14mîn salroja shehîdkirina nemir Dr. Qasimlo

Jiyana Qasimlo

Dr. Ebdulrehman Qasimlo di 22’ê Dêsambira sala 1930’an di nava malbatek dewlemend û navdar de li bajarê Urmiyê hat dinê. Wî xwîndina xwe ya destpêk û navincî li bajarê Urmiyê bi dawî anî û piştre ji bo berdewamkirina xwendina xwe çû bajarê Tehranê. Ebdulrehman Qasimlo ji temenê zarokatiyê bi wan hûrbînîyên xwe yên kûr, zû pêhesiya ku gelê wî di rewşeke kambax û dijwar de jiyana xwe didomîne. Herçend Ebdulrehmanê nûgihiştî ji malbatek dewlemend û bavê wî Mihemed Axayê Wisuq yek ji dewlemend û feodalên herî mezin di herêma Urmîyê de bû, lê wî jiyana xwe qet ji derd û xemên jiyana xelkê reş û rût cuda nedidît. Ew ji wan jî dûr neket û ji bona standina mafê wan heta canê xwe bexşî. Li ser wê helwesta Kurdheziyê wî çalakîyên xwe yên siyasî ji sala 1945’an dema ku hê di temenê 15 saliya xwe de bû bi pêkanîna (Yekîtiya Ciwanên Demokratên Kurdistan - YCD.K)ê di bajarê Urmiyê de dan dest pêkirin. Piştî ku Komara canemerga Kurdistan (Mihabad 1946) bi hevkariya hêzên biyanî û xiyaneta Yekitiya Sovyeta(Sovyetistana berê) têkçû, Dr. Ebdulrehman Qasimlo bi hevkariya gelek hevalên xwe yên din xebata xwe ya siyasî bi rengekî nihînî û berfireh dîsa da destpêkirin. Piştre ew bû endamê fêrmiyê Hizbî Demokratî Kurdistan. Bi vî rengî wî arman û riya xwe ya dûr û dirêj hilbijart. Di kar û xebata siyasî de dayika Kurd Mîna Qazî jî gelek hevkariya wan dikir û bi hemû îmkanên xwe yên maddî û mei’newî hevkariya HDK û ciwanên Kurd dikir.(1)

Ebdulrehman Qasimlo di temenê 18 saliya xwe de ji bo xwîndina bilind çû welatê Firansê. Piştî demekê ji wir çû Çikuslowakîya û piştî ku li zanistgeha Piragê lîsansa xwe ya di warê siyasî - civakî de stand di sala 1952’an de çaxê desthilatdariya Dr. Mihemed Musediq vegeriya Îranê û di xebata dijî empiryalîzmê ya ji bo millîkirina petrola gelên Îranê li rex hêzên opozîsyonên rijîma seltenetiya M. Riza Pehlewî cih girt. Qasimlo herçend bi temenê xwe ciwan bû lê lê li wir ji bo siyasetvanên Îranî hat xuyanî kirin ku E. Qasimlo di kar û xebata siyasî de mirovekî jîr û jêhatîye. Yanî wî bi pirensîb û terzê xebat û nirxandinên xwe yên siyasî-zanistî bala herkesî kişand ser xwe.

Emperyalîzma Amirîka wê demê Îran kiribû navenda xebata xwe ya dijî bizavên hevrik li dij emperyalîzmê û hereketên azadîxwaz di Rojhilata Navîn de. Mihemed Riza şahê Pehlewî jî bi hevkariya Amrîka û welatên rojava bûbû jandarmê herêmê û mîna xûlamekê, fermanên wan yên qirkirin û serkûtkirina hêzên azadîxwaz cî bi cî dikirin. Ev ji aliyê şahê bê îrade ve bersivek bû ji bo wan xizmetên bêgane û emperyalîzma Emrîka ku bi jinavbirina Komara demokratîka Kurdistan û têkçûna dewleta Dr. Mihemed Musediq bi hemû şêweyan hevkariya wî û vegera wî ya ser kursiya seltenetê kiribûn û berevajî xwesteka piraniya gelên Iranê, bi pîlanên çewt careke din ew vegerabdibûn ser desthilatdariyê.

Dr. E. Qasimlo Piştî pênc salan xebata li dijî Empiryalîzmê careke din vegerî Çekuslovakîya û karî di sala 1962’an de ji zanstgeha Piragê doktoraya xwe ya di para aborî de jî bistîne.

Dr. Qasimlo heya sala 1970’an wek mamosta di zanistgeha Piragê de êkonomiya Kapîtalîstî, êkonomiya Sosyalîstî û teoriya pêşkeftina aborîyê, karê xwe yê dersbêjiyê domand.

Karekî herî girîng di jiyana Dr. Qasimlo de ew bû ku ji sala 1976’an heya 1978’an di para ziman û bajarvaniya Kurdan de di zanistgeha Surbonn li Parîs, mijûlî dersgotinê bû. Wî bi nivîsandina çend babetên cur bi cur di rojname û kovarên Ewropî de derheqa jiyana civakî, dîrok û rewşa siyasiya Kurdan di wê demê de karî heya radeyekê dîrok û pirsgirêka gelê Kurd baştir bi raya giştiya Ewropa bide nasandin.

Dr. Qasimlo li Ewropa mîna kesayetiyek siyasî û zana derheqa pirsgirêka netewîya gelê Kurdistanê de dihat nasandin û dewletên Ewropî di vê derbarê de dîtin û nirxandinên wî mîna serokaniyekê dihesibandin.

Li 11 marsê sala 1970’an dewleta Beesîya Îraqê neçar ma ku bi Kurdên başûrê Kurdistanê re li ser maseya gotûbêjê rûne. Dewleta navendiya Îraqê bangek ji bo otonomiya başûrê Kurdistanê da xuyakirin. Wê demê para parastina Iranê anku (SAWAK)’ê li hemû Îranê û bi ntaybetî jî li rojhilatê Kurdistanê bîr û rayên azadîxwaziyê di mejî û singê hemû gelên Îranê de berbest û zindanî kiribûn. Dr. Qasimlo ji bo ku çalakîyên HDK baştir ji berê organîze bike vegeriya Îraqê û li wir bi hevkariya hevalên xwe karî di demek kêm de kar û barê xwe yê rêkxistinî derbasî herêmên Rojhilatê Kurdistanê biken.

Piştî ku di sala 1979’an Mihemed Riza şah Pehlewîyê gor bi gor ji Îranê reviya Dr. Qasimlo vegeriya Rojhilatê Kurdistanê û xebata xwe ya siyasî bi rengekî berfireh li hemû Rojhilatê Kurdistanê da destpêkirin. Piştî serhildana hemu gelên Îranê, Kurdistan jî ket destê şoreşgerên Kurd û xelkê welat, xwe azad û serbest hiss kirin.

Berhemê herî navdar û girîngê şehîdê nemir Dr. Qasimlo ku têza doktoraya wî ye, pirtûka wî ya bi navê„ Kurdistan û Kurd “e ku bi şêweyek akademîk û zanistî lêkolînên wî di vê pirtûkê de hatine nivîsandin. Ev kitab yek ji çavkanîyên herî i’lmî û baş e ji bo nasandina dîrok, aborî û xebata siyasîya Kurdan bi gelên cîhanê ku bi awayekî berfirehtir pirsgirêka gelê Kurdistanê nas bikin.

„ Kurdistan û Kurd „ heya niha bi çendîn zimanên zindî yên cîhanê( Inglîzî, E’rebî, Farisî û…) hatiye wergerandin.

Dr. Qasimlo bi hûrbînîyek temam hemû aliyên pirsgirêka Kurd di vî berhemê xwe yê pirbar de şirove kirine.

Rêberê Gel

Piştî ku di sala 1979’an de bi têkoşîn û xebata hemû gelên Îranê dawî bi desthilatdariya 2500 saliya şahên Îranê hat, meleyekî paşvero yê bi navê (Ruhillah Xumêynî) ji paytexta Firansê(Parîs) vegeriya Iranê û bi damezrandina komara Islamî di hemû waran de bû serdestê çarenivîs û qedera hemû gelên Iranê. Wî bi navê îslamê hêdî-hêdî berevajî daxwazên gelên Iranê ku li benda reform û azadîyên siyasî-cîvakî bûn, dîktatoriya xwe ya paşvero bi darê zorê di Îranê de di Iranê da damezrandin. Wê demê piraniya xaka Rojhilatê Kurdistanê bi hêz û hevkariya her du rêkxistinên Kurdan yên serekî (Komele û HDK.I) ji bin desthilatdariya dewleta Pehlewî hatibû azadkirin. Gel piştî bi dehan salan bi rihetî bêhna bayê azadiyê kişandibû û qedirê azadiyê li ba wan bêtir ji berê hatibû xuyakirin. Kar û barê welatê Kurdan ketibû destê her du rêkxistinên navbirî.

Piştî serhildana Simkoyê Şikak(1920- 1930) û pêkhatina komara kêm temena Kurdistanê(Mihabad 1946) ev sêyemîn car bû ku Kurdan xwe azad didîtin.

Mixabin ev rewşa xweş jî zêde nedomî û rejîma paşveroya Îranê nexwast ku rastiya pirsgirêka gelê Kurd di Îranê de bipejirîne û çareseriyekê ji vê problema dîrokî re bibîne. HDK û KOMELÊ xwestin ku bi gotûbêj û hevdîtinan bi dewleta navendiya Iranê re pirsgirkê çareser biken, lê artêş û pasdarên Komara Îslamî bi hevkarîya cehşên welatfiroş û hinek aliyên xwefiroş dest bi hêrişên xwe yên dijwar kirin û dîsan jî Kurdistan bû qada şerên bi xwîn û malwêranker. Pasdarên komara Xumêynî bi hemû hêza xwe nekarîn pêşmerge û hêzên gel li Rojhilatê Kurdistanê toşî şikestê biken. Rejîma desthilatdara meleyan ( Xumêynî, Refsencan, Xelxalî û…) dema zanîn ku bi şerê çekdarî nikarin li hemberî berxwedana gelê Kurdistanê şerê xwe yê gemar bidomînin, bi riyek din li dijî Kurdan dest bi kar bû û ji silahê olî, paşverotiya civakî û cudahiya mezhebê Kurd û Persan mifa wergirt. (2)

Xumêynî ku xwe wek rêberê cîhana îslamê bi raya giştî dida nasandin di 19. Agusta (19. 08. 1979’an) de li dijî gelê Kurdistanê CÎHAD(zibare) da î’lamkirin. Dr. qasimlo pir xebitî ku bi rêya hevdîtin û danûstandinên siyasî pirsgirêka Kurdistanê bi rejîma îslamî re çereser bike, lê mentiqa karbidestên komara îslamî di wê pîvanê de nebû ku perspektîvên Dr. Qasimloy ji bo çareserkirina pirsgirêka kêmnetewên Iranê bipejrînin. Ew di cîhana siyasî de du dunyayên ji hev cuda bûn. Dr. Qasimlo mirovekî demokrasîxwaz û mentiqî bû.

Piştî cîhada Xumêynî ya ku Kurd wek kafir û dijberên şoreş û dînê îslamê bi alîgirên xwe dan nasandin, hêrişên weke çaxê Moxolan ku li ser gelên Rojhilata Navîn hatibûn destpêkirin, li dijî Kurd û şoreşa gelê Kurdistanê jî dest pêkirin. Berxwedana şervanên Kurd karekî dîrokî bû, lê şêweyên hovane û dûr ji pirensîbên mirovanetiyê ku ji aliyê pasdar û artêşa xwînxwara Komara Îslamîya Îranê ve dihatin lidarxistin û kirin, HDK û KOMELE neçar kirin ku ji Rojhilatê Kurdistanê derkevin. Xuyaye ku di vê xwe paşvekişandina hêzên siyasîyên Kurdan de xiyaneta caş û hinek Kurdên xwefiroş jî teisîreke mezin hebû. Piştî vê valabûnê bi hezaran Kurd ji aliyê beşa parastin(êtila’at)a dewleta Îranê ve hatin tîrbaran kirin û daleqandin. Girtîgehên hemû Îranê bûbûn mala Kurdên şoreşger. Hemû Kurdistan mîna zindanek mezin di bin çekmeyên xwînmêjên komara Xumêynî de bûbû meydanek tejî xwîn ji xwîna sora keç û xortên Kurdistanê yên welatparêz.

 Şerê partîzanî yê hêzên Kurdistanî li dijî komara îslamî

Pêştî ku komara îslamî bi hemû şêweyan şerê xwe yê li dijî Kurdan dest pêkirin, HDK û KOMELÊ şerê xwe yê çekdarî bi şêweyên partîzanî û bi berfirehî di hemû deverên Kurdistanê de berdewam kirin. Ev siyaseta şehîdê nemir Dr. E. Qasimlo bû ku bi awayê partîzanî li dijî hêzên dagirker şer biken û vê taktîka Kurdan dewleta Îran xiste nava tengavîyên mezin û pirsgirêka Kurdistanê di qada navnetewî de dengek mezin veda. Şerên partîzanî ku bi piranî li her du wilayetên Urmiyê û Sinendecê diqewmîn, xisarek canî û aborî ya pir mezin dida rejîma Xumêynî. Beşa êtila’at(êstixbarat)a Komara Îslamî ji bo vemirandina vê bizava Kurdan dest avête hemû şêwe kiryarên terorîstî. Bi taybetî di Kurdistanê de diravekî bêhisab xerckirin ku sîxorên xwe di nava Kurdan de zêde û zêdetir bikin. Kurdistan mîna kawilxane(xirabe)kê, wêran bûbû û bi hezaran gund hatibûn şewitandin û wêrankirin. Rewşa aborîya gel bi şêweyek berçav hatibû xwarê ku heta roja îro jî şûnewarên vê siyaseta çewit li ber çavanin. Birsîtî(birçîbûn), zindan, daleqandin, kuştin û birrînên bê mehkeme, bêkarî û malwêranî di jiyana Kurdan de bûbû tiştekî rojane.

Ji bilî wê, êstixbarata Komara Îslamiya Îranê bi rengekî nêhînî û veşartî di nava ciwanên Kurd de tiryak, heroyîn(narkotîk) û vexwarinên elkolîk ku li gor zagonên îslamê kişandin û vexwarina wan bqedexe bû, belav dikirin!!.Mixabin niha jî ev siyaseta wan li hemû Kurdistanê didome û heya radeyekê jî ew di siyaseta xwe ya nemirovane de bi ser ketine. Ev karê wan ji bo tunekirina balê herî bi teisîrê şoreşê yanî hêza ciwanên Kurdistanê bû ku bîr û ramanên Kurdayetî û şoreşgeriyê ji mejiyê wan derxînin. Armanca wan ji navbirina mejîyê şoreşê bû. Ji bo ku ew bikarîbin îradeya berxwedana gelê Kurd bişkinên û pêşeroja hereketa millîya Kurdistanê toşî şikesteke dîrokî biken, hemû siyasetên dûr ji exlaqê civatek medenî bikar anîn. Wan bihayê heroyînê yê giran di Kurdistanê de erzantir kirin daku mejiyê ciwanên Kurd bi yekcarî felec biken. Lê bihayê tiryakê ku mîna heroyînê ne giran(ne bi qîmet)e, sal bi sal li hemberî bihayê heroyînê girantir kirin. Bi vî rengî wan bera herkesî dan kişandina heroyînê ku li ser sîstema mejî û di nava xwîna mirovan de cîgir dibe.

Dr. Qasimlo û hereketên siyasî di Kurdistanê de zû bi vê pîlana komara îslamî hesiyabûn. Ji ber wê jî bi riya radyo û weşanên xwe yên çapemenî yê dixebitîn ku rastiyan bi gel bidin famkirin.

Rojhilatê Kurdistanê di hemû Îranê de bi nisbeta herêmên din yên Îranê xwedîyê yek ji paqijtirîn civatên Îranê bû. Lê mixabin niha bi vê siyaseta çewta Komara Islamî, rewşa civata Kurdan jî pir hatiye şêwandin û şepirzeyîyek xirab ketiye nava malbatên Kurdan.

Komara Îslamî ji bilî berdewamkirina vê siyaseta xwe ya gemar li Rojhilatê Kurdistanê, çalakîyên xwe yên terorîstî derbasî dervey sinorên Îranê jî kirin û hêşta jî li ser çalakîyên xwe yên bi vî rengî dixebite. Bi dehan kardo û alîgirên HDK û KOMELÊ li Îraq û Başûrê Kurdistanê (bi taybetî li herêma Silêmaniyê) bi destê xulamok û terorîstên êstixbarata komara Îslamî ya Iranê hatin şehîdkirin. Lê berevajî daxwaza komara îslamî şerê partîzanî li Kurdistanê didomî û hakimiyeta dewleta navendî li Kurdistanê hê jî lawaz bû. Ji bona wê jî Refsencanî, Xaminêyî û berpirsyarê giştiyê êstixbarata Îranê (Elî Felahyan) hatin ba hev û ketin wê fikirê ku bi navê diyalogê xwe nêzî serokê giştiyê HDK Dr. Qasimlo biken û mejiyê hereketa Kurdên Rojhilatê Kurdistanê tune biken.

Yekemîn car li kanûna pêşî(Dêsambêr)a sala 1988’an û cara duyemîn li kanûna paşî sala 1989’an Dr.E. Qasimlo û nûnerên Komara Îslamî hatin ba hev. Ji destpêkê û di yekemîn dîtin de armanca berdevkên Komara Îslamî kuştina serokê Kurd Dr. Qasimlo bû, lê her du carên destpêkê derfet çênebû ku ew vê armanca xwe ya çewt cî bi cî bikin. Armanca wan ew bû ku serokê hêza herî mezin li Rojhilatê Kurdistanê razî biken ku bikeve xizmeta wan û qet behsa xwestekên Kurdan yên dîrokî meken. Lê Dr. Qasimlo berevajî vê xwesteka wan bi şêweyek mentiqî û zanistî berevaniyê ji xwestekên Kurdan yên meşrû û dîrokî dike.

Şehadeta Qasimlo

Kurdan di hemû dîroka jiyana bi cîranên xwe re hertim xwestine ku bi rengekî aştiyane û bi biratî bi hevre bijîn, lê mixabin ew dewletên ku Kurdistan dagîr kirine tucaran nexwestine ku bi awayekî mentiqî li daxwazên netewa Kurd binêrin û lêkolîneke kûr li ser vê pirsa girîng biken. Dr. Qasimlo yek ji wan kesan bû ku ji bo cî bi cî kirina vê daxwaza dîrokî pir xebitî û bi hesreta gehiştina vê xwesteka mirovane heta canê xwe jî fîda kir.

Wek hat diyar kirin cara yekê li kanûna pêşî ya sala 1988’an rûniştina bi nûnerên komara Îslamiya Îranê û sekerterê giştiyê Hizbî Demokratî Kurdistan nemir Dr. Qasimlo dest pêkir. Di vê rûniştinê de terorîstên komara paşveroya Îslamî nekarîn armanca xwe ya gemer pêkbînin.

Cara duyemîn li kanûna paşî ya sala 1989’an dîsan peywendî hatin çêkirin, lê di vê peywendîya bi nav siyasî de jî, dîsan mirovkujên komara Îslamîya Îranê nekarîn armanca xwe ya hovane cî bi cî biken.

Roja 12 û 13’ê Mai sala 1989’an (12 û 13. 06. 1989) bo sêyemîn car dema ku berdevkên Komara Îslamî Hacî Mistefa Lacwerdî (serokê êstixbarata Îranê di hemû herêmên Rojhilatê Kurdistanê de), Ceefer Sehrarûdî (cîgirê beşa istixbarata hêzên pasdarên Îranê di Rojhilatê Kurdistanê de) û zilamek din bi navê Emîr Mensûr Borzorgyan ji bo gotûbêjê li Vîyena paytexta Avustirya hatibûn dîtina Dr. Qasimlo, ji nişkave zimanê silahên wan xwînrijan peyvî û bi du guleyên ku ji demanceya yek ji nûnerên dewleta Îranê derket Dr. Qasilo hat şehîd kirin. Piştre her du hevalên wî Dr. Fazil Resûl(3) û Ebdullah Qadirî Azer nûnerê HDK.I li Ewropa jî hatin şehîd kirin.

Di vê bûyerê de herçend Ceefer Sehrarûdî jî birîndar bûbû û tiştekî eşkera bû ku destê wî û hevkarê wî Hacî Mistefa Lacwerdî di vê cinayeta hovane de heye, lê mixabin bi bêy ku îdareya asayiş û polîsên Avusturya di piratîkê de ji bo girtina wan karekî biken, Ceefer Sehrarûdî piştî tedawîyê (di nexweşxaneyeke paytextê Avusturyayê de) çû balyozxaneya Îranê û di roja 22. 07. 1989’an de bi bê asteng ji vî welatî derket û çû Tehranê ku ji Refsencanî û Xaminêyî re bibêje:„ Me fermana we baş cî bi cî kir û hertişt li gor daxwaza me birêve çû...“

Çend rojan Emîr Mensûr Bozorgiyan jî ji aliyê polîsê Avusturyayê ve hat girtin û hukimê girtina wî jî bi fêrmî hat dayîn, lê dewleta Avusturyayê hukimê girtina wî jî hilanî û ew jî ber bi Tehranê hat bi rêxistin.

Belê bi vî rengî serok û nûnerekî din yê şoreşa Kurdistanê di welatekî Ewropa de ku her roj zêdetir ji xwarina rojane navê mirovperwerî û demokrasiyê tînin ser ziman û li ser zagûnên wê diaxivin, bû fîdayê protokolên aborî. Xêzana Dr. E. Qasimlo û Hizbî Demokratî Kurdistan li dijî vê cinayetê şikayetnameya xwe teslîmî dewleta Avusturiya kirin û heya niha mehkeme bêsûd hê jî didome.

Kasêta Gotûbêjê li Ba polîsê Avusturya ye...

Bêguman Dr. E Qasimlo piştî bi dawî bûna her gotûbêjekê di derbarê netîceyên gotûbêjên xwe û berpirsyarên Îranî de bi komîteya navendiya partiya xwe dikete nava şiwirkirinê. Ji bona wê jî berevajî xwesteka berdevkên Komara Îslamî wî bi şêweyek nihînî diyaloga di navbera xwe û terorîstan de bi teyipê tomar dikir. Ev dûrbînîya Dr. Qasimlo bû sebeb ku di arşîva e’daleta cîhanê de dokomentek dîrokî cîh bigire û rûyê rastînê dewleta paşverû û xwînrija Îranê bi vê belgê hê jî reştir bibe !!...

Piştî vê rûdavê polîsên Avusturyayê ku bêguman haya wan ji her tiştî hebûye, çend kasêtên teybê di odeya gotûbêjê de peydakirin ku gotûbêja her du aliyên Kurd û Îranî heya kêliya dawiyê li ser wan hatibû tomar kirin.

Piştî derbas bûna demekê polîsê Avusturyayê ew kasêt teslîmî sekerterê giştiyê HDK birêz Ebdullah Hesenzade kirin û bi vî rengî çawa çêbûna bûyerê ji ruyê vê kasetê bi pênûsê rojnamevan û dîrokzanê navdar Kirîs Koçêra di rojnameya ( Le Mond ) de hat weşandin û gelên cîhanê bi başî fam kirin ku Dr. Qasimlo û hevalên wî bi destê nûnerên komara Îslamî û bi navê diyaloga lihevhatinê hatine şehîd kirin.

Di vê gotûbêja dawiyê de perspektîv, pêşniyar û dûrbîniyên Dr. Ebdulrehman Qasimlo li ser pirsgirêka gelê Kurdistanê û xwestekên wî wek serokê H.D.K ji dewleta navendî ya Îranê re hûrbînî, mentiq û haydariya wî ya berfireh ji rewşa polîtîk, sosyal û aboriya cîhana îro dide xûyakirin. Berdevkên komara paşveroya Îslamîya Îranê jî bi rengekî oportonîstî û wek nûnerên PanÎranîstan bi nûnerên Kurd re diaxivin û tevlîhevî dikeve nava zanyarî û perspektîvên wan yên vê demê ku dixwazin bi serdema hezretê Elî re bidin berhev(qiyas)kirin. Dema ew dibînin ku aliyê Kurd bi wan perspektîvên xwe yên zanistî hemû rêyên revê li ber wan digire ,dibe ku xurura(gurur) wan ya sedsala 17’an ji ber têbînî û pêşniyarên zanistî yên Dr. Qasimlo birîndar bibin û ji rûyê neçariyê zimanê çekan bikar anîbin!!

Piştî ku di sala 1988’an de Xumêynî camê jehirê vexwar û Komara Îslamî biryarên UN’ê (biryara hejmar 598) ji bo sekinandina şer pejirandin, şerê di navbera Îran û Îraqê de sekinî. Di wan salan de H.D.K bi şerê partîzanî hêjî li dijî Îranê xebata xwe didomand.

Piştî bi dawî bûna şerê her du dewletan, bi destûra karbidestên komara îslamî dirûşmek li ser der û dîwaran hat nivîsandin: Niha nubeta derxistina dijberên şoreşê ye. (4)

Û bi giştî medya dewletê ji radyo bigre heya hemû kanalên TV’yan jî ket xizmeta propaxande kirinê li dijî bizavên azadîxwaz di Kurdistanê de ku bûbû dergûşa hemû azadîxwazan Kurd û gelên din yên Îranî.

Di 04. 06. 1989’an de Xumêynî mir û artêş û hêza pasdarên Komara Îslamî bi hemû hêza xwe şerekî giran li dijî Kurdan dan dest pêkirin.

Li gor nirxandinên nûnerên Îranê HDK ji ber perçebûna laderan û şerê dewletê yê dijî xwe gelek lawaz bûye û neçar maye ku bi wan re pêvajoya gotûbêjan dest pêbike. Lê aliyê Îranî dibînin ku Dr. Qasimlo li ser daxwazên xwe yên berê hê jî bi îsrartire û wek Kirîs Koçêra dibeje Dr. Qasimlo tu caran wisa bi rengekî hûr bîr û rayên xwe li ser otonomiyê nedane xuyakirin. Di pareke gotûbêjê de Dr. Qasimlo dibêje:“ Divê rêberên nû yên Komara Îslamî otonomiya Kurdistanê beyan (îlan) biken.“

Piştî wê nûnerên Komara Îslamî destkevtinên dewra yekemîna gotûbêja xwe bi Dr. Qasimlo re gehandin berpirsyarên xwe yên li Tehranê û wan jî wiha bersiv dan:“ Tevan tune biken û wan bikujin ”

Gotûbêj û dawîya senaryoyê:

Di destpêka gotûbêjê de Ceefer Sehrarûdî dibêje:“ Selamû’elêykum, me biryar daye ku danûstandinên han(wiha) bi temamî nêhênî bin, ji ber ku neyar naxwazin pirsgirêkên wiha bên çareser kirin. Heta beşek ji mirovên me di nava Komara Îslamî de jî li dijî van peywendiyanin. Di nava destgeha birêveberiyê de jî em nikarîn bi eşkerahî li ser vê pirsgirêkê rawestîn an jî îşareyek ji aliyê me ve li ser bê kirin“.

Dr. Qasimlo jî bêdestpêk yekrast diçe ser şirova pirsgirêka esasî(bingehîn) û dibêje:“ Di hevdîtina herî dawiyê de em li ser du xalan axivîn: yek pejirandina eslê otonomîyê û ya duyê jî azadbûna kar û têkoşana partiya me(di Îranê de). We bersiv da ku rêberên rejîmê otonomîyê napejirînin. Xalek din ku bi dûr û dirêjî di deftera siyasîya partiya me de axftin li ser hatiye kirin, eve ku: Aya silahên pêşmergeyan bên teslîm kirin an ne? Deftera siyasî di vê baweriyê de ye ku divê silah neyên teslîm kirin. Ew vê rastiyê dipejirînin ku deh sal piştî şerkirin û evqas qûrbanîyan, otonomî bûye remiza daxwazên me. Hûn dibêjin peyvek din bi kar bînin? Lê dema hûn cewherê otonomîyê dipejirînin, êdî çima ji peyvan ditirsin? Nifşê min nifşê demokrasî û otonomîyê ye. Çaresernekirina pirsigirêka Kurdan dibe ku wan(5) ji navendê dûr bêxe û ber bi daxwaza cudaxwaziyê pal bide.“

Piştî vê axaftina Dr. Qasimlo nûnerê Îranê Ceefer Sehrarûdî jî wiha bersiva wî dide:“ Eviya cara yekê ye ku em di derbarê îdeolojiya îslamî ya li ser pirsigirêka netewan diaxivîn. Em ji bo çareserkirina pirsigirêkan guhê xwe nadeyne axiftina tu aliyan, ne Rojhilat û ne jî Rojava û heta em amadene di riya armancên xwe de canê xwe jî fîda bikeyin“.

Dr. Qasimlo jî dibêje:“ Ez ew pirsgirêkên ku hûn li ser diaxivin û dibêjin li ser riya îlankirina otonomîyê ne(6), napejirînim. Xaminêyî û Refsencanî niha nimêja înê li Tehranê birêve diben û ew dikarin di nimêja înê de li ser pirsigirêka otonomîya Kurdistanê biaxivin“.

Piştî vê axiftinê nemir Dr. Qasimlo otonomiyê bi vî rengî ji wan re şirove dike û dinirxîne:

“ Baweriya me bi çar xalên bingehîn heye:

Ya yekê otonomî tê wateya necivandina desthilatdariyê di nav dewleta navendî de.

Xala du-duyê û ya ji me re pir girîng zimanê Kurdî ye. Zimanê Kurdî divê zimanê fêrmîyê herêmên bi rûniştvanên xwe Kurd(Kurdnişîn) be.

Xala sêyemîn xuyakirina sinorê herêma otonomîyê ye. Ji bo vê armancê divê diyardeyên erdnigarî, aborî û bi taybet xwesteka rûniştvanên herêmên Kurdnişîn li ber çav bê girtin.

Xala çaremîn ku ji Kurdan re diyardeyek bingehîne: Pêkanîna asayiş(rihetî)ya herêmên Kurdnişîne ku divê bi destê Kurdan bixwe bê pêkanîn û îdarekirin. Em zêdetir ji vana, tiştekî naxwazîn û em ji bo pêkanîna van mercên han mirovên realîstîn. Bo nimune, ji bo diyarkirina sinoran bêguman nakokî yê çêbibin, lê ger hûn babetên bingehîn(eslî) biselmînin(bipejirînin), em li ser babetên biçûk şer nakeyin. Nabe ku peyva otonomÎyê bê guherandin. Ji ber ku vê peyvê ji bo netewa Kurd wate û aliyê xwe yê atfî û dîrokî heye. Evya mînak e. Ez di wê baweriyê de me ku hûn naveroka wê dipejirînin, lê naxwazin vê peyvê bikar bînin. Ger kesek tekstên ayînî bixwîne, nikare bi bê bismîllah elrehmanûelrehîm dest pêbike. Di vê derbarê de jî hema wihaye. Hûn naveroka otonomiyê diselmînin, lê bismillaha wê napejirînin”.

Li vir nûnerên Komara Îslamî jî dibêjin:“ Beriya ku em gotûbêja xwe bidomînin(ku hêvîyek mezin afirandibû), divê peywendiyê bi Tehranê re deynîn.“

Rojek piştre 13’ê Juîyê, Ceefer Sehrarûdî dîsa bi hevkarên xwe ve tê cem Dr. Qasimlo û dibeje:“ Me bi - Biraderan - re peywendî çêkiriyr “ û wiha axftinên xwe didomîne: „ We duh got bila karbidestên Komara Îslamî di nimêja înê de li ser pirsa otonomîyê biaxivin û îşarê pê biken.... Babetên wisa hene ku berpirs û birêveberên(nimêja) înê dikarin li ser biaxivin, lê tiştên wisa jî hene ku li ser wan di navbera me de dubendî(nakokî) hene.“

Piştre Ceefer Sehrarûdî xwe ji naveroka vî behsî û gengeşê dûr dixe û viya ron dike ku rejîma Komara Îslamî çawa û bi çi şêweyekê karên xwe cîbicî dike an jî wan davêje pişt guhê xwe(yanî ji bîr dike) û dibêje:“ Xuyaye ku pirsgirêkên din jî hene. Di van deh salên derbasbûyî de qala rola bazarê tê kirin... Hejmarek di vê baweriyê de ne ku nabe aboriya Îranê bêxe dest û feqîr(hejar) mîna rûniştvanên hejmara duyan bên dîtin. Çaxê Îmam(Xumêynî) saxbû da xuyakirin ku îslam ne alîgirê kapîtalîsmê ye û ne jî alîgirê aboriya dewletî ye, belkî diyardeyek pêwîst e ku divê di nava van her duyan de be. Riya sêyem jî heye ku zagûna wê bixwe jî heye: Yasa sê caran bo parlimanê hat pêşkêş kirin, lê netîce... Heya di dawiyê de neçar man ji Civata diyarkirina berjewendîyan(meslehetê) re bişînin. Niha em vegerîn ser behsa otonomîyê... Di vê derbarê de jî mîna pirsa aborî dû nêrîn hene: Yek ji wan dibêje di çaxê Hezretê Elî de, hezret(Elî) di navenda desthilatdariya îslamî de hikumet dikir û herêmên din jî yên bi navê „Wilayet“ hebûn ku bi destê „Walîyan“ dihatin birêvebirin û desthilatdariyek pan û berfirehtir ji vê otonomîya îro di destê wan de hebû. Aliyê din dibêjin nexêr, ev diyarde vedigere çaxê Hezretê Elî û îro dinya bi şêweyek din e (Yanî dinya hatiye guherandin). Neyaran derdora me pêçandine. Endamên peymana Nato û rejîmên kevneperest nahêlin otonomî di çarçove û sinorê xwe de bimîne. Yê bixebitin ku bi berfirehkirinê (yanî berfireh kirina sinorên otonomîyê), ew ji navendê(dewleta navendî) cuda bikeneve. Otonomî ne tiştekî wihaye ku bi yek an du caran îşarepêkirinê di nimêja înê de bê çareserkirin. Pirsa du-duyan jî eve ku HDK dixwaze di vê rewşa îro de xwe biparêze û bi Komara Îslamî re jî gotûbêjan pêkbîne, lê ez di vê hindê de bêgumanim ku ev pêşniyar qet nayê pejirandin“.

Piştre Ceefer Sehrarûdî di berdewam kirina axftinên xwe de careke din xwe di derbarê çawaniya terzê birêvebirina karûbarê rejîma Komara Îslamî de dixafilîne û ji Dr. Qasimlo û hevalên wî re wiha dibêje:“ nimuneyek din ji were tînim: Ew biryarên ku hûn niha di meydana siyaseta derve de dibînin, piştî çendha(çendîn) sal gotûbêjan hatine wergirtin. Biryara ji bo birrandin(qetandin)a peywendîyan bi Emrîka re û damezrandina peywendîyan bi Yekitîya Sovyet re bi şevek û ji aliyê yek-du kesan ve nehatiye wergirtin. Pir behs li ser hatiye kirin ku piştî sê sal, deh sal, yazde sal û bi berçavgirtina rewşa Sovyetistanê gehiştine vê netîceyê ku li ser hinek tiştan bi wan re li hev bên. Çima? Ji ber ku me pirsgirêka Efxanistan, Pakistan û Kendavê heye û xuyaye ji ber ku bi Rojava re jî pirsgirên me hene. Ji bona wê jî divê li ser otonomîyê jî bi salan behs bê kirin. Ez di wê baweriyê de me ku merc û rewşa niha wê otonomîyê ku tu li ser diaxivî, napejirîne...“.

Piştî van gotinên Ceefer Sehrarûdî, Hacî Mistefa tê nava behsê û dibêje:“ BismillahîElrehmanûElrehîm, partîyên Komunîst li ser (pirsgirêka) netewan pişta xwe bi dîtinên Stalîn ve girêdan e. E’reb dibêjin, bi dîtina me partîyên Sosyal-Demokrat xwedî bîr û rayên xwe ne, di derbara me de hêzên îslamî û Komara Îslamî ya Îranê heya niha pirsgirêka netewan helnesengandiye(nenirxandiye). Ger bibe û Komara Îslamî di vê derbarê de bîrûrayên xwe cuda bîne ziman, serkeftinek pir baş bi dest dikeve. Di îslamê de xuyaye ku rêya pêxember û cîgirên wî heye. Hîvîdarim ku Komara Îslamî van diyardeyan bêxe ber çav û di nav de ya ku sunnet(riya pêxember) dide destnîşan kirin û ew tiştê ku hûn dixwazin bi sinorek navincî bê bi dest xistin...“

Di bersivê de Dr. Qasimlo dibêje:“ Hûn dibêjin pirsgirêka eslîya niha neçareserkirina otonomîyê ye, lê(belkî) xuyakirina şêweya peywendiya di navbera Hizba Demokrat û Komara Îslamî de ye. Em hatine û ji we daxwaza çareserkirina pirsgirêka otonomîyê dikîn, mafê çarenivîs(qeder)ê dikare bi şêweya serxwebûn, federalîsim û otonomîyê bê cî bi cî kirin. Pirsgirêka me eve ku em bizanîbin aya birastî Komara Îslamî dixwaze pirsgirêka netewan di Îranê de çareser bike an ne? Eger dixwaze, bi çi şêweyî? bi şêweya serbixwebûn, federalîsim an jî otonomî? Me Kurdan daxwaza herî kêm ji we kiriye, lê em federalyetê jî dipejirînîn. Xuyaye bi dîtina min ji ber ku îslamê di wî çaxî de şêwe federalîsmek pejirandibû, baştire ku şêweya fedralî li ber çav bigrîn û wek mînak Yekîtiya Komarên Fedralî yên Îranê pêkbînîn. Niha ger hûn ji van qet yekê jî napejirînin, êdî eşkeraye ku naxwazin pirsgirêka neteweyan çareser biken... Dibe ku sibe beşeke din ya Îranê otonomîyê bixwaze, hûn divê zîrek û netirs bin û pirsgirêka nava Îranê bi duristî û gor zagon(qanûn)ê  û mîna hev ji bo tevan, ji bo E’reban, Belûçan, Tirkmenan û Kurdan çareser biken. Ger îro hûn nekarin vê pirsgirêkê çareser biken, yê di pêşerojê de(pirsgirêk) mezin bibe“.

Piştî behsekî kurt, biryar tê standin ku gotûbêjker roja din dîsan bên cem hev. Lê beriya rabûnê û ji hev veqetînê Fazil Resûl dibêje:“ An hûn yê lihev bên an jî dixwazin bi bê şer hevdîtinên xwe bidomînin an jî hema bi şer hûn yê gotûbêja xwe bidomînin, lê ya herî baş ewe ku hema niha li ser tiştekî pêkbên, derfetek başe. Dibe ku sê salên din rewş bê guherandin û parsengîya (giranî) hêzan bi awayekî din be (bê guherandin)...“

Û sed mixabin hê axftina Fazil Resûl bi dawî nebûye ku dengê guleyên silahên nûner an jî ya herî baş ewe ku bêjîn terorîstên Îranî tê bihîstin.

Ev dengê herî dawî yê ji bo bersiva aştîxwazane ya nûnerên Kurd bû ku mentiqa dagîrkerên Kurdistanê dide xuyandin. Dengê teqandina guleyên silahên nûnerên Komara Îslamîya Îranê jî li ser teyîpê hatiye tomar kirin. Piştre bêdengîyek tam, êdî hertişt bi dawî hatiye....

Çaxê ku cîran ji ber birîndar bûyîna Ceefer Sehrarûdî polîs agehdar dikin, ew laşê sê Kurdan dibînin ku di nava xwîna xwe de gevizîne û can dane...

Belê, hûrbînî û zimanê rewanê şehîd Dr. Ebdulrehman Qasimlo di şirovekirina pirsgirêka hemû kêmnetewên ku di Îranê de dijîn, nûnerên dewleta paşverûya Îranê neçar dike ku bi zimanê silahê bersiva xwestekên nûnerên Kurdan bidin. Lê gelo aya cîhana îro ji van her du rêyan kîjanê dipejirîne:

Aştî an jî şer? Yê di pêşerojê de doza kê ji aliyê hemû azadîxwazên cîhanê ve bê pejirandin: Doza aştîxwazîyê an jî xwînrijandin û paşverûtiyê?....

Dr. Qasimlo li ser rewşa Kurdistan û cîhana îro mirovekî agehdar bû, lê birastî Ceefer Sehrarûdî û hevkarên wî ji hemû aliyan ve ne di wê mistewayê de bûn ku mirovekî mîna Dr. Qasimlo û nûnerekî doza Kurdan bi wan re bikeve nava têkelî û hevdîtinan.

Dr. Qasimlo jî weke hemû rêberên din yên mîna Simkoyê Şikak, Pêşewa Qazî Mihemed, Seyîd Riza Dêrsimî, Şêx Seîdê Pîran û hwd...di riya aştî, azadî û doza netewa xwe de canê xwe yê pak bexşî.

Ji dest çûyîna wî ji bo doz û pirsgirêka gelê Kurdistanê xisarek mezin bû, lê neyarên doza Kurdayetiyê divê baş bizanîbin ku bîr û ramanên rêberên Kurdan di mejî û xwîna netewa wan di cîh girtine.

Rêya şehîd û serokên Kurdistanî hertim yê bê domandin.

Taybetmendî

Hebestvan û fîlsofê mezinê Kurd Hacî Qadirê Koyî dibêje:

“ Merg û jîn misilî sêber û taw e

Ewey baqî bimînê he naw e “

Dr. Qasimlo di temenê pirbarê xwe de xwedî bîr û dîtinên taybetî di hemû warên jiyana mirovan de bû. Em li jêr çend dîtinên wî radixin ber çavan:

Mirovheziya Dr. Qasimlo

Ji bo şehîd Dr. Qasimlo ku mirovekî duniya dîtî bû mirov û nirxên mirovatiyê ji hemû tiştekî bilindtir û bi nirxtirbûn. Di nava xebat û têkoşana xwe ya li dijî rijîma paşveroya komara îslamî da ewî nedixwest ku ji bo serkeftineke biçûka çekdarî ti carî pêşmergên parta Demokrata Kurdistana Iranê qûrbanî bike. Ji bona wê jî wî di hevdîtinên xwe yên bi pêşmergeyan re gelek caran ji wan re wiha digot:” Ger hûn bizanîbin ku di şerekî de yê 100 kes ji hêzên dujmin bên kuştin lê êhtimala şehîdbûna yek kesî ji hêzên we heye, ti carî vî şerî neken.”. Ji bilî wê Dr. Qasimlo di şer de çi serkevtin bi dest bixistana û çi şikest bixwariba, li dijî şikence û kuştina êxsîr û dîlên şer bû. Gelek caran hinek pêşmergeyan di dema şer de êxsîrên şer dikuştin, ger Dr. Qasimlo bi vî karê wan bihesiwaba, ew pêşmerge dihat zindanî kirin an jî ji nava partiyê dihat derxistin. Yanî endametiya partiyê jê dihat standin. Ew ji ber mirovheziya xwe li dijî îşkence û reşekujiyê bû. Ji bona wê jî nedixwest ji bo bi destxistina armancên xwe gel bê fîda kirin. Meşa wî ya siyasî tenê li ser riya paqija mirov û mirovperwerîyê bû. Ew hertim li dijî karên terorîstî, dîktatorî û refandina firoke û mirovên sivîl bû, herçend wî baş dizanî karên bi vî awayî dikarin dengek mezin di nava weşan û û medya cîhanî de ji bo doza netewa Kurd çêbiken. Dr. Qasimlo di hevpeyvînek rojnamevanî de dibêje:” Kurd ji ber ku karê terorê nakin, mirovên sivîl nagirin û firokan narevînin nakevin nava medya cîhanî û behs li ser doza Kurd nayê kirin”.

