Kîjan duriste: Komara Mehabad an komara Kurdistan?!

Kakşar Oremar, kasher_oremar@yahoo.de

Çirayekî ronîye ser rêya dîroka me ya têkoşana siyasî komara Kurdistan û ramanên Pêşewa Qazî Mihemed in. Salên dûr û dirêj e ku di medya Kurdî da li ser komara sala 1946an li rojhelatê Kurdistanê, babetên cûr bi cûr tên weşandin, xwendin û nivîsandin. Mixabin heya niha jî ji ber berjewendîyên siyasî ji aliyê partiyên sîyasî li Kurdistanê xwîndin an jî lêkolîneke baş ji bo nasnadina vê bûyerê ku wek girîngtirîn bûyera sedsala derbasbûy di dîroka siyasîya Kurdistanê da hatiye binav kirin, nehatiye çêkirin. Li gor belge, nivîs û dokumentên ku li ber destê me hene, ez dikarim bêjim ku komarek bi navê „komara Mehabad“ tunebûye, belkî navê dewletê „komara Kurdistan“bûye. Sedem çine gelo:

1.    Çend roje ku ez rûpelên rojnama „Kurdistan“ ya sala 1946an li Mehabadê hildidem. Rojname organa fêrmiya HDK(Hizbî Demokratî Kurdistan) e. HDK heman „komeleye Jiyanewey Kurd (J.K)“ e ku xwedî bernameke dewlemend bû bo serxwebûna Kurdistana mezin. Ji hejmara 8 heya 19an (sala yekem) bi awayekî eşkera di rûpelên rojnama „Kurdistan“ ê da gelek nivîsên balkêş li ser cejin an jî roja îlankirina komarê hatine amadekirin. Xala herî balkêş nûçeya li jêr navê: “ Cejinî êstqlalî Kurdistan“ e ku di rojnamê da hatiye weşandin. „Êstqlal“ tê wateya „serxwebûn“ ê. Û navê bajarekê jî nikare bibe navê dewleteke serbixwe.

2.    Hinek foto jî hene ku yên wan salên dîrokî ne. Fotoyek heye ku tabluyê wezareta çandê ye û wiha li ser hatiye nivîsandin: Dewletî Cemhurî Kurdistan- wezaretî Ferheng“.

3.    Li naveroka axaftina Pêşewa Qazî binêrin ku roja îlankirina komara Kurdistanê li qada Çiwar Çira li pêşberî hezaran kesan kiribû: “ Kurd ji kevin de xwediyê hezaran paşa û desthilatdar û rêxistinên xwe yên millî bûne…“ û di dewama axaftina xwe da behsa mîr û lîderên Kurd yên berê dike ka çawa ji bo serxwebûna Kurdistanê canê xwe fîda kirine û heya dilopa xwîna xwe ya dawiyê ji armanceke wiha ra şer kirin e. Ew li ser erdnigariya axa Kurdistanê diaxive û navên weke: Emîr Seyfeddîn, Sarim Beg, Şêx Heyder, Emîr Beg, Emîr Paşa, Qûbadxan, Şêx Ûbeydulah û Simkoyê Şikak careke din di hafiza guhdarên xwe da zindî dike.

4.    Dawiya rojên temenê Pêşewa an jî dîmenê dadgeha leşkerî ya ku ew û hevalên xwe têda hatin dadgeh kirin, di belgeyên artêşa dewleta Îranê da hê jî mane. Tawaneke herî mezin ku ew Pêşewa pê tawanbar diken, eve:“ we serxwebûna Kurdistanê ragehandiye“. Gelo ma belge ji vê rontir heye ku di dadgeheke leşkerî da û ji aliyê dijminekî dagîrker ve li dijî komara Kurdistanê tê kirin?. Ev tawana herî dawiyê bû û bes bû daku Îranî serokkomar Qazî Mihemed pê îdam biken.

5.    Li wesiyetnamya Qazî Mihemed, belgeyên xweparastina Pêşewa û tawanên ku ew pê mehkeme kirine, temaşa biken. Bi vêra ez bawerim ku rastîyên komareke serbixwe û ramanên Pêşewa Qazî Mihemed yên Kurdistanî yê baştir ji we re eşkere bibin.

6.    Wêneyekî Pêşewa Qazî heye ku di deftera wî ya kar û xebatê da hatiye kişandin. Li pişta serê wî xerîta Kurdistana mezin tê dîtîn. Wêne ji aliyê Archibald Roosevelt (1) ve hatiye kişandin. Herwiha nemir Seîdxan Homayon defterdarê Pêşewa Qazî Mihemed di hevpeyvîna ku min pêr çêkiriye, wiha dibêje: ”... xatreyekê ku pir li ser bîr û hestên min bandoreke taybetî danî û niha jî hê li ber çavên min e, eve: Di rêvîngî (sefer) yekê da ez di xizmeta Pêşewa Qazî û cenabê Hacî Baba şêx ya ji bo bakurê Kurdistana azad ( bo Urmiye, Selmas, Xoy û Mako) de çûbûm û di dirêjahiya hemû wan bajar û gundan da ji aliyê gel û rûniştvanên wan bajar û gundan ve, pêşwaziyek gerim û bi tên ji serokkomarê Kurd û hevalên wî, hat kirin.

Dema ku em ji bajarê Xoyê ber bi Selmas û ji aliyê din jî ber bi Mako ve diçûn, ji dûr ve çiyayê serbilindê Agirî (Ararat) bi mêzera(21) spî ya befirê derket beriya çavên me, Pêşewa Qazî Mihemed bi dilekî tejî êhsas  du caran wiha kerim kir: " Silav li te ey Agirî, silav li te ey Agirî". Di wan dem û çaxan de hestên Pêşewayê mezinê Kurd ji dîtina Agirî û silav lêkirina li vî çiyayê navdar, bi eşkerahî bîr û baweriyên Pêşewa Qazî bi dîroka Kurd û daxwaza rewa ji bo standina maf û azadiya xwe û ji bo Îhsan Nurî û ew şehîdên ku di serhildana Agirî da, rolê xwe yê dîrokî lîstbûn û xwîna xwe ya paqij kirin fîdayê azadîya netewa Kurd, hîvî û xweziyên Pêşewa bo azadîya hemû Kurdistan û gelê Kurd, têda dihat dîtin.”

7.    „KDP“ a piştî têkçûna komara Kurdistan ku xwe wek mîratgirê komara sala 1946an dizane, gelek cara di edbiyata xwe ya siyasî da behsa „dewletî xodmuxtarî (otonomî) Mehabad“ û carna jî „dewletî xudmoxtaraî (otonomî) Kurdistan“ dike(!!?). lê gere em ji bîr neken ku „dewleta otonom“ hingî pêk tê ku dewleteke navendî li welat hebe û xwedî otorîte be, lê di çaxê komara Kurdistan da em ti şûnewarekî  ji hêz û saziyên hikumeta navendîya Îranê li herêmê nabînin. Nizanim sedema vê zulma mezin û dîrokî çiye? Aya rêberên HDK di bin zexta hizba Tudeh da xwe neçar dîtine ku heqareteke wiha mezin bi têkoşana lîderên weke Qazî Mihemed biken? Ma arşîv, wezîr û endamên serdema komara Kurdistanê tev ji holê rabibûn an jî miribûn gelo?

8.    Piştî têkçûna komara Kurdistan ji aliyê hinek rêxistinên siyasî ve carna jî komar wiha tê pênase kirin: “ Komara Kurdistan li Mehabad “(!!), Gelo ma mumkine ku navê bajarekî li ser hikumeteke serbixwe bê danîn?. Qey bikarên wiha vala ewê bikarîbin xwe li ber dilê dijminê netewe û axa xwe şirîn biken?

9.    ji sala 1977an HDK navê Îranê jî li ser pênasa rêxistina xwe zêde kir. „HDK“  ku komara Kurdistan pêkanîbû, ji nişkave bû HDK. Îran(!!) Wan bi hemû şêweyan rastiyên manîfestoya HDK salên 1945- 46an înkar kirin. Bi ji nûve çapkirina rojnama Kurdistan li sala 2007an li Silêmaniyê, ew siyaseta wan ya çewt an jî siyaseta oportonîstî eşkera bû. KDP.Iran di kongira xwe ya 13an da tê û peyva „Otonomî“ datîne aliyekê û behsa federalîsmê dike. Lê federalîzma ku ji kongira 13an û pêda KDP.Iran li ser diaxive û di bernama xwe da bi cih kiriye jî xwedî naverokeke eşkere nîne.

Li gor min: Medya Kurdî, lêkolînvan, nivîskar û partiyên siyasî li Kurdistanê divê bi van belge û dokumentan êdî bigehin wê qenaetê ku navê komarê“ Komara Kurdistan“  bûye ne „Komara Mehabad“. Bila êdî zulmê li rêbaza Pêşewa Qazî û armancên wî yên pîroz neken.

Çimkî Pêşewa û hevalên xwe serê xwe netewandin, belkî bi serbilindî komar wenda kirin. Yanî durist berevajî komara Azerbayicanê ku bi hezaran kes têda hatin kuştin, lê li Mehabadê tiştekî wiha çênebû. Roja 31ê Adara sala 1947an her sê rêber şehîd bûn, lê bi dengekî bilind wiha qêriyan:“Em di mirinê da jî serbilindin“

Elbete ji dokumentasiyonkirina wê dîrokê tejî qehremanî û nejbîrbûyî ra, pêwîste fondeke mezin bê çêkirin. Werin em ji berê bêtir û zêdetir biha û qîmeta dîroka xwe bizanin.

1.    Archibald Bulloch Roosevelt (April 9, 1894 – October 13, 1979), yek ji wan kesan bû ku di çaxê komara Kurdistanê da hate Mehabadê û li hinek herêmên din yên rojhelatê Kurdistanê geriya. Wî pirtûkek bi navê: “ Heza hînbûnê “ nivîsandiye ku li jêr navê“ Şoqê amuxten“ bi zimanê Farsî jî hatiye wergerandin.

25. 01. 2009(Belçîka - Denderleeuw)

çapkirin