Li Rojhilatê Kurdistanê Newroz çawa tê pîroz kirin?

Kakşar OREMAR

Li gor piraniya jêderên dîrokî ji roja ku jiyana mirovan li rû erdê dest pêkiriye, di dem û çaxên salê da jiyana wan jî bi edet û orfên cûr bi cûr rengê xwe gûherandiye. Di Mezopotamiya da gelên xwedî bajarvaniya kevnar çend hezar sal beriya zayînê yekemîn roja destpêka salê pîroz dikirin. Navê cejin an jî şahiyê bi piranî li gor çax, dem û cewherê cejinê dihat diyarkirin. Someriyan pênchezar sal û Babilyan jî duhezar sal beriya zayînê sala nû bi awayê cejinê pîroz dikirin.

Di salnama Babliyan da sala nû an jî hatina biharê bi kifşbûna hevyê di esman da destpêdikir û yazdeh roja berdewam bû. Di rojên dawiya cejinê da xizim û kes tev bihevre diçûn dervey malê û bi vî awayî di sala nû da ku bi demsaleke nû (bihar)ê destpêdikir, diçûne pêşwaziya sala nû.

Newroz wek cejina sala nû ya hemû gelên Arî tê hesibandin. Di nava gelên: Kurd, Fars, Tacîk, Azerî û Efxanîyan da Newroz bi şêweyên hinek ji hev cuda tê pîroz kirin. Di nava hemû Kurdan da( Sûnî, Elewî, Şîi, Êzidî, Zaza, Kurmanc(bakur û naverast), Feylî, Goran û hwd) ji vê cejinê re Newroz, lê Fars jêre dibêjin Nûrooz.

Rojhelatê Kurdistan û Newroz Ji roja yekê Adarê anku bîst roj beriya hatina Newrozê, di nava gel da liv û lebateke nû dest pêdike. Herkes ji bo tiştekî nû û hatina demeke xweştir xwe amade dike. Berê keç û jinên ciwan bi paqijiya nava malê dest pêdiken ku jêre dibêjin: malxawênî. Dayik û dapîra jî wek mezinên malbatê di demsala zivistanê da bi vehûnandina tiştên weke gore, şala piştê û gerdenê xelat ji xoştivî an jî kesên xwe yên ezîz re amade kirine. Zilamên malê jî kêmasiyên reng û rûyê nava xanî û dervey xanî serrast diken. Kirîn û karê kiryarê jî dikeve ser milê jin û mêran. Li bajaran ew bi hevre diçine bazarê, ji xwe û zarokên malê re kincên nû dikirin, lê li gunda zêdetir mêr karê kirîna derve dikin. Herwiha ji bo pîrozbayîyên roja Newrozê xelk li gor hêza xwe ya diravî(madî) du-sê tiştên girîng jî qet ji bîr naken: Şirînî, mêwe û tiştên weke fisteq, dendik, mêwîj û hwd. Xwarinên herî xweş jî di sê rojên destpêka Newrozê da tên amadekirin. Yanî bi giştî pêwîste heya roja Newrozê rengê jiyanê jî bi hemû aliyên xwe ve nû û gûherandî be. Rojek beriya 21ê Adarê bi qasî sêzdeh rojan xwîndingeh û hemû îdarên dewletê yên fêrmî tên girtin. Li gunda roja Newrozê berê sibê zû zarok kincên nû dikin ber xwe û di nava nasên xwe da(li gund û bajaran) digerin û cejinê pîroz dikin. Mezin jî bi malbata xwe re karekî wiha dikin û berê diçine dîtina mezinên malbatê( dayik, bab, mam û hwd) û bi hurmeteke mezin cejina wan pîroz dikin.

Li herêma Erdelan û Kirmaşan Sifreya Heft Sîn bedewiyeke taybet dide xemla malê. Sifreya Heft Sîn yanî: danîna heft tişt ku navê wan bi tîpa S destpêdike: Sêv(sembola dostî, evîn û hevkariyê), Sîr, Semeno an jî genimê nûşînbûyî heryek wek sembolên ji xewrabûna sirûştê), perê hesin (ku bi Farsî jêre Sike dibêjin) weke sembola bereket, hêz û keyfxweşiyê), Av, Masî û Xwedîk(ayîneh) jî wek nîşanên serkeftina zelalî û ronahîyê li hemberî tarîtî û pîsiyê û sifra ku ev tişt tev li ser hatine bicih kirin jî wek nîşana mêvanhezîya Kurda tê hesibandin.

Salên berê di erdnigariya Îranê da hejmara cejinên millî û giştî zêdetir bû, lê piştî hatina rejîma îslamî merasimên şîn û teiziyegirtinê ji şahiyên millî zêdtirin. Li gor nêrîna piraniya rewşenbîrên navdar û nasyonalîstên Îranê teşwîqkirina xelkê ji bo karekî wiha tê wateya bi cîhkirina çanda îslamî li cihê şahiyên netewî û kevnar!. Ji ber wê jî bi helwesteke tunda dijberiyê piştî hatina Xûmêynî Kurd û netewên din bi coşeke mezintir Newroz pîroz dikin. Çimkî di çaxê selteneta Mihemed Riza Pehlewî da Newroz wek cejineke hemû gelên Arî xwedî bihayekî pir zêde û li hemî Îranê bi fêrmî dihate pîroz kirin.

Di hemû serdemên dijwar da hakim û dewletên îslamî nekarîn ronahiya vî agirê han tarî biken. Ji ber wê jî di nava Kurd û gelên din yên Îranî da Newroz bi cewherê xwe yê rastîn yanî: azadî û rizgariya ji destê zor û zulma stemakaran. Newroz li ba Kurdên rojhelatê Kurdistanê yanî ji dayikbûneke nû û destpêka kar û xebateke dubare ji jiyaneke xweştir û pirbartir re.

Li gor efsaneyên Kurd û Îraniyan serhildan û serketina Kaweyê Hesinkar(wek sembola azadîxwaziyê) li dijî zor û cewra Zehakê xwînmêj (wek sembola xerabî û pîsiyê) di yekemîn roja biharê da çêbûye. Ji ber wê jî ev roj wek Nûroj an jî Newroz hatiye binav kirin. Ev rastî hem di şahnama Kurdî(ku bi zarava Goranî hatiye nivîsandin) û hem jî di şahnama şaêrê Persan yê binav û deng Firdosî da jî bi awayê helbest hatiye nivîsandin.

Di baweriya Kurdên rojhelatê Kurdistanê da Newrozê rê û ronahiyeke nû li ber jiyana wan ya siyasî-civakî vekiriye. Bi vê re ye ku em dibînin Kurda ji bo azadiya xwe heya roja îro Newroz kirine nîşana dijberiya ramanên xwe yên li dijî dagîrkerên Kurdistanê. Em vê dijiberîyê niha bêtir ji hemû parên Kurdistanê li bakurê Kurdistanê dibînin. Bi vêre ev rastî bi başî tê selmandin ku Newroza ji Kurdan re hem dubare hembêzkirina şirûştêye û hem jî nîşana rizgariya ji zor û koletiyê ye. Bi vê armancê gelê Kurd jî li rojhelatê welatê xwe sala nû ya Kurdî û destpêka biharê bi hilkirina agir pîroz dikin. Geşkirina Agirê Newrozê ji Kurdan re tê wateya dijberiya li hemberî kevneperestî û bidawîanîna jiyana hêsîrî û bindestiyê.

Newroz di nava Kurdên Sûnî û Şîi e da Li rojhelatê Kurdistanê ji herêma Mako heya Sine Kurd bi mezhebê xwe Sûnîyên Şafiî û ji wira jî heya Kirmaşan, Îlam û Loristanê jî Kurd Şîi ne. Pîrozkirina Newrozê di nava Kurdên Sûnî û Şîi da ne weke heve û hinek ji hev cudaye. Yanî Newroz ji kevin da heya roja îro di nava Kurdên Şîi da bi awayekî germ û gortir hatiye pîroz kirin. Lê di nava Kurdên Sûnî da cejina Remezan û Qûrbanê xwedî girîngiyeke zêdetirin. Ev ne tenê di nava Kurdên Sûnî da belkî di nava netewên din yên hundirî sinorên Îranê jî ku bi mezheba xwe Sûnî ne, pîrozkirina Newrozê zêde germ nebûye( mesela di nava Belûç û Erebên Îranê da). Hinek Kurdên Şîi li rojhelatê Kurdistan û Kurdên Elewî li bakurê Kurdistanê roja ji dayikbûna hezretê Elî di yekemîn roja biharê da wek cejina Newroz pîroz dikin. Di nava Kurdên Xûrasan( Şêrwan, Bicnûrd, Kelata Nadirî û Qoçan)ê da jî Newroz weke ya Kurdên Kirmaşan, Loristan û Îlam tê pîrozkirin. Tevî vê rewşê xala balkêş di vir daye ku di warê siyasî da li Rojhilatê Kurdistanê Kurdên Sûnî bêtir ji Kurdên Şîi di qada xebatê da diyarin û Nerwozê wek nîşaneke netewî ji bo bi destxistina mafên xwe yên rewa pîroz dikin. Piştî sala 1979an rewşeke wiha di nava Kurdan da baştir rûyê xwe da xûyanîkirin.

Roja îro pîrozkirina Newrozê di nava Kurdan da xwedî wateyeke siyasî ye. Kurd bi agirê Newrozê re hem xwestekên xwe yêbn siyasî û hem jî çanada xwe ya çend hezar salî nîşanî gelên cîhanê didin. Bi awayekî ku Tirkên ne Arî jî ji bo kêmkirina qîmeta pîrozkirina Newoza Kurdewarî berî çend salan navê “Newroz” kirin “Nevroz” û wek cejineke xwe binav kirin!!. Lê germahiya pîrozkirina Newrozê li Kurdistanê xeyalên Tirka vala derxistin. Li Îranê jî di rojeke wiha da Kurd bêtir xwestekên xwe yên siyasî ji dewleta navendiya Îranê re didin xuyanîkirin. Li hemberî karekî wiha dewleta Îranê jî gelek caran li bajarên Kurdistanê tedbîrên ewlekariyê bihêz diken.

Roja sêzdan ji bihara her salê Kurd tev ji bajar û gunda derdikevin ku xweşiya sirûşta biharê baştir bibînin û hiss biken. Ji vê rojê re “Sêzdeh bêder”anku( sêzdeh binder an jî dervey der) tê gotin. Di vê rojê daye ku êdî teitîlên Newrozê bidawî dibin û êdî jiyan vedigere ser rewşa xwe normal û îdareyên dewletî bi awayekî fermî dîsa dest bi karê xwe dikin.

çapkirin