daxwazn xwe yn di bin rbertiya Mihemed Xatem de amade bn dest bavjin her rskek. Reformn ku Xatem li ser wan diaxiv, ten ryeke xapandin b ji bo temendirjiya sstema stemkar paverya slam.

Di hilbijartinn ji bo parlmana 7mn de ji sed 35-40 gel bedar hilbijartinan bn. Li Tehran piraniya hermn Rojhilat Kurdistan di bajarn mna Urmiye, Mihabad, Bokan, Dwandere, Bane, Pranar, Selmas, Sine, Mako, Kirmaan, Dwandere ... kmtir ji %30 gel di hilbijartin de bedar kirin. Bi awayek ku mirov dikare bje heta hilbijartin di Rojhilat Kurditan de ikest xwar. Sedem j helwesta hevdengiya hzn Kurd: Kongireya Gel, Partiya Jiyana Azada Kurdistan, KDP.ran, Komel yn din b. Herwiha hiyariya gel, bhvtiya ji gherandinn nava sstem, bteisrkirina derdorn reformxwaz ew tengasiyn ku bi nav zagn li ser rya firaksyona Kurd derxistin, tev bn sedem ku muhafizekar li Kurdistan bi awayek sar bn pwazkirin. Kurd ji mjdaye gehitine v rastiy ku di arova qanuna esasiya komara slamiya ran de hilbijartin titek bwate bfeydeye.

Li gor anketn ku li ser hejmara dengdayna gel ya ji bo parlmana 7mn di Rojhilat Kurdistan de hatine kirin, li Kirmaan ji sed ten 35/95, li Urmiy 36/36, li Sine 29/32 deng xwe dane. Ev di halek deye ku di hilbijartinn parlimana 6mn de ev hejmar wiha bn: li Kirmaan ji sed ten 63/39, li Urmiy 58/81, li Sine 62/39 deng xwe dabn.

Rastiya her berav di derbar hilbijartina parlmana 7an de ew ku d geln ran ji zagnn bkr brn sstema komara slam dilsar westiyane. Herwiha ew bi ekerah dizanin ku ev drketina wan ya ji hilbijartin bandora hzn paver muhafizekar di nava organn dewlet de zdetir j dike, l dsan j di hilbijartinan de bedar nekirin. Xala her balk ewe ku hem gel ba agehdarin ku km bedarkirina di hilbijartinan de rasterast zdebna hizura bal mihafizekar an j bal rast algirn sstema Wilayeta Feqh di nava desthilatdariy de zdetir dike, l dsan j di hilbijartinan de bedar nekirin. Yan dan standina konseya parvanan(iwra Ngehban) Quweya Qezaye(du organn girday muhafizekaran) bi biryarname niwnern parlman re, gel gehandiy w qenaet ku hikumeta slam ti tbar qmet ji raya wan re nagire. Herend reforimxwazan bi w hincet ku parlmana 7mn y bibe qadek ji bo pkhatina refrandomek, ji bo kiandina xelk ya ser sindoqn dengdayn propagandeyek berfireh kirin, l nekarn ji bo v kar xwe belgeyek nan bidin.

Gel li ser ar xaln: cudatiya dn ji siyaset, li beravgirtina maf mirovan, sstima komar(cimhriyet) gelsalar(demokras)y bi srarin dixwazin ji bo gehitina bi daxwazn wiha li dora hev kom bibin. Di hem drok de demokras hertim li dij desthilatdariya her cure sstemn ol(dnsalar) an j her cure sstemn Dogmatzim bye.  