Nêrîna Dr. Qasimlo ji bo çareserkirina pirsgirêka Kurd

Di hemû jiyana siyasîya Dr. Qasimlo de aştîxwazî bingeha here serekîya ramanên Dr. Qasimlo bû. Wî di pirtûka xwe( Kurdistan û Kurd )ê de ku di sala 1964’an hat weşandin riya çareserkirina pirsgirêka Kurd ne şerê çekdarî belkî aştî û diyaloga di navbera her du aliyên Kurd û dagirkerên Kurdistanê de dibîne. Ew di vê pirtûka xwe de ji bo çareserkirina bingehîna hemû gelên Rojhilata Navîn ku bikarîbin di etmosfêrekî tejî rihetî û aştîyane de bijîn konfidrasiyonae Rojhilata Navîn pêşniyar dike ku Fidrasiyona Kurdistan endamek wê konfidrasyona mezin be. Qasimlo wê pêşniyara xwe di serdemekê de dide diyarkirin ku li Ewropa jî hizira pêkhatinaYekitiya Ewropa dihat bihêz kirin û dewletên wek Italiya, Firansa, Almaniya û Ingilistanê mîna pêşrew û pêkhênerên EU dinexişandin.

Şehîd Dr. Qasimlo di wê baweriyê de bû ku ji bo serxwebûna Kurdistanê bi kêmî azadkirina du perçên axa Kurdistanê pêwîstiyek dîrokî ye. Lewra ew pêşniyar dike ku Kurdên her perçeyek Kurdistanê pirsgirêkên xwe berê bi dewleta navendî re çareser biken û bi vî awayî di welatê xwe de hevkariya cêgirkirina sîstemên demokratîk di hemû Rojhilata Navîn biken. Li ser van bîr û ramanan Dr. Qasimlo dibêje:” Em dikarin bi du şêweyan serbestiya xwe biparêzin: ya yekê pêwîstiya me bi çek(silah) heye ku dema wê kurte û hewceyî bi qûrbanî û fîdakariyên gelek zêde heye. Ya duyê demokrasî û aştî ku dem û temenê wan dirêj û bi domtire”.

Piştî diwazde salan ku li ser şehîdbûna wî derbas dibin, di roja îro de em girîngiya demokrasiyê û bi taybetî jî di serdema globalîzasyonê de baştir dibînîn.

Dr. Qasimlo mîna yekemîn serokê Kurd ji bo navnetewî kirina pirsgirêka Kurd gav avêtin. Wî hertim digot: ”Pirsgirêka Kurdan ne tenê pirsgirêka nava çend welatan e, lêbelê(belkî) pirsgirêkek navnetewî û cîhanî ye”.

Di 03. 08. 1988’an de bi nameyekê ku Dr. Qasimlo ji bo Xavyêr Pirêz Dekoyar sekerterê giştiyê UN nivîsîye, piştî bi dawîbûna şerê Iran û Iraqê, Qasimlo daxwaza riyekê ji bo çareserkirina pirsgirêka 40 milyon mirovên Kurd li sekerterê giştiyê Neteweyên Yekbûyî dike û dibêje:” Heya dema ku pirsgirêka 40 milyon insanên Kurd neyê çareser kirin, Rojhilata Navîn aştiya rastîn di nava xwe de nabîne.”

Qasimlo di wê baweriyê de bû ku Kurd li dervey welat, li Ewropa, Emrîka an jî Austiraliya divê ji bo diyarîkirina mafê çarenivîsa xwe bi hev re xebat û lebatê biken. Ew ji gelê Kurd dawa dike ku ji bo gehiştina vê armancê nekevin bin bandora şerê di navbera partî û duberekîyên hêzên Kurd di Kurdistanê de.

Wekheviya civakî û pirsgirêka netewî di bîr û ramanên Dr. Qasimlo:

Nemir Dr. Qasimlo bi berçav girtina tecrube û ceribandinên têkoşana başûrê Kurdistanê û şoreşa nemir Mela Mistefa Barzanî gehiştibû wê encamê ku çareserkirina pirsigirêka Kurd tenê bi aliyê netewayetî nikare hemû pirsgirêkê çareser bike. Loma jî wî hizira sosyalîzmê di nava bizava Kurd de cêgir kir. Lê ev karê wî berevajî sosyalîstên Kurd yên berê bû ku tenê xwe bi Marksizm û Maoîsimê ve girêdabûn. Wî sosyalîzma berê xiste bin rexne û dijberiya xwe di gel şêweyên dîktatoriya sosyalîzma heyî(mewcud) da xuyakirin. Ewî dixwest bi wekheviya hemû mirovan re, azadiya wan jî bê tezmîn kirin. Li ser vê bingehê demokrazîsyon wek parek cudanebûyî li sosyalîzmê da xuyakirin û hizra sosyalîzma demokratî bo cara yekemîn di Rojhilata Navîn de anî rojevê. Li dijî van ramanên Dr. qasimlo di sala 1985’an de gelek ji hêzên çep û heta hinek ji hevalên wî jî ew bi rastrew, burjiwa û xayîn bi sosyalîzmê dan naskirin. Çimkî wan wa dizanîn ku sosyalîzim yanî ew tiştên ku tenê di Sovyetistanê de tên gotin û kirin û gotinên Marks û Lênîn divê wek ayetên Quranê neguhertî bimînin. Dr. Qasimlo sosyalîzmek dixwest ku li gor rewşa dîrokî, aborî û civakiya Kurdistanê be ne sosyalîzma ku li gor wan nusxeyan be ku li Sovyetê hatibûn pêçandin. Dr. Qasimlo di pirtûka xwe ya bi navê ( Kurte basek le ser Sosyalîzimê ) pir bi kurtî şaşî û kêmasiyên şoreşa başûrê Kurdistanê( 1963. 75 ) şirove dike û dipirse:” Erê gelo piştî serkevtina xebata me ya netewî divê rola me di nava civakê de çi be?” Ew di bersiva vê pirsa xwe de digehe encam û pêwîstiya guherandinên civakî û hizra wekheviya civakî di sîstema sosyalîzma demokratîk de.

Piştî ji hev hilweşwîna dîwarê Berlînê û nemana sosyalîzma heyî(mewcud), di sala 2000’ê de Entirnasyonal-Sosyalîst ku ji partiyên sosyal-demokrat û sosyalîst pêkhatiye, armanca xwe ya pêşerojê Sosyalîzma Demokratîk dide xuyakirin. Ew dibêjin divê di sedsala 21’an de sosyalîzima Demokratîk bikarîbe mirovantiyê rizgar bike û wekheviya civakî pêkbîne. Armancek ku nemir Dr. Qasimlo di sala 1985’an de wek armanca siyasî û pêşeroja PDK. Iranê daye xuyakirin.

Qasimlo di serdemek pir hessas de ku doza Kurdistanê pêwîstiyek dîrokî bi dîtin û ramanên wî hebû, ji aliyê xwînxwar û terorîstên komara îslamiya Iranê hat şehîd kirin.

Bi wê hîviyê ku rojekê hizir û ramanên Dr. Ebdulrehman Qasimlo û hemû serokên Kurd yên aştîxwaz di hemû civaka mezina mirovanetiya hemdem de cêgir bibin.

Pesna Qasimlo

Dîtina çend kesayetiyên Kurd derheqa nemir Dr. Ebdulrehman Qasimlo de:

Suhêyil Qazî

Kerêtêk(le katî dewletî Şahî Iranê da) berpirsyaranî şaredarî hatin malî ême bigerin, dîsa Ebdulrehmanm Qasimlo le kitêbxaney bawikim da le malî ême de bû. Kitabxaney bawikim le hesarekî taybetî da bû ke heswarî Şêxî Manî yan pê egot û her kitabxaneke le wê da bû. Êca Dr. Qasimlo zorbe(exeleb) rojane deçû we le wê da xerîkî kitêb xiwêndinewe w tişt debû. Çon hatûçûş zor le malî ême hebû, bûye ke nebîndirê, le wê eyxiwênd. Ewanîş ke hatin we xeberyan bîstibû û ketibûne şikê ke Dr. Qasimlo le wê ye, dayikim çû le ser pilekanî kitêbxaneke da danîştibû, curek nîşanî da ke meimorekan pênehesin û biçine nêw kitêbxaneke. Diwayê hatin be dayikî minyan got: “ herçî çalakî siyasî heye le malî engoye”. Dayikîşim gerawe w pêkenî w gotî:” êre maleke, çon detwanît merkezî fealîyet bêt ”. Ewîş gerayewe w gotî:” xanim şitî wa bo delêy? etu kolfeteket û nukereket reîsî Hîzbî Dîmokratin”. Ewîş dayikim gerayewe w gotî:” Ewca bo xum çi meqamekim heye ege kolfetim reîsî Hîzib û nukerim hîzbî bêt?”

Yanî be haletekî mesxere ciwabî dayewe. Berastî malî ême binkey xebat bû ke hîzbî demokreat le serewe destî be xebatî xoy kirdewe.

Selîm Baban

Mamostayê payeberz Dr. Qasimlo kesayetiyek mezin bû. Ew hewil deda ke HDK hizbek serbixwe bêt. Hizbî Tode nifozî le naw Hizib da hebû. Qasimlo dijî em hizbe bû. Eme destkewtî here mezinî Dr. Qasimloy bû.

