50 saliya ji dayîkbûna hunermendê hêja Dilovan û nirxandina hunera wî

Kakşar Oremar, navdarenkurd@hotmail.com

Pêşgotin:

Di şerê gelên bindest de ziman çeperê dawiyê yê bergirî û berxwedanê ye. Girtina wê çeperê (sengerê) ji aliyê dagirkeran ve ji têkşikênandina netewe û pêde ti wateyeke din jêre tune ye.

Proseya pişavtina(asîlîlasiyon) Kurdan demek e, ku hatiye peyakirin û niha jî di germe-germ û asta xwe ya herî bilind de ye. Di nîvê duyê yê sedsala derbasbûyî de înternasyonalîzma bêder û dîwarê Kurdan bûne bingeha hizrî û saykolojîya vê helandina hêdî û  bê deng!.

Di salên dawiyê de jî, şikesta Kurdan ya leşkerî, ev meydan ji dagirkerên Kurdistanê re berfirehtir kiriye. Ger şiyarbûna neteweyî negehe hewara me û li ser parastina kesayetî, ziman û çanada xwe em bi îsrar nebin, gilobalîzim û teknolojiya nû ya zaniyarî, yê îmkanên encama vê prosesê bi liv û lebattir bikin. Bêhîvîtî, perçe-perçebûn û zelûliya me ya îro hinek ji nîşanên vê qedera reş in.

Ne merc e, ku helandina gelên jêrdest her bi zordarî, ziman qedexekirin, ragûhastin û bi awayê wêrankirina gund û bajaran be. Nexêr, di bin siya teknolojiya ragehandin û nebûna şiyariya neteweyî de, asîmîlekirin encameke objektîv a bi hev re jiyana dûr û dirêj a gelê serdest û bindest e. Yanî peywendî bi vê ve nîne, ku dagirkerên me dilovan in an stemkar, bi wijdan in yan bê wijdan. Em jî ne Viyêtnamî ne, tenê tank û firoke û eskerên dagirker bibînin û gelê serdest jî bi hezaran kîlometroyan ji me dûr be. Ti dîwarên kin(şur) û çeper me û dagirkerên welatê me ji hev naqetînin. Em û ew ne tenê hevayîn(him ol) û rengê pêstê me jî yek e û adetên ji hev nêzîk û dîrokeke tevhev me bi hev re heye, belkî wek Bûlent Ecewît dibêje:" Mîna goşt û hestî têkel in"!.

Par dagîrkerên Kurdistanê ti sedemeke asîmîlasiyonê nemaye, ku di derheqa Kurdan de bikar neyînin:

Qirkirinên bi gelemper, kavilkirina gund û bajaran, dagîrkirina raste-rast a leşkerî, sirgûnkirin(dûrxistin), înkarkirina Kurdan mîna netewe, ...hwd.

Lê şêweyê herî bi bandor ji bo helandinê, ku dagîrkerên Kurdistanê bê cudahî pişta xwe pêve girêdane, jinavbirina zimanê Kurdî ye. Hinek ji wan bê virda-wirda mîna zimanekî serbixwe înkara hebûna wî dikin(Sûriye û Tirkiye), hene zimanê Kurdî davêjin pişt guhên xwe wek zimanê xwendin û zanist û mediyayê(Îran), hene jî mîna zimanekî serbixwe dipejirînin, lê  rêya geşkirinê jêre nadin û nahêlin mîna zimanekî standard ê fêrmî cîgir bibe(Îraq).

Di hal û rewşeke wiha de, ku Kurd li hemû Kurdistana mezin di hemû waran de dihatin serkût kirin û hemû rêyên pêşdeçûnê li ber piyên wan girtî bûn, Kurdên Ermenistanê dengê evîna ziman û hunera Kurdî di nava piraniya Kurdên Kurdistanê de belav dikirin. Êrîvan mîna paytexteke Kurdan ya çandî bû, ku dengê bilora Egîdê Cimo, stranên Karapêtê Xaço, Reşîdê Baso, Belga Qado û di van salên dawiyê de jî dengên nû yên mîna Dilovan û gelek kesên din di nava Kurdên Kurdistanê de belav dikirin.

