72 saliya ehdbna lder Kurd, Simkoy ikak
(1887 Kela ariy- 30.06.1930 bajar ino)

 

Kakar OREMAR navdarenkurd@hotmail.com  

Heya niha li ser kesayet, nirx eymetn Kurdan yn drok, dagirkern Kurdistan li gor berjewendyn xwe yn siyas, civak abor i tit ku xwestine, nivsandine. Ji ber ku xwedyn hem mkann madd j bne, ew nivsn xwe li her der belav kirine. Wan bi dilgemaryn xwe yn ovnst, hem pirensbn exlax binp kirine xwestine ku rpeln droka serhildan oren Kurdan, berevaj rastyn wan bi nifn pit xwe bidin nasandin. Di v nav de droknivsn ku hertim di xizmeta sstema serdest de bne, serok qehremann Kurd weke xayn, talankar, diz sxor binav kirine. Di berhemn wan de x Sed Pran, Pewa Qaz Mihemed, Simkoy ikak, Seyd Rizay Drsim, x Mehmd Berzenc, Mistefa Barzan hem qehremann ku bingeha siyasya xebata Kurdan darijandine, xayn xlamn hz dewletn biyan tn hesibandin. 

Mixabin zdetir ji droknivs lkolnvann Kurd, nivskarn nifparz ku pnsa wan hertim di xizmeta desthilatdar(hakim) dewletn navend de bye li gor nirx roj nan xwarine, li ser drok jiyana kesayetiyn Kurd nivsandine. Bi awayek ku armanca wan ya her mezin b bingeh nandayna oren Kurdan yn azadxwaziy serxwebna Kurdistan bye.

smal Axay ikak y ku piran bi nav (Simko an j Simkoy ikak) di nava Kurdan de hatiye naskirin, yek ji wan rberaye ku di droka azadxwaziya gel Kurdistan de xwed rmet xebatek berave. Girngya serhildana Simkoy ikak ku nz 25 salan domkir, di v rastiy de ye ku pit er chan y yekemn nz %50 ji axa rojhilat Kurdistan li jr desthilatdariya dewleta navendiya ran rizgarkir mna desthