Di Serhildanên Siyasî Da Rêberên Şoreşê Dikarin

Xwedî Rolekî Çawa bin?

(Pêşkêş Ji Riha Bilinda Pêşewa Qazî Miehemd re)

Kakşar Oremar, kakshar_oremar@yahoo.de

Dema ku netewek di şoreş an jî bizava xwe ya siyasî da rastî şikestê tê, tenê dest ji çek û silahan bernade, belkî ew çand û taybetmendiyên xwe yên netewî jî ji dest didin an jî ji bîra dikin û bi yekcarî ji aliyê hêza serdest ve tên asîmîlekirin. Hinek ji rêber û qehremanên dîroka azadîxwaziya Kurdistanê bi dilêrî li heberî dagirkerên axa me sekinîn û heya roja îro jî bûn sedem ku Kurd di dewama xebata xwe da xwedî moraleke bilind ya siyasî bin. Ew hertim di wê baweriyê da bûne ku Kurdistan xaka Kurdaye û pêwîste bê rizgarkirin. Peyam û xweziya ku divê em hê jî di sedsala peywendî û ragehandin(communication)ê da alahilgirên wê bûn. Ew nirxên siyasî ku heta roja îro jî me nekariye bihayê wan di mejiyê xwe da tomar bikin, ew lîderin ku di xweşî û nexweşiyan de li kêleka gel mane. Mixabin netwên ku qedirê mîras û nirxên xwe yên dîrokî nezanin, hertim dîroka wan dubare bûye. Çimkî dîrok saman û gencîneyek kulturiye. Ji bo ku em bikarîbîn hêzekê ji bîr û baweriyên xwe re peyda bikin, pêwîste reh û rîşeyên wan baweriyên xwe di gencîneya dîrokê da peyda bikîn. Daxwazên gel ji rêberên îro yên qada siyasiya Kurdistanê çine? Em dikarin şi îbretekê ji wesyetnameya rêberekî mîna nemir Qazî Mihemed, Seyîd Riza Dêrsimî, Şêx Ûbeydulah Nehrî, Nûrî Dêrsimî û hwd bistînin?

Dema mirov cewherê jiyan û ramanên rêberên Kurd dinirxîne, zû pêdihese ku wan di zindî mayîna nasnameya me ya netewî de rolekî mezin lîstine. Ji bona wê jî em bi qehremanên mîna Pêşewa Qazî Mihemed, Mistefa Barzanî, Mezlum Dogan, Mame Rîşe, Cigerxwîn, Mihemed Husên Sêyfê Qazî, Kemal Pîr û hemû eymetên xwe yên netewî serbilindin. Ew bi çi awayî bi dagirkerên Kurdstanê re di dan û standinê da bûne û dagirkeran bi çi awayî dan û standin bi wan re kiryie? çaxê ku hatine girtin çawa niwênertiya doza Kurdistanê kirine û ji nifşên piştî xwe re çi wesyet kirine? Aya siyasetmedarên qada siyaseta îro yên her çar perçên Kurdistanê dikarin bi serbilindî ji azmon(îmtihan)a bav û bapîrên me derkevin?

Her tişt li ber çavane û ezê li vira tenê behsa hinek taybetmendiyên Pêşewa bikim ku piştî zêdetir ji 60 salan hê jî modêrnîtebûna bîr û ramanên wî li ber çavanin:

Hemû rojê berê sibê Pêşewa ji xew radibû, piştî siporê bi peyatî ber bi cihê xwe yê kar û xebata rojane dimeşiya. Heft tirimbêl(auto) li ber deriyê mala wî bûn, lê germahiya têkeliyên wî bi gel re di sewiyeke pir bilind da bûn. Hema ji vira bû ku demokratîkbûna hikumeta Kurda dihat ber çav. Qazî mirovek bû ku dixwest desthilatdarên komarê ne bi zor û stemkariyê, belkî bi evîneke Kurdistanî li ser dil û mejiyê gel hukimdariyê bikin.

Qazî Mihemed tevî ku di mizgeft û medreseyên olî de xwenibû, lê mirovekî rewşenbîr bû. Pirtûkxaneya wî di bajarê Mehabadê da ji pirtûkxaneya dewletê gelek mezintir û dewlemendtir bû. Li wira bi zimanên Kurdî, Farsî, Erebî, Ingilîsî û Rusî pirtûk hebûn. Li vira rastiya ku dibêjin Qazî mirovekî rewşenbîr bû, baştir tê selmandin.

Di wan salan de Qazî Mihemed û endamên din yên malbatê zêdetir ji îdareyên dewleta Pehlewî pirsgirêkên xelkê çareser dikirin. Ew di nava êş û elemên gel de mezin bibûn. Şîreta wî hertim ji xelkê re ew bû ku bixwînin û bi vêre sewiya kultura civaka xwe jî bibin serî. Hingî dikarin qedera xweya paşerojê jî bidin diyarkirin. Li ba wî xwîndin derdê hezar derdan dihat hesibandin, heta derdên bêderman jî. Ji ber wê jî weke bavekî dilovan bihayek giran dida xwîndina zarokên Kurd. Dema bû serokkomarê Kurdistanê jî wezareta perwerdê li ba wî ji wezaretên din bi qîmettir bû. Heftiyê çend rojan bi wezîrê perwerdê re rûdinişt, ew rênimonî dikir û guhdarî pêşniyar û daxwazên wî dikir. Seredanên wî yên berdewam bo xwîndingehên zarokan û gotarên ku di vê derbarê da xwendine, hê jî di bîra gelek kesan da mane. Xweziya temenê komarê zêdetir ji salekê bûya, hingî heta îro jî rewşa me Kurdên Kurdistana mezin jî yê cudatir bûya ji vê rewşa ku îro em têda ne.