Dr. Qasimlo hemîşe dijî şer bû, komarî îslamî şer bi ser Kurd û Hizbê de sepand. Dr. rêhelî siyasî dixwest, bûye hemîşe digot ke çareserkirdinî pirsgirêkî Kurdî nizamî niye, siyasîye.

Helûmercî nawnetewî û rewşî xirabî HDK û komîtey navendiya HDK ke ewyan existine bin fişar ke le gel nuneranî komarî îslamî hewdîtin û muzakire bike.

Ew kesaney ke be Dr. Qasimloyewe hewiliyan eda ke le gel komarî islamî da bikewine naw witûbêj, le ber ew bû ke bawerî ew be demokrasî hebû.

Kuştinî Dr. Qasimlo we teisîrî em kare le ser hereketî neteweyî Kurd be giştî û Hîzbî Demokrat be taybetî şitekî nigatîv bû. HDK piştî le dest çûnî Dr. Qasimlo bibû laşekî bêser.

Eger Dr. Qasimlo êsta sax bûya, min lew baweriye da bûm ke Kurd û HDK le rewşe û halekî dîke da ebûn, rolekî mezintirî delîst, ew kapasîtey hebû we eytiwanî bibête yêkê le serokekanî hereketî siyasî hemû Kurdistanê.

Elî Qazî

Dr. Qasimlo mirovekî zana, dîplomat û bênezîr bû, Ewropî han didan ku çareseriyekê ji bo mesela Kurd peyda biken, şehîdbûna wî ev kare sekinand.

Dema Ocalan hat refandin min gelek hesret dixwarin ku îro ew roj bû ku Dr. Qasimlo dikarî rolekî girîng di nava Ewropiyan de bilîze.

Insanek bû ku pir xwenda bû, êkonomî bi dawî anîbû, 8 ziman dizanin.

Qasimlo ji malbatekê bû ku babê wî di çaxê Komara Kurdistan û desthilatdariya nemir Simko li Urmiyê nuner bû, temamê endamên malbata wan welatparêz bûn, hertim xebata siyasî dikir û mirovekî bi liyaqet bû. Şehîd bûna Dr. Qasimlo û Dr. Sadiq Şerefkendî zerbeyek mezin li hereketa Kurdistana rojhilat da.

Dr. Qasimlo û ez demek zêde bi hevre bûn, em li debîristana Elburz li Tehranê bi hevre bûn. Demekê sariyek di navbera me de çêbû, ji ber ew nêzî Hizbî Tode bû, lê piştre sala 1968’an bi peynan Werşo sariya di navbera me de carek din gerim bû. Beriya ku vegere Kurdistanê em pir li hev nêzîk bûyin.

Dr. Qasimlo piştî koditaya 28’ê Murdad ê li malbata Pêşewa da bûn û wî di pirtûka xwe de behsa vê rastiyê kiriye.

Dr. Cebar Qadir

Cudahiya Dr. Qasimlo bi serkirde û rêberên din re dibe ku di vir de ku ew beriya ku bibe serokekî siyasî, bi şêweyek zanistî û akademîk li ser doza Kurdistanê lêkolîn çêkiriye. Pirtûkek pir nayab nivîsîye ku ji bo wê çaxê û heta roja îro jî bihayê xwe yê zanistî ji dest nedaye. Êca ew lêkolîna zanistî ya li ser pirsgirêka Kurd, li ser rewşa aborî-civakiya Kurd û komkirina ewqas zanyarîyan û xwîndina wan hemû serûkaniyan derheqa Kurdan de yên ku bi gelek zimanên biyanî hatine nivîsandin û Dr. Qasimlo bi wan zimanan jî zaniye, ev bixwe taybetmendiyek daye kesayetiya Dr. Qasimlo. Min bi xwe Dr. Qasimlo mîna nivîser û zilamekî zana naskiriye, bi rêya pirtûka wî beriya ku weku mirovekî siyasî binasim. Pirtûka wî ( Kurdistan û Kurd ) berê bi zimanê Çêkî û li Çêkoslavakî hate belav kirin, piştre bi zimanên Inglîzî, Polonî, E’rebî û Kurdî hatiye wergerandin. Heta di nava rojhilatnasan de ku wê çaxê min li Sovyetistanê de dixwend, ti behsekî Kurdan tunebû bêy wê hindê ku pirtûka Dr. Qasimlo mîna serokaniyeke girîng îşare pênehatibe kirin di qiyaskirin û berawirdkirina pirsgirêka Kurdî de.

Xalek din ya ji bo kesayetiya Dr. Qasimlo ewe ku wî bi riya wê xwîndina xwe ya çi li Feransê û çi li Çêkoslavakiya û ji ber ku mamostatî kiriye çi li Pirag û çi li Parîs û bi rêya zanîna wan zimanan hinek peywendî hebûn bi kesayetiyên Ewropî re. Wî dizanî ku çawa xitaba e’qilê biyanî û Ewropîyan dike. Zanîna ziman, zanîna kultura Rojava, têgehiştina doza Kurdî bi awayekî akademîk, ev du-sê alî bibûn sebeb ku kesayetiyek taybetî ji bo Dr. Qasimlo durist kiribûn. Kesayetiyek ku xwedî karîzma bû, kesayetiyek ku di nava siyasetmedar û akademîsyenên Rojava ve xwedî cihekî taybetî bû.

Mixabin ew welatên ku Kurdistan dagîrkirine, ew rijîmên ku li dijî netewa Kurd wê dan û standinê dikin, siyasetek çewt girtine berxwe û Kurdan diçewsînin, ew pir bi başî bi rolê serkirdeyên Kurd dizanin, kesayetiya wan dinasin, dizanin ku bi jinavbirina serokan dikarin çiqas ziyanê bidine hereketê. Bi taybetî serokekî xwedî karîzma yê mîna Dr. Qasimlo. Elbet ev jî bi civata Kurdan ve girêdayî ye ku bi piranî nexwende ne û cuda ji bîr û rayê bibine navendeke Kurdî û Kurd li dorê kom bibin. Neyarên Kurdan ev rewşa han pir bi başî destnîşan kirine û dizanin bi ji navbirina wî serok û serokê din dikarin zerbeyê li bizava Kurdan biden. Di wexta xwe de çend pîlan hatin girtin ji bo nemir M. Barzanî ku ji nav biben. Çimkî wan dizanîn ku dikarin ziyanek mezin li hereketê bidin. Ji bo Dr. Qasimlo û serokê PKK jî bi heman şêweyê.

Lê Dr. Qasimlo bi wan hemû zanyarîyan ya di derbarê dîrok û pirsgirêka Kurdan de, derbarê pêşîna ezmûna serdarên Kurd ku bi destê neyaran ji dest çûn, ew jî bi wê hêsanîyê kete nava davê û dawî bi jiyana wî anîn.

Helbet hilbijartina Iranê ji bo wî çaxî ku teze şerê Irean û Iraqê bi dawî hatibû û di wî şerî de herçend Iraq jî bi ser neket, lê Iranê jî ew şer dorand. Bi çi wateyekê? Bi wê wateyê ku ew diroşmên ku di çaxê şer da bilind kiribûn, di çaxê şer de ti ji wan nehatin cî. Ne rejîma Iraqê ji nav çû, ne jî şoreşa Islamî karî di hemû Rojhilat û cîhanê de bi wê wateyê ku wan dixwest belav bibe. Ev pîlana wan ku ser negirt li pey tiştekî digerîyan ku wê şikesta wan tejî bike. Êca ji navbirina Dr. Qasimlo dibe ku yek ji wan tiştan be ku li ser fikirîbûn. Ji ber wê di hemen salê de ku şer sekinî peywendî dest pêkirin. Ku mixabin piştre jî gehiştin armanca xwe.

Helbete ji destçûna serkirdeyî mîna Dr. Qasimlo xisarek mezin bû ji bo bizava rizgarîxwaziya Kurd bi giştî û bi taybetî jî ji bo Rojhilatê Kurdistanê. Ji ber ku ji dest çûyîna wî cihê wî di nava HDK de vala hişt û ev jî ne tişteke ku taybet be ji bo netewa Kurd. Di dîroka hemû gelan de ew kesayetîyên ku rolekî mezîn dîtine, ewên ku li pey wî tên, piştre toşî rewşeke gelek aloz dibin. Piştî Digul û. Çirçîl jî kesek peyda nebûye ku riya wî bidomînin. Piştî Cemal Ebdulnasir û General Tîto jî kesek peyda nebûye ku riya wan bidomîne. Êca ev pirsgirêka hemû wan kesaye ku bîranînên gelek kesan bi wan re heye, ji dewamkerên wan re dibe pirsgirêk û ew kesayetiyên berê di ramanên xelkê de dimînin.

Ji dest dayîna Dr. Qasimlo ev valatî durist kir ku bêguman ziyanek mezin gehande bizava Kurdistanê bi giştî û bizava Rojhilat û bi taybetîtir li HDK.Iran ku ew serokê Kurd dikarî bi ramanên siyasî rewşek pozîtîv bilîze. Bêguman nebûna wî valatiyek mezin li pey xwe hişt.

