Ji bo bîranîna girîngtirîn bûyera sedsala 20’an di dîroka azadîxwaziya gelê Kurdistanê de:

Komara Demokratîka Kurdistan ji kûr heya kûderê?

Kakşar Oremar

Pêkhatina herdu komarên Kurdistan û Azerbayicanê di çaxê şerê cîhanê yê duyemîn de derfetek zêrîn û dîrokî afirand, ku di Rojhilata Navîn de jî kilîla deriyê demokrasî û wekheviyê li dergehê Kurdistanê bikeve destê Kurdan. Pêkhatina komara demokratîka Kurdistan dikarî vê rastyê bi awayekî erênî bi hemû gelên cîhanê bide selmandin, lê dîktator û dijminên azadiyê û berjewendperestan nexwestin, ku temenê vê buhêşta Rojhilata Navîn zêde bidome. Herçend Kurdan di yanzde(11) mehên desthilatdariya xwe de, ev rastî bi awayekî pir pêşveçûyî bi dewletên dagîrkerên Kurdistanê û gelên din yên cîhanê dan îspatkirin, lê hêzên mezin ev dergûşa rihetî û demokrasiyê zû wêrankirin. Wan dizanî, ku ger wiha karê dewleta Kurdan bidome, yê ji hemû gelên azadîxwaz di Rojhilata Navîn de bibe qada xebata li dijberî kedxwariyê.

Di dîroka hemû netewan de hinek bûyer û rojên dîrokî hene, ku ticarî nayên ji bîrkirin. Di sedsala derbasbûyî de gelek netewe, hoz(qebîle) û komên civakî yên biçûk ala xwe ya dewletbûnê bilind kirin. Gelê Kurd jî ji bo ku ala xwe ya rengîn wek neteweyeke serbixwe û azad li ser erdê bav û kalên xwe – Kurdistanê - bilind bike, pir carî xebitî, ku vê xewina xwe ya dîrokî bîne cî. Lê mixabin herçend di vê riyê de Kurdan bihayekî pir giran jî pêşkêş kirine, heya niha bi ser neketine. Salekê beriya pêkhatina Komara Demokratîk a Kurdistanê, anku sala 1945’an di cîhanê de tenê navê 54 dewletên serbixwe wek endamên UN’ê dihatin dîtin, lê di roja îro de nêzî 200 dewletên serbixwe endamên UN’yê ne. Kurd mezintirîn neteweyê rû erdê ne, ku hên jî nebûne xwedî dewleteke serbixwe. Lê ger bo demek kurt be jî, sala 1946’an Kurd 11 mehan bûn xwedî dewleteke serbixwe, ku bêguman ger heya roja îro dewam bikira yê yek ji dewletên herî demokratîk li rû cîhanê bibûya. Mixabin di roja îro de dewletên ku welatê Kurdan bi zordarî dagîrkirine, ji bo xatirê daxwazên herî kêm kur û keçên Kurdan dikujin û welatê Kurdan bi hêsanî wêran dikin û dişewitînin. Sala 1946’an ji 125000 kîlometrên çar goşe (125000 km²) axa rojhilatê Kurdistanê, tenê parek ji axa wilayeta Urmiyê, ket bin desthilatdariya Kurdan û Kurdan dewleta xwe ya azad damezrandin. Rojhilatê Kurdistanê ji pênc wilayetên Urmiye, Sine, Kirmaşan, Îlam û Loristanê pêktê, ku ji aliyê sirûştî û kanên bin erd ve mîna perçên din yên Kurdistanê gelek bedew û dewlemend e. Piştî ku di 25’ê Auta sala 1941’an dewletên yekgirtî, ku li dijî faşîzima Hîtler û hevalbendên wî şer dikirin, hatin Iranê û Iran jî ji herdu aliyên başûr û bakur dagîrkirin, rejîma Riza şahê Pehlewî bi vê bûyerê weke befira serê biharê li Kurdistanê wenda bû û gelê Kurd ji destê zordariya selteneta Pehlewî nefeseke rihet kişand. Wek helbestvanê millî Hejar dibêje:

Be bilawbûnî du per agahî

Bû bilaw, ertêşî şehenşahî

Piştî wê artêşa sor ya Yekîtiya Soveyetê hat Iranê û li bakurê rojhilatê Kurdistanê cîgir bû. Dewleta Soviyetistanê li bihara sala 1942’an dema serhildan û bizava siyasî ya Kurdên Urmiyê bêtir bi vê rastiyê hesiya, ku di nava Kurdan de hêzeke mezin a neteweyî û millî heye û Kurdistan berevajî gelek herêmên din yên Iranê herêmek e, ku hêzek veşartî ji bo şoreşê têde heye. Wan xwestin, ku di nava êl û eşîretên Kurdan de hevgirtinekê pêkbînin û kesek bibe nûnerê hemû Kurdên Rojhilatê Kurdistanê, ku ji aliyê olî û hurmeta civakî ve di nava Kurdan de xwedî rolekî pozîtîv be. Nûnerên Kurd çend caran bo komara Azerbayicanê hatin vexwendin. Piştî van hevdîtinên dirêj, bi pêşniyara komîserên siyasî û efserên Soviyetî Pêşewa Qazî Mihemed, ji ber ku him kesayetiyek olî-siyasî û him jî rewşenbîrekî agehdarî rewşa Kurdistan û cîhanê bû, wek nûnerê bizava Kurdên rojhilatê Kurdistanê hat hilbijartin.

Wek tê zanîn, Mihabad navendeke çandî, siyasî û bizava neteweyî di rojhilatê Kurdistanê de tê hesibandin. Ez dixwazim, ger bi zimanekî sade be jî, çîroka pêkhatina vê bûyera dîrokî, ku di nava gelê Kurd de mîna efsaneyekê tê bi bîranîn, beyan bikim.

Şahiya damezrandina Komara Demokratîk a Kurdistanê:

Rojeke geş û dîrokî !

Mihabad an jî Madabad, navenda herêma Mûkriyan e. Herêma Mûkriyan û navenda wê bajarê Mihabadê herçend di coxrafiya Kurdistanê de cihekî biçûk bin jî, lê di dergûşa xwe ya kevnare de gelek qehreman û kesayetiyên mezin perwerandine. Mihabad ji ber gelek bûyerên siyasî, ferhengî û mêjûyî di dîroka serhildan û azadixwaziya netewa Kurd de xwedî cihekî taybetî ye. Bi taybet di warê xebata ramyarî de gelê herêma Mûkriyan xwedî kedeke dîrokî ne. Zivistana sala 1946’an e. Ev zêdetir ji mehekê ye, ku karbidestên HDK (Hizbî Dimokratî Kurdistan) bi hevkariya tevaya gelê herêmê ji bo karekî dîrokî mijûlî amadekariyên berfireh in. Ji Makoyê, Xoy, Selmas û Urmiyê bigire heya Seqiz, Bane, Sine, Kirmaşan û Îlamê Kurd bûne mêvanên bajarê Mihabadê. Ji bona wê jî şêniyê (nifosa) bajar di van çend rojên derbasbûyî de pir zêde bûye û malên hemû xelkê Mihabadê di van rojan de xwedî mêvan in. Heya roja îro xelkê bajarê Mihabadê evqas mêvan di nava xwe de nedîtine.

Di roja 26’ê Kanuna duyan ya sala 1946’an de ala Kurdistanê bi merasimeke tejî heyecan li navenda bajarê Mihabadê hat bilindkirin. Ji kêfa rûdana vê bûyerê, gelek kesan hêsir barandin û ji dilxweşiyan nedizanîn çi bikin!. Îro 22’ê Çileya sala 1946’an e. Herçend zivistan e û hewa sar e jî, lê tava rojê, germî û bedewiya vê roja pîroz zêdetir kiriye. Reng û rûyê bajar hatiye guherandin û di rûyê herkesî de ken û şadî tê dîtin. Ji zarokên heft salî bigire heya kalên heftê salî tev dizanin, ku îro yê tiştekî girîng di Kurdistanê de biqewime. Gel hêdî-hêdî li her dera bajar ber bi meydana Çiwar Çira(1) ve dimeşe.

Li her dera bajêr alên Kurdistanê tên ditin û hatine hildan(bilind kirin). Ala Kurdistanê bi sê rengên kesk, spî û sor, ku bi gula genim û şûrekî li ser, di nîvekê de hatiye çêkirin, bala herkesî dikişîne ser xwe. Herkes bi awayekî rengên alê, gula genim û şûrê li ser ala Kurdistanê ji xwe re şirove dike. Aştîxwaziya neteweya Kurd, dewlemendî û bedewiya xaka Kurdistanê û şervanî, mêrxasî û niştimanperweriya Kurdan di nîşan û rengên ala wan de dihatin dîtin.

Bi hezaran kes di qada Çiwar Çira de li benda destpêkirina merasima şahiyê ne. Di vê dema çaveraniya gel de, pêşewayê mezin Qazî Mihemed hêdî-hêdî ber bi cihê xwe yê taybet ve dimeşe. Li dora wî gelek kesayetiyên navdar pêre dimeşin: Nemir Mela Mistefa Barzanî, Hacî Baba Şêx, Qedrîbegê Diyarbekirî, helbestvanên millî Hêmin û Hejar Mûkriyanî, Sidiq Heyderî, Menaf Kerîmî, Seyîdxan Humayon, Mihemed Husênxan Sêyfî Qazî û gelek kesayetiyên nasandî li herêma Mûkriyan û hemû serokêl û eşîretên Kurd tev bi şahiyeke bêdawî û bi hurmeteke mezin rû bi rûyê gelê xwe disekinin. Derdora bilindahiya ku ji bo axaftin û sekinandina pêşewa Qazî Mihemed, hatiye duristkirin, bi ala sê reng a Kurdistanê hatiye xemilandin.

Pêşewayê Kurd, bi wî rûyê xwe yê noranî, bi ken û tewazu’eke bênimûne diçe ser bilindahiyê û piştî ku bi dûr û dirêji li ser coxrafiya û dîroka Kurdistan û mezlumiyeta gelê Kurd di hemû pêvajoyên dîrokê de diaxive, bi dengekî bilind û bi hissek tejî hest û evîn wiha dibêje:

’’Em in be Xuda, be kelamî ezîmî Xuda, be nîştiman, be şerafetî millî Kurd, be alay muqedesî Kurdistan siwênd dexûm, ke ta axir henasey giyanim û rijandinî axirîn qetrey xiwênim, be giyan û be mal le rêy ragirtinî serbexweyî w berzkirdinewey alay Kurdistan da, têbikoşim û nisbet be cimuhrî Kurdistan û yekitî gelî Kurd û Azerbayicanê, mutî’î û wefdar bimênim.’’(2) Piştre Pêşewa li ser dîroka Kurdistanê, dewlemendiya çanda Kurdan û yekbûna ax û welatê Kurdan, ku bi darê zorê hatiye perçekirin, hukimdariya mîr û malbatên Kurd di herêmên cur bi curên Kurdistanê de, fîdakarî û canfîdayiya Kurdan ji bo bi destxistina serxwebûn û azadiya Kurdistanê, siyaseta çewt a dewleta navendî ya Iranê ji bo sazkirina dubendiyan di navbera êl û eşîretên Kurd de, ku bi rihetî bikarîbin hukmidariya xwe li ser axa Kurdan bidomînin, û hwd... bi dirêjî ji bo gel axivî. Herwiha wî behsa kar û xebata xwe û partiya xwe(HDK) ya çend salan di Kurdistanê de jî kir.

Di tona dengê Pêşewa Qazî Mihemed de bawerî, evîn û paqijî tê bihîstin. Dengê wî yê bi selabet û şahiya ku di rûyê wî de tê ditin, hêsiran ji çavên gelek kesan tînin xwarê. Pîrejineke 70 salî bi kelegirî dibêje:’’ O! xweş! Nemirim û min dewleta Kurdistanê ji dît. Ax û hezar car ax, ku kurê min şehîd bû û ev roja muqedes nedît, xweziya kurê min niha sax bûya, lê ew jî şehîdê vê dozê bû û xwîna wî vala neçû.’

’Piştî wê Mihemed Husênxanî Sêyfî Qazî diçe ser dikê û Qazî Mihemed weke serokkomarê Kurdistanê bi gel dide nasandin. Çepik û hawara dengê şahiya gel digehije esmanan. Ji nava dengê şahiya gel ken, girî û tilîlî tên bihîstin. Merasim tê domandin û kesayetiyên Kurd heryek bi awayekî rêk û pêk derdikevin cihê xwe yê taybet û gotarên xwe ji ber vê roja dîrokî dixwînin.

Di axiftina hemû kesên ku di wê roja dîrokî de axivîn, wefadarî bo serokkomarê Kurdistan, hissa yekîtî û biratiyê ya hemû Kurdan dihat bihîstin. Di dîroka Kurdistanê de herçend beriya vê bûyera pîroz komara Ararat bi serokatiya Îhsan Nûrî Paşa li Agiriyê(bakurê Kurdistan) û komara Kurdistana Sor li Qefqaziya (paytexta wê Laçin) jî, ji aliyê Kurdan ve pêkhatibûn, lê komara Kurdistan li Rojhilatê Kurdistanê xwediya hinek taybetmendiyên cuda bû. Wê rojê, piştî ku merasima sondxwarina kabîneya dewleta Kurdistanê bi dawî bû, Mihabad wek paytexta komara Kurdistan hat îlankirin.

Komara Kurdistan û zêmîneya pêkhatina wê:

Zemîneya ji bo pêkhatina komara Kurdistan demek dirêj bû, ku hatibû darijandin. Di sala 1937’an de çend rewşenbîrên herêma Mûkiriyan li dora hev kombûn û komela (Jiyanewey Kurd) damezirandin û di demek kêm de gelek mirovên ji malbatên mezin û di nava gel de bi hurmet, bûn endamên (J.K). Ji wan kesayetiyan: Ebdulrehman Zebîhî, Mihemed Nanîwazade, Qasim Qadirî, Mihemed Yaho, Husên Firoher, Mela Ebdullah Dawudî, Qadir Muderisî, Ebdulrehman Îmamî Eqdem, Ebdulrehman Kiyanî, Sidîq Heyderî Faroqî, Hamid Mazuçî, Elî Mehmudî, Mihemed Selîmî, Mihemed Şahpesendî, Mihemed Eshabî, Necmedîn Tuhîdî û piştre Qazî Mihemed jî bi navê nihînî yê (kod) “Bînayî” bû endamê (J.K). Bi hatina Qazî Mihemed ya di nava vê rixistinê de gelê herêmê bi dilgerimiyeke zêdetir, di çalakiyên siyasî de beşdarî kirin. Herwiha ji başûrê Kurdistanê Mirhac û Mistefa Xoşnaw jî di yekemîn civîna damezrandina (K.J) Kurd de amedebûn.

Dûroşma (J.K) serxwebûna Kurdistana mezin bû û hertim li ser bergê kovara Niştiman (organa fêrmî ya J.K) dinivîsandin:”Bijî Kurd û Kurdistanî gewre! Bijî Kurd û Kurdistana mezin.” Di pênc salên desthilatdariya herêmeke girîng ji axa Rojhilatê Kurdistanê,(ji dawiya 1941’an heya dawiya 1946’an) çi bi fermî an jî ne bi fermî, ku di destê Kurdan de bû, tenê di van pênc salan de berdevkê resmî yê gelê Kurd hem li hemû herêmê û hem jî di têkeliyên bi derve re Pêşewa Qazî Mihemed bû. Komela J.K di temenê çend salên xebata xwe de, di nava gelê Kurd de cihekî berfireh ji bona xwe vekir û bi çalakiyên xwe yên hemû alî rewşenbîriya siyasî-civakî di nava gel de bi pêş xist. Di nava vê rêxistinê de Kurdên her çar perçên Kurdistanê dikarîn bibin endam, lê bi mercekî, ku bi çi awayan xiyanetê li doza xwe nekin. Herkesê ku di destpêkê de dibû endamê J.K, bi çavgirtina 6 xalên jêr sê caran jî bi Quranê sond dixwar:

1. Bi çi terz û şêweyan xiyanetê li gelê Kurd neke.

2. Xebat ji bo serxwebûna Kurdistan.

3. Ne bi riya pênûs û ne ji bi riya ziman sirên rêxistinî(hizbi) eşkere neke.

4. Heya dawiya temenê xwe weke endam di nava hizbê de bimîne.

5. Hemû jin û mêrên Kurd ji xwe re xwîşk û bira bihesibîne.

6. Bêyî agehdarkirina rêxistinê, nebe endamê tu rêxistin û hizbeke din.

 

Pêkhatina komara Kurdistan derfeteke zêrîn û dîrokî bû, ku birêveberên dewleta Kurdistanê dixwestin bi baştirîn şêwe, ji vê derfeta girîng mifayên herî baş ji bo şiyarkirina gel, avedankirina Kurdistan û bilindkirina pileya xwendewariyê di nava gel de wergirin. Pêşewa Qazî Mihemed mirovekî rewşenbîr û zana bû ; û bi perspektivên xwe yên pêşverû, dixwest bi hemû şêweyan ji gel re xizmetê bike. Dema bû serokkomar jî barekî giran li ser milên xwe hiss dikir û ji bona wê jî di hemû waran de, xwe denydarê(qerzdarê) xizmeta ji bo gel dihesiband. Berî ragehandin û îlankirina komara Kurdistan endamên kabîneya wezîrên dewletê hatin diyar kirin:

1. Hacî Babe Şêx: Serokwezîr

2. Mihemed Husên Xanî Sêyfî Qazî: Wezîrê Ceng û parastin û hevkarê serokkomar

3. Sidîq Heyderî: Wezîrê propaganda

4. Menaf Kerîmî: Wezîrê Perwerde û hînkariyê

5. Mihemed Emîn Mu’înî: Wezîrê karê hundirîn (

6. Seyîd Mihemed Eyûbiyan: WezîrêTenduristiyê

7. Ehmed Îlahî: Wezîrê aborî

8. Xelîl Xusrewî: Wezîrê Kar

9. Kerîm Ehmediyan: Wezîrê post û telegiraf

10. Hacî Mistefa Dawudî: Wezîrê Bazirganiyê

11. Mela Husên Mecdî: Wezîrê dadperweriyê

12. Mihemed Welîzade: Wezîrê kişt û kal (çandiniyê)

13. Hacî Ebdulrehman Îlxanîzade: Wezîrê tegbîr û meşweretpêkirinê

14. Îsmaîl Îlxanîzade: Wezîrê rê û ban.

Hevpeyvîn:

Kurdên her çar perçe beşdarê kar û barê komarê bûn. Mamosta Elî di dema avabûna Komara Kurdistanê de hûn çend salî bûn?

Hûn dikarin li ser wê demê hinekî ji me re biaxivin?

Çaxê komara Kurdistan pêkhat, ez 12 salî bûm. Gelek mixabin roja ragehandin û şahiya damezrandina komara Kurdistanê, ez ne li Mihabadê bûm û min li bajarê Tewrêzê ders dixwend. Çaxê ku welatên yekgirtî (Yekîtî Soviyet, Amerîka û Inglîstanê) ji heralî ve Iran dagîrkirin û dewleta navendî ji nav çû, bi taybetî xelkê bajarê Mihabad û herêmên din yên Rojhilatê Kurdistanê bi xwe birêveberiya welatê xwe girtin dest û demek zêde nekişand, ku Komeley Jiyaniwey Kurd (K.J) dest bi xebatê kir. Elbet di serdema bidestxistin û îdarekirina welat û bizava vê hereketa netewiya Kurd de, hinek birayên Kurd ji başûrê Kurdistanê hatin nava rêzên xebata Kurdên Rojhilatê Kurdistanê. KJ hêzeke çekdar bi navê (gulsor) pêkanî, ku wê hêzê ji bo temînkirina asayeş û rihetiya jiyana gel dest bi karê xwe kir. Vê rewşê bi qasî 4 salan dewamkir û piştre Komeley Jiyanewey Kurd (J.K) li ser biryara xwe û bi awayekî demokrasî navê xwe guherand û di 16’ê augusta(tebaxa) sala 1945´an navê xwe kir (Hizbî Dîmokratî Kurdistan HDK) û piştere jî program û manîfestoya xwe jî durist kirin û gelek ji xelkê hemû herêmên Kurdistanê, ku îdarekirina wan herêman di destê Kurdan de bû, endamên HDK. Roja 27.12.1945 ala rengîn a Kurdistanê cara yekemîn di dîroka Kurdistanê de li bajarê Mihabadê hat bilindkirin. Wê rojê Mihabad û hemû heremên Rojhilatê Kurdistanê di şahî, govend û girînê de bûn. Roja 22-01.1946´an di meydana Çiwar Çira ya Mihabadê de Komara Demokratîk a Kurdistanê hat îlankirin, ku Pêşewa Qazî Mihemed di wê rojê de sonda serokkomariya Kurdistanê xwar.

Rewşa gel ya wê demê û hestên wan bi çi awayî bûn?

Bi bîr û baweriya min, gelê Kurd di wî çaxî de bi qasî roja îro di bin tesîra çanda bêganeyan de nemabû û gel di wan salan de zêdetir ji niha xwedî ehlaqekî Kurdewarî bû. Herçend di wê demê de xelkê Kurd ji sedî 5 (5%) jî xwende nebûn, lê hest û hissên netewî- û kurdbûnê û kurdayetiyê gelek tûj û tund bûn û Pêşewa Qazî Mihemed di axftina xwe de got: “Ev xebata ku ez niha dikim berdewama şoreşên berê ye û bi taybet şoreşa Şêx Seîdê Pîran û Şêx Mehmûdê Berzencî ye.” Komara Kurdistan xwedî taybetmendiyeke herî mezin bû, ku Kurdên herçar perçên Kurdistanê di pêkhatin û birêvebirina kar û barên Komarê de beşdar bûn. Komara Kurdistanê di wî çaxî de, ji bo pêşxistina rewşa aborî, siyasî û civakî hemû pêngavên pêwîst avêtin. Bo nimûne, cara yekemîn radiyoya kurdî li Kurdistanê hat damezrandin, sînemayeke gerok (seyar) anîne nava xelkê herêmê û herwiha gelek şanoyên bi naveroka xwe niştimanperwerî bi taybetî li ser şehîdbûna Şêx Ebdulqadirê Geylanî û şehîdên din yên Kurdistanê hatin nîşandan. Kurdan karîbû, cara yekê di dîroka xwe de, ew berhemên çandinî li Kurdistanê (genim, ceh, tutin) bo derve bifiroşin. Ji hemûyan girîngtir mesela sîstema îdarekirina komara Kurdistanê bû. Di wê demê de kêmneteweyek olî-netewî ji Yahûdiyan di Kurdistanê de hebûn û komara Kurdistan hemû mafên çandî, siyasî û hwd ji bo wan temîn kiribûn. Ti kesek ji ber bîr û rayên siyasî û olî nediket bin teqîbatê û herkes di ramanên xwe de serbest bû.