50 sal derbas bûn:

Hunermendê xwedî hest û hissên hunera Kurdî Dilovan di 01.08.1953an li bajarê Êrîvanê (paytexta Ermenistanê) di nava malbateke dengbêj de hat dinê. Bavê wî Reşîdê Baso xwediyê deng û hunereke giran a dengbêjiyê ye, ku 52 stranên wî tenê di radiyoya Êrîvanê de hatine tomarkirin. Delane, Xozandaxê, Peya, Yusifbegê, Were Mêvan, Felekê û bi dehan stranên din bi dengê Reşîdê Baso gelek caran gehane guhê me û hemû Kurdên Kurdistanê.

Malbata Dilovan bi koka xwe ji çiyayê Tendorekê yê nêzî Beyazîdê ye. Ew ji eşîreta Reşî û bi eslê xwe ji Colemergê hatine herêma Beyazîdê. Sedemên koçberiya wan jî ber bi Ermenistanê girêdayî pirsên olî û siyasî ne, ku piştî fermana Ermeniyan di sala 1915an de çêbû.

Dilovan hên ji zarokatiya xwe de, ji berku bavê wî dengbêj bû, guhên wî di nava dîwana dengbêjan de vebûn, ku li ser daxwaza bavê wî yê hunerhez hertim li dora hev kom dibûn û kilamên Kurdan yên otantîk distiran. Dilovan di nava şahî û govendên Kurdên Ermenistanê de bi evîneke bêdawî beşdar dibû. Bi vî awayî, hunerê, xwe di nava rehên dilê wî de pêçand. Ew 2 bira û pênc xwîşk in, ku mixabin birayê wî Dawûd Dilovanî di sala 1997an de li Almaniya çû ber rehmetê. Dilovan di derbarê birayê xwe de dibêje:

 “Dawûdê birayê min dema ku ez hê 11 salî bûn ji min re gîtarek kirî û rêya min ya li ser şôpa hunerê vekir. Ji wê rojê heya roja îro ez li ser vê rê, anku rêya hunera Kurdî ya resen dimeşim. Bavê min û dengbêjên din yên Kurd li Ermenistanê wek Necoyê Babasî, Sosika Simo, Belga Qadir, Zadîna Şakir, Şeroyê Biro, Efoyê Esed, Memoyê Silo, Karapêtê Xaço, Egîdê Têcir, Egîdê Cimo, Xelîlê Evdile û gelekên din bandora xwe li ser karê min yê hunerî danîn.”

Yekemîn strana ku Dilovan ji xwe re afirandiye” Lê lê Sîmê xasa min”e, ku di sala 1970î de xwend. Gelek stranên ku Dilovan di nava şahî û dewatan de diafirandin zû diketin ser lêvên gel û li her derê belav dibûn. Mîna stranên " Lawik çûn zozana, Hey Silêman, Leyla Leyla, Domamê û gelekên din, ku tev di salên 1970an heya 1980an de pir ji aliyê gel ve hatine pêşwazî kirin.

Piştî ku li bakurê Kurdistanê dengê şoreşa Kurdan bilind bû, Dilovan ji nava Kurdên Sovyetistana berê yekemîn kes bû, ku dengê şoreşê bi stranên xwe gehand nava Kurdên Ermenistan û Ewropayê. Piştî wê ji salên 1985an û pêde Dilovan di karê xwe yê hunerî de pêngavên nû avêtin û stranên mîna " Sîpanê Xelatê, Hey hey Kurdino ka Kurdistan, Dayika Min Kurdistan, Şer dikim şer naxwazim, Bavo, Perîşan, Şehîd Namirin, Kî dibêje Kurdistan çû,…." û pir stranên din yên folklorî û siyasî jî di nava behremên Dilovan de tên bihîstin. Naveroka strana "Sîpanê Xelatê" bi serê xwe felsefeya mayîna neteweya Kurd ya li ber şopa talanên Tirkan ji me re dide diyarkirin, ji ber ku ava Wanê ava qudretê (bihêzbûnê) ye.

Heya niha ji xeynî stranên gelêrî, bi giştî 48 stranên Dilovan hene.

Sala 1977an Dilovan di du hêlan de li ser hunerê kar dikir. Ew him di nava gelê Kurd de mijûlî karê hunerê bû û him jî di nava orkêstrayeke Ermenistanê de, ku têde kilam û folklora cîhanê bi 16 zimanan dihat pêşkêşkirin, kar kiriye. Ji bona wê jî bi rêya wê orkêstreyê re ew di nava gelek gelên Sovyetistanê de hatiye nasandin.

Dilovan di derbarê armancên xwe de, yên ji bo karê hunerê, dibêje:

” Ez dixwazim ku her hunermendek bikarîbe hunera gelê Kurd bi awayekî zanistî bigehîne dereceyên here bilind. Ji ber ku herkes dizane, huner û çanada Kurdan gelek kevnar e, lê bi sedsalan ketibû bin bandora gelên cîran. Îro derfet ketiye destê me, ku em bikaribin vê çanada bav û kalên xwe ji her alî ve bi awayekî zanistî pêş bixînin.

Hunermendên mîna Kawîs Axa, Meryem Xan, M. Arifê Cizîrî, Hesen Cizîrî, Şakiro, Şeroyê Biro ji hunera Kurdî re bûn bingeheke dîrokî û dewlemend, lê pêwîste nifşên nû bi wan dengan ve hemû tiştên xwe yên Kurdewarî û kevnar bi awayekî nûjen û bi harmoniyeke nû pêşkêşî civata xwe ya îroyîn bikin. Ez di wê baweriyê de me, ku pêwîst e di vê dema pêşdeçûna teknolojiyê de hemû cureyên mûzîka Kurdî jî hebin. Mîna senfonîk Orkêstra Kurdî, Opêra Kurdî, Opêrêta Kurdî, mûzîka Caz, Rock û hemû rengên din yên mûzîkê, ku li cîhanê hene. Ji ber ku em jî pareke neteweyên vê cîhanê ne.”

Dilovan gelek keyfxweş e, ku niha medya Kurdî bi pêşketiye û xebata xwe ya li ser çand û hunera Kurdî pêşde dibin. Ew dibêje:" Pêwîst e TVyên Kurdî hemû kar û xizmeta xwe bêxên xizmeta dewlemendkirina huner û çanda Kurdan. Bila deng û hunera Kurdî bigehe her dera cîhanê û zarokên me guhê xwe bi hunera Kurdî vekin."  

Zarokên Dilovan Nûrê û Reşo Dilovan li ser riya dûr û dirêj a bav û kalên xwe dimeşin.  Nûrê Dilovan di konsêrvatora Êrîvanê û Reşo Dilovan jî di akademiya mûzîka Êrîvanê de xwendina xwe ya li ser hunera Kurdî û cîhanî didomînin.  Ew fêkiyên malbata Reşîdê Baso û Dilovanê hunermend in.

Dilovan bi îsrar dixwaze ji niha û pêde bi awayekî nûjen hunera xwe ya Kurdewarî pêşkêşî gelê xwe bike. Berhemên Dilovan heya niha bi germî ji aliyê gelê Kurd ve hatine pêşwazîkirin. Ji ber ku ew serokaniya ku Dilovan jê av vexwariye, paqij û Kurdî ye. Ava wê ji mîrasekî çend hezar salî tê.

Dilovan sala 1990î kasêta xwe ya yekemîn " Dayika min Kurdistan", li 1992an " Rêya Serxwebûnê", li 1994an "Şer dikim şer naxwazim", li 19997an "Ava Şîn", li 1999an "Evîna Me", û di sala 2002an "Bihara Rengîn" pêşkêşî civata mûzîkhezên Kurdistanê kirine.

Di salên berê de, ji ber ku di sîstema Yekîtiya Sovyet de ji Kurdan re çêkirina kasêtan pir zehmet bû, lewma jî ti kastêtên Dilovan li wê demê çênebûne. Lê bi sedan stranên gelêrî bi dengê wî û gelek dengbêjên din yên Ermenistan û Gurcistanê di nava gel de belav bûn û li arşîva radyoya Êrîvanê mane.

50 sal e, ku zêdetir ji 40 salên wî di nava derya hunera Kurdî de derbas bûne, ji bo karekî wiha pîroz ne hindik e. Hîvîdar im, ku Dilovan wan tecrûbeyên xwe yên li ser hunera resen a Kurdî bi awayê nivîskî pêşkêşî nifşên paşeroja welatê xwe Kurdistanê bike.

Em bi dilgermî û kêfxweşî 50 saliya temenê pir qîmet ê hunermendê xwe Dilovanê hunerhez pîroz dikin. Bi hîviya wê rojê, ku ew bi dengê xwe yê xweş berhemên hîn dewlemendtir biafirîne.