Silêman Çîre

Ez bi xwe yek ji wan kesanim ku dibe gelek kes nezanin ku min bi xwe ji nemir Dr. Qasimlo pir hez dikir. Ez wî bi siysetmedarekî gelek mezinê Kurd dizanim. Êca ji ber ku Dr. Qasimlo ji berê de demekê li Çêkoslawikî xwendibû û di nava kor û komelên cîhanî de dihat naskirin û bi taybetî jî Sosyal demokratan, piraniya rêberên sosyal demokrat û endamên wê partiyê û kesayetiyên navdarên Ewropî Dr. Qasimlo nas dikirin. Ji ber wê jî Dr. Qasimlo mohrek pir-pir girîng bû ji bo nasandina HDK.Iran bi xwe jî. Bi taybetî di van salên dawiyê de ku di kongireya International de HDK wek endam werdigirin û vedixwînin nava civînên xwe, ez tevan bi kesayetî û xebata HDK girê didim.

Min bo cara yekemîn nemir Dr. Qasimlo çaxê ku hê şoreşa îslamiya Iranê sernekevtibû, teşrîf anîbû Iranê, naskir. Hevalekî min yê hêja bi navê Se’îd Hesen Haşimî ez agehdarkirim ku maşîna xwe bîne, karê me bi te heye. Ez bi bêy ku bipirsim ji bo çi karekî ye çûm cem wî. Hevalê min jî ez bi Mela Ebdulah Heyakî ku niha sekerterê giştiyê HDK’e dam nasandin. Ew cara yekemîn bû ku min ew jî naskir. Hesenzade jî ez birim malekê û ji min re got li vira bisekine û piştre got niha du heval yê bên wan bixwe re bibe bi bajarê Şinoyê. Rejîma Pehlewî hê têkneçûbû, lê di bajaran de serhildan û xwenîşandan hebûn. Ew du kes hatin û gotin:“ kake lêxûre bo Şinoyê.” Yek ji wan Dr. Qasimlo bû û yê din jî Seyîd Resûlî Babe Gewre bû. Heta Şinoyê ku em çûn mala nemir Nebî Qadirî( Endamekî HDK ku di van salên dawiyê de li dervey welat mir) min nezanî ku ew Dr. Qasimlo ye. Di vegerê de Dr. Qasimlo li Şino ma û min Resûlî Babe Gewre naskir. Piştî çend rojan ku ez çûme mala Mam Xenî Bilûryan karekî min hebû û ji min re got rûne. Mame Xenî bi dengekî bilind got:” Şerîf were yê me bixwe ye.” Dr. Qasimlo ji cihê ku xwe têde veşartbû derket derve û got:” ha ev hevalê me bi xwe ye ku em bihevre çûbûyin bo Şinoyê ”. Li wir min zanî ku ew Dr. Qasimlo ye.

Dr. Qasimlo mirovekî necîb, muhterem, axftinxweş, muedeb û bi pirensîb bû. Di derbarê siyasî de jî tenê îrada ku ez li Dr. Qasimlo digirim ew bû ku pêhesiyabû ku hereketa çekdarî di Kurdistana Rojhilat da bi wê hemû hêza komara Islamî û top û tank û hwd nikare bigehe cihekî. Ji ber ku ew bi salan bû ku li Ewropa jiyabû û di bara siyasî de mirovekî gelek tîj û zana bû. Lê mixabin şêweya muzakirekirina wî bi wê şêweya ku çêbû şaşiyek gelek mezina dîrokî bû. Ez hîvîdarim ku HDK vî karî ji xwe re bike bi tecrube ku di pêşerojê de hemû hêzê nede destê kesekî ku bikarîbe her tiştekî bike. Belkî divê weke hizb fikir li ser bê kirin. Êca mixabin ev bû bi xisareke mezin ku bi kirêgirtîyên Komara Islamî ew pirensîpa kirêt reçaw kirin(li ber çav girtin) û Dr. Qasimlo bi wê şêweya nemerdane teror kirin. Ev xisarek wisa mezin bû ku cîranên me li Bako ku opozosyonên Iranê bûn giryan. Bi taybet ji bo min ku demekê ez bi wî re xebitîbûm, derdekî gelek giran bû.

Hele an jî şaşiya duyê ku tawana wê nakeve ser Dr. Qasimlo, lê bi serhev de dikeve ser milên HDK, şerek bû ku bi Mengoran re kirin. Di halekê de ku wan dikarîn vî şerê han neken. Ev şer bû sedem ku bo yekemîn car caşên dewletî û bi awayekî resmî peyda bibin. Ez niha jî di wê baweriyê de me ku nemir Dr. Qasimlo di nava HDK de xwedî wê teisîrê bû ku nehêle ev şerê bi Mengoran re neyê kirin û xwe ji vî şerî biparêzin.

Sedema sêyemîn jî şerê Nexedê bû ku ew jî şaşiya wê dikeve ser hêzeke kor û nediyar ku bo ti kesî eşkera nebû û dixwestin tevlîhevîyê çêbiken û mifayê ji vî karî wergirin. Komara Islamî di vê navê de ji herkesî bêtir mifa stand. Lê HDK di wir de jî diviyabû ku ewqas zîrekatîya siyasî hebûya ku ew şer nekira û xwe xelas bikira. Lê mixabin toş bû.

Piştî nemir Dr. Qasimlo raste ku HDK xwedî pêşîneyek dûrûdirêja dîrokî û siyasî ye û teisîreke berçav hebûye di xebata siyasî li herêma Rojhilatê Kurdistanê de, lê ji destdayîna Dr. Qasimlo hem ji bo HDK û hem jî ji bo hemû xel‏kê Kurdistanê û hem jî ji bo siyaseta Kurdan ya îro ku ger Dr. Qasimlo saxbûya min îman bi wê hindê heye ku dikarî rolekî gelek berçav siyasî bilîze ku ew hêzên ku îro di meydana xebatê de ne û pirsgirêka Kurd gehiştiye cihekî gelek dijwar û nazik, Dr. Qasimlo dikarî ji bo aştî û nêzîkbûna wan hêzan rolekî mezin bilîze. Wek hûn jî dizanin Dr. Qasimlo teisîrek gelek mezin li ser YNK hebû. Ger Dr. Qasimlo mabaye di wê derbarê de ku kesayetiyek Ewropî û mezin bû û bi taybetî li Ewropa û di nava Sosyal-Demokratan de ku ew baş nas dikirin, dikarî bibe helqeya aştîbûnê. Bi kêmatî li derve dikarî hinek zemîneyên amadebûyî pêkbîne ku ewan wiha neken ku em îro dibînin.

Hacî Ehmedî

Birastî mirovekî weke Dr. Qasimlo kêm peyda dibe, akademîsyenekî mezin bû, mirovekî bi hêz bû. Bi nêrînek ilmî li tiştan dinêrî.

Li ser gelek tiştan êxtilafên me hebûn, Dr. mirovekî pir demokrat bû, ev karê wî bi dilê min nebû, demokrasîyê jî kultorek jêre pêwîste, tekamul pêwîste, Dr. Qasimlo ji bo demokrasiyê hertim digot: Ji bo hînbûna demokrasiyê pirove(temrîn) lazime.

Bi daxek giran Dr. Qasimlo bû fîdayê doza gelê xwe. Neyarên me baş zanîn nîşanê xwe bigirin. Dr Qasimlo bû fîdayê bêkesiya xwe, kadrên siyasî li dorê nebûn, pêwîst nebû bi pasdarên xiwêrî re rûne.

Dr. Qasimlo insanekî bêwêneyê serdema xwe bû, ew yê roja îro bû, teisîrek mezin ji bo aştiya netewî dibû, nedihêşt şer di nava partiyan de çêbe. Hemû kesî rêz û hurmetek taybetî ji Dr. Qasimlo re hebû. M. Barzanî jî ji wî pir hez dikir. Wî dixwest bi Barzanî re vegere Kurdistanê lê Todê û Şîîyan nehişt ku ew bi Barzanî re vegere.

Bi hemû şêweyan hewil dida ku yekîtiyek mezin pêk be. Dr. Qasimlo li dijî şerê birakujiyê bû.

Dr. Qasimlo di hemû behsan da hêzek mezin hebû û bi teisîr bû di karê axaftinê de. Rojnamenivîs pir bi wî re dost bûn û xwest bi riya wî ku dostê Huwêda bû Yusif Ezîzî û Xenî Bilûryan azad bike.

Pêş wî û piştî wî mirovên layiq hebûne û yê mirovên mîna Dr. Qasimlo pir hebin. Meydana siyasî mirovan durist dike.Pirtûka wî ( Kurdistan û Kurd ) serokaniyek mezin û dîrokî bû ji bo nasandina doza Kurdistanê. Qasimlo Mirovekî alim û zana bû. Di felsefê û edebyatê de mirovekî têgihiştî bû, wî bi zimanên cur bi cur dizanî.