Di bîr û ramanên Pêşewa Qazî Mihemed da demokrasî bi wateya xwe ya îro tê dîtin, lê ne ew demokrasiya di welatên rojhelata navîn da belkî demorasiya ku di welatên weke Swiss û Belçîka da peya bûye. Hêşta jî rayedarên komarên: Îran, Tirkiye û Sûriyê bi qasî nemir Qazî Mihemed ji cewherê demokrasiyê fam naken. Çimkî baweriya wî bi wekheviya hemû mafên mirovan hebû. Yehûdî û Ermeniyên bajarê Mehabdê hêşta jî bi hesreteke mezin behsa pirensîpên Qazî yên homanîstî dikin. Ji xwe heyfe ku mirov navê dîktatorekî mîna Seddam Husên an jî Aytulah Xumêynî li kêleka navê Qazî Mihemed binivîse, lê başe ku ferqên di navbera kesayetiya wan da bi bîra xwîndevanan ka kê çikir û çawa dawî bi jiyana wî hat.

Jin li ba Qazî weke mêran xwedî hemû mafên jiyanê bûn. Di pênc salên ku herêma Mukriyan bi awayekî nîv fêrmî di destê Kurdan da bû, Pêşewa Qazî pir xebitî ku hinek gûherandinên mezin di mejiyê civaka mêrsalar da pêk bîne. Çîna ku qedera keç û jinan di destê wan da bû. Herçend ji aliyekê civaka feodal û ji aliyê din jî şêx û melayên oldar li dijî van nêrînên wî bûn, lê wî bi belge û awayekî mentiqî ji wan re îspat kir ku divê di hinek zagûnên îsmalê da li gor pêwîstiyên demê reform bên çêkirin. Ji bo îdeyên wiha bû ku hinek şêx û meleyên paşvero Qazî wek „kafir“ jî binav kirin. Lê çîna rewşenbîr ku ji guherandinên civakî û zanist yên cîhanê haydar bûn, pêre bûn û bi dil û can piştgîrî didane hewildanên wî yên pêşkeftinxwaz. Ew heft rojan bi mele û şêxên mezin re kete nava minaqişeyên germ û dirêj, heya ku di vê îdeya xwe de ku jin jî weke mêran dikarin xwedî hemû cure mafan bin, biser ket. Ew di gotin û pratîk de weke hev bû.

Komar roja sêşemiyê di 22.01.1946an da pêk hat û di 17.12.1946an bi ketina artêşa Îranê ya nava bajarê Mehabadê têk çû, lê di wî temenê kurt de: yekîtiya jinan, artêşa Kurdistan, çapxana Kurdistan, radioya Kurdî, şano û sînema û gelek sazî û rêxistinên din dest bi jiyana xwe kirin. Di sazî û rêxsitinên dewletê de Kurdî zimanê fêrmî bû. Pirtûk jî bi zimanê zikmakî dihatin weşandin.

Di rûpelên rojnama Kurdistan(organa fêrmiya HDK)ê da navê gelek nivîskar û helbestvanên mezin tê ber çavan. Azadiya qelem bi wateya xwe ya îroyîn hebû û hingî sansor tiştekî bêwate bû. Qazî Mihemed wek serokkomarê Kurdistanê piştgîrî dida tevaya sazî û rêxistinên navbirî û bi şîdet li dijî bîr û ramanên dogmatîk bû. Bi çêbûna komarê re di jiyana edebiyat û rojnamegeriya Kurdî da jî rûpelekî nû vebû. Hêmin, Hejar, Ebdulrehman Zebîhî, Qizilcî, Rehîm Qazî, Dilşad Resûlî û çendîn kesên din tev berhemên komara Kurdistan in.

Wêneyekî Qazî Mihemd di deftera wî ya kar de heye ku xerîta Kurdistana mezin li piş serê wî hatiye hilwasîn. Ev wêne pir watedar e û bala gekek nivîskar û rojnamevanên ku hingî seredana wî kirine, kişandiye. Yanî evîna wî hemû Kurdistan bû û xuyaye ku baş agehdarî serhildanên Kurda yê berê bûye. Roja îlankirina komarê jî li ser dîrok û serhildanên Kurda di sedsalên derbasbûyî da axivîbû.

Min bi hemû zarokên Pêşewa Qazî( Elî, Munîr, Fewziye, Suhêyil, Meryem) re hevpeyvîn çêkirine. Ew bavekî dilovan û zarokên xwe teşwîq kirine ku li gor pêwîstiyên civakê herkes di warekî da bibe bispor. Mesela hertim ji Fewziyê xwestiye ku bibe ajoyê teyarê. Mîna Qazî jî weke yek ji wefadartirîn jinên cîhanê, bi hesreteke kûr li ser taybetmendiyên hevalê xwe yê jiyanê diaxivî. Wê hertim wiha digot:” Êdî zehmete ji vir û şûnda di nava Kurdan da kurekî wiha biwelide...”

Ji bo ku daxwazên Pêşewa werin cih, gere îde û ramanên wî neyên ji bîr kirin. Jiyan rojekê zû an jî dereng bidawî dibe, lê nav û ramanên mirovheziyê namirin. Destkeftên komarê ji mere mîrasên dîrokî û nemirin. Ji bona wê jî di dawiyê da dibêjim:

Her berz û şikawe bêt alay Kurdistan

Her dirêj û pirrêbwar bêt cejinî duy Rêbendan.

çapkirin