Di hilbijartinn parlmana 7mn de etmosfrek tej paveroty azadnebna derbirna br rayan b sedem ku altirnatvek din j tunenebe ku mirov bibne li hember sstema komara slam rikebeartiyek heye. Di v hilbijartin de 60-70 ji sed endamn parlman algirn muhafizekaran pktnin. Bi v away konseya parvanan(iwra Ngheban) mecme texs meslehet nizam(civata ku berjewendiyn sstem diparze) raya 65 milyon xelk ran titek nahesibnin di sedsala 21an de ti bihay nadin demokrasiy. Berpirsyarn enya miarket(cibhy miariket) 2 Xurdad(Mihemedriza Xatem M. Xatem) j bi wan sozn xwe ku nehatin c bi c kirin, d bihayek li ba geln ran ji xwe re nehitine. Ji bona w j demonstrasiyona wan ya di parlman de ji aliy gel ve nehat pwaz kirin. Gel bedarnekirina di hilbijartina de bi awayek xizmeta berjewendiyn xwe yn mill j dizanin. Gel d ji dayina dirman westiyane di piratk de li pey rasty digerin. Ew nan, av azadiy dixwazin. Aborya welat ne ten ge nebye, belk pa de j maye azadiyn civak-siyas j kmtir bne. Hilbijartin di rejmeke dktator de hevkarkirina bi dktaoran re ye.

Ji vir pde ku parlman dikeve dest muhafizekaran ew ji bo ku hebna xwe bidomn y dest bi manuwir(tetbqat)n syas j biken. Mumkine hinek mtiyazn mna dayna petrol bidin Amrka welatn Rojava di nava ran de j soza hinek mafn kultur-and bidin kmnetewnn mill ol. L div ney ji bra kirin ku azadiyn kultur b azadiyn siyas bfeydene. Herwiha hatina muhafizekaran t wateya bidawbna bihara medya azad rojnamevaniya ku bixwaze di xizmeta peyva azad demokrasiy de be.

Him tknolojiya modrin him j teisra wan hzn ku di qada navnetew de li ser parastina yasayn maf mirovan demokrasiy di ran de bi srarin vana byeran rojane diopnin, v rewa niha j zde temendirj nahle.

Bgoman hilbijartin di arova zagna bingehn(qanuna esas)ya Komara Islamiya ran de nagehe cihek bi ser nakeve.

Sstema niha bi v mentalteya pavero durist nabe(guherandinn bingehn di nava xwe de pk nane) ji bona w j kar her ba ewe ku di bin avdriya rxrawa navnetew(UN) de hilbijartinek ji bo gherandina sstema slam hilbijartina cr dewleta paeroj b pkann ku tde hem hzn opozsiyon (li hundir dervey welat) j tde bedariy biken.

Mecilsa 7an xwed ti meriyeteke ol qann nne niwnertiya geln ran j nake. Ger qirar wa be ku demokrasiyek daym di welatek de cgir bibe, div ji rya hilbijartin karek wiha bigehe encam.

Geln ran div ji bo hilbijartinek azad dewleta niha bxe jr zext zor.

Pwste b gotin ku weya pkhatina hilbijartinn parlmana 7mn li ran ji aliy Komisyona Ewropa serokkomar Amrka ve j bi giran hatine rexne kirin.

Tbnyek girng li ser hilbijartinn Urmiy: Li bajar Urmiy du niwnern Kurd ji bo hilbijartinn cara duy deng bi dest xistine. Siraceddn lah( 34747 deng) Abid Fetah(34222deng). Hvya her mezin ewe ku v car j ji bo cara duy di hem droka Urmiy de Kurdek mna parlimanter gel Kurd ji Urmiy bie nava parliman. Ji bona w ji ji rzdar Siraceddn lah Abid Fetah t xwestin ku yek bi feyd y din xwe pade bikine ku yek ji wan di v hilbijartin de biser bikeve. Ger Kurdek ji Urmiy nee nava parlman, y ji Kurdn w herm re bibe ermezariyek drok mezin. Div li ser v xal Kurd pir bi hiiyar tevbigerin. Bila paver dagirkern Kurdistan dsan sivkatiy bi gel Kurd neken mafn me neyn binpkirin. Elbete di paeroj de pwstiya karek wiha li Nexede(Neqede), Selmas Mako j t dtin.