Têkiliya Komara Kurdistan û ya Azerbeycanê wê demê çawa bû?

Di navbera herdu komaran de peymanek hevalbendiyê hatibû lidarxistin, lê divê em tiştekî ji bîr nekin, ku ferqek mezin ji aliyê îdeolojî û rewşa birêveberatiyê di navbera Komara Kurdistan û Komara Azerbayicanê de hebû. Di çaxekî de, ku Komara Azerbayicanê bi sîstemek komonîstî û peyrewîkirina ji Yekîtiya Soviyet dihat îdarekirin, Komara Kurdistan ji orf û adetên kurdayetiyê dûr neket û ji wan peyrewî dikir, ji kultura gelê Kurd dûr nediket û bi sîstemek Sosiyal-lîberal dihat îdarekirin. Em dikarin bêjin, ku di gelek waran de demokrasiya dîrekt (raste-rast) dihat bikaranîn. Cudahiya herdu komaran di çaxê têkçûna herdu dewletan de baştir ji hemû cîhanê re eşkera bû. Di destpêka pêkhatina Komara Azerbayicanê de gelek kes, ku li dijî wê komarê dihatin hesibandin, hatin kuştin, lê di hemû çaxê desthilatdariya Komara Kurdistanê de tenê kesek bi navê Xefur Mehmûdyan hat teror kirin, ku heta roja îro jî kes nizane çawa û çima hat kuştin. Girtîgehên Komara Azerbayican ji wan kesên ku ji ber bîr û ramanên xwe yên siyasî hatibûn girtin tejî bûn, lê di Komara Kurdistanê de heya kesek jî, ji ber karên wiha, nehat girtin an jî cezakirin. Çaxê ku artêşa Iranê daxilî nava sînorên Komara Azerbayicanê bû, hemû karbidest û serokên Komara Azerbayicanê reviyan û çûn Yekîtiya Soviyetê û ji bona wê jî li Tewrêzê bi hezaran kes atin kûştin, lê pêşewa Qazî Mihemed Kurd û Kurdistan bi cih nehiştin û xwe fîdayê gelê xwe kir.

Hûn dikarin hinekî qala rêvebirina Komara Kurdistanê bikin?

Birêveberî bi awayekî demokratîk dihat birêvebirin û di bersiva pirsa berê de me behsa sîstema birêvebirina dewleta Kurdistanê kir. Birêveberên Komara Kurdistanê tev ji nava gelê herêmê bixwe bûn û derdê gelê xwe baş fam dikirin. Ji bona wê jî bi can û dil ji gelê xwe re dixebitîn û xwe ji jiyan û qedera gel cuda nedidîtin.

Di dema Komarê de rewşa weşan û perwerdehiyê çawa bû?

Yek ji karên herî sereke, ku komar pê rabû û girîngî dayê, damezrandina çapxaneyeke mezin li Kurdistanê bû. Di dema Komaa Kurdistanê de gelek rojname, kovar û pirtûk hatin weşandin. Xwendina bi zimanê kurdî dest pêkir. Xwendegeh ji bo mezinan hat damezrandin, ku xwendewarî di nava gel de bi pêş bikeve. Ji bo ku zarok hissa dewlemendî û feqîriyê nekin, komarê kincên wekhev ji hemû zarokan re kirîn û belaş (bêdirav) pêşkêşî wan kirin. Kesên dewlemend ji zarokên feqîr û yêtîm re alîkarî kirin, ku bi rihetî bixwînin. Bi pêkanîna komek şanoyê astê rewşenbîriya gel hat bilindkirin. Bi taybetî şanoya Dayîkî Niştiman, ku pir deng veda û hemû rojnameyên Iranî behsa pêşwaziya gelê Kurd ji vê şanoyê belav dikirin. Cara yekemîn di dîroka xebata Rojhilatê Kurdistanê de Yekîtiya Jinên Kurdistanê pêkhat û mafê wekheviyê ji jinan re hat dayîn û xuyakirin. Ji berhemên herî mezin yên çaxê Komara Kurdistan herdu helbestvanên netewî Hejar û Hêmin in, ku di edebiyata şoreşgerî ya Kurdistanê de herdem mîna du stêrkan wê geş bimînin.

Rola hêza Barzaniyan di avabûn û parastina komarê de û di dema komarê de çi bû?

Di Rojhilatê Kurdistanê de kêm kes hebûn, ku bikaribin bi zimanê kurdî bixwînin û binivîsin, hema di destpêka xebata kurdayetiyê di Rojhilatê Kurdistanê de, çend kes ji başûrê Kurdistanê hatin û beşdarî xebata Komeley iyanewey Kurd bûn. Çaxê ku nemir Mistefa Barzanî piştî hêrişa artêşa Inglîzan neçar ma, ku Kurdistana başûr bi cih bihêle û li bajarê Şinoyê cîgir bû, Pêşewa Qazî Mihemed heyetek şand xizmeta nemir Mistefa Barzanî û ji Barzanî dawet kir, ku bête rêza xebat û xizmetkirina Komara Kurdistanê. Çaxê ku nemir Mistefa Barzanî ev vexwendin pejirand, bi hurmetek herî mezin pêşwazî lê hat kirin. Di wê pêşwaziyê de, ku li dervey bajarê Mihabadê ji Mistefa Barzanî hat kirin, hemû endamên komîteya navendî ya HDK û gelek ji xelkê herêmê çûn pêşwaziya wî û hevalên wî. Roja 22.01.1946´an, ku Komara Kurdistan hat îlankirin, Mele Mistefa Barzanî yek ji wan kesan bû, ku ji herkesî bêtir nêzî Pêşewa Qazî Mihemed sekinîbû.

Ev bixwe viya dide xuyakirin, ku Mistefa Barzanî li cem serokkomarê Kurdistanê xwedî hurmetek mezin û mîna serokê şoreşa başûrê Kurdistanê xwedî rêz û hurmetek mezin e. Piştre Mele Mistefa bû yek ji generalên komara Kurdistanê. Barzanîyan û herwiha ew kesên din, ku hatibûn nava pêşmergeyên Komara Kurdistanê û ji wan çend efserên artêşa Iraqê, bi awayekî gelek çalakane di parastina Komara Kurdistanê de beşdarî kirin; çend kes ji wan di şerê bi dewletê re şehîd jî ketin. Divê li vir ev rastî jî bê gotin, ku li Bakur û Başûrê Rojavayê Kurdistanê jî gelek kesayetî û pêşmerge jî hatibûn Mihabadê û di parastina komarê de beşdarî kirin.

Nêzîkatiya dewletên cîran û welatên cîhanê ya li hemberî Komara Kurdistanê çawa bû?

Cîranên Komara Kurdistanê tev ew dewlet bûn, ku dagîrkerên Kurdistanê bûn. Ew jî Tirkiye, Iraq û Iran bûn û her sê dewletan pêkhatina Komara Kurdistanê ji xwe re xeter û metirsî dihesibandin. Ji lewre, ti peywendiyên Komara Kurdistanê bi dewletên cîran re tunebûn. Lê bi Komara Azerbayicanê re protokoleke hevkarî û dostatiyê hebû. Herwiha bi Yekitiya Soviyet re peywendiyên gelek germ hebûn. Dan û standina Komara Kurdistanê û Inglistanê bi riya konsolxana Inglistanê li Tewrêzê û herwiha bi dewleta Emerîka re jî dan û standin hebûn û endamên sifareta Emerîka ji Tehranê seredana komara Kurdistanê kirin, ku yek ji wan Archibald Rozvêlt bû, ku piştî vegera xwe bo Emerîka nivîsek gelek baş derheqa Komara Kurdistan di kovara Middle East Journal de di julaya(tîrmeh) sala 1947’an de nivîsand.

Di encama kîjan polîtîkayan de Komara Kurdistan hat hilweşandin?

Di dîroka azadîxwazî ya gelê Kurdistanê de herdem dewletên mezin yên cîhanê Kurd kirine fîdayê berjewendiyên xwe yên siyasî û aborî. Mîna ku em dizanin, parek ji Rojhilatê Kurdistanê di destê Yekîtiya Soviyetê de bû. Yekîtiya Soviyet, ji ber ku piraniya karbidestên wan ji Azerîyan pêkhatibûn, dixwestin, ku komareke azerî durist bikin û wê para axa rojhilatê Kurdistanê, ku li gor sîstema parvekirin û îdarekirina dewleta Iranê, parek e ji wilayeta Azerbayicana Rojava û Rojhilat, di komara Azerbayîcan de bi cih bikin. Li ser vê bingehê wan dixwestin Kurdistanê jî bikin pareke komara Azerbayicanê. Lê pêşewa Qazî Mihemed pêşdestî kir û bi îlankirina Komara Kurdistanê Yekîtiya Soviyet li hemberî karekî encambûyî qirar da. Dewleta Yekîtiya Soviyetê ji mêj de bû, ku dixwest Iran mafê derxistina petrolê li bakurê Iranê (derya Xezer) ji dewleta navendî ya Iranê bistîne. Dewleta Iranê jî ji Yekîtiya Soviyet re got: Ger hûn dev ji hevkarya herdu komarên Azerbayican û Kurdistanê berdin, em amade ne, ku îmtiyaza derxistina neftê li bakurê Iranê bidin we.„Dewleta Soviyet ev soza Iranê pejirand û ji herdu komaran re da îlankirin, ku divê bi dewleta navendî ya Iranê re çareseriya pirsgirêkên xwe bikin. Ji ber wê hindê jî, berpirsiyarên dewleta Iranê bi Komara Azerbayicanê re ketin nava dan û standinan û dewleta Iranê amadebû, ku otonomiyê bide Azerbayicanê. Di wê protokolê de Kurd mîna kêmneteweyeke millî hatibûn binav kirin, ku mafê wan hindê hebû, heya kilasa çaran ya destpêkê mîna Asûrî û Ermeniyan bi zimanê xwe yê zikmakî bixwînin. Lê Pêşewa Qazî Mihemed bi vê peymanê razî nebû û dawa ji dewleta Iranê kir, ku Kurd jî li Iranê bibine xwediyê otonomiyê. Dewleta Iranê jî piştî hevdîtinên gelek zêde, ev maf ji bo Kurdan jî pejirandin. Piştî ku di civîneke mezin de li Mihabadê gel bi piranî ev peymana han pejirandin û komara Kurdistan qebûlkir, ku artêşa Iranê vegere Kurdistanê, lê weke ku me dît, dewleta Iranê peymana xwe şikand û desthilatdarên komara Kurdistanê îdamkirin.

Hûn di warê xwebirêvebirina komara Kurdistan û rewşa îro de guherîneke çawa dibînin?

Xala herî berçav ya komara Kurdistanê, kurdistanîbûna wê komarê bû. Beşdarbûna Kurdên parên din yên Kurdistanê di pêkanîn, îdarekirin û parastina komara Kurdistanê de vê rastiyê bi herkesî dide selmandin. Heya wê demê navê rêxistina Kurdan Hizbî Demokratî Kurdistanî Îran nebû, belkî tenê Hizbî Demokratî Kurdistan bû. Herwiha li ser pêşniyara Pêşewa Qazî Mihemed sala 1946´an li başûrê Kurdistanê jî Partî Demokratî Kurdistan hat damezrandin. Divê em bipejirînin, ku Komara Kurdistanê tenê dewleteke serbixwe bûye, ku di dîroka siyasî ya Kurdistanê de heya niha pêkhatiye.

Kurd dikarin encameke çawa ji xwe re ji Komarê û rêvebirina Komarê derxin?

Ez di wê baweriyê de me, ku Komara Kurdistan ji bo pêkhatina dewleta serbixwe ya Kurdistanê di pêşerojê de bûye nimûneyeke herî dîrokî. Ji ber ku ew dewletek bû, ku dixwest ji gelê Kurd re xizmetê bike. Herwiha dixwest bi hemû hêza xwe ji bo başkirina hemû aliyên jiyana aborî û ferhengî ji gelê Kurd re bixebite. Ew komarek bû, ku ji bo gelê xwe dadperwer û bi e´dalet bû û demokrasî di komara Kurdistanê de hebû. Hurmet ji bo kêmnetwên dinî û millî hebû. Ev avek bû, ku Komara Kurdistanê ji bo hemû dewletên serbixwe di pêşerojê de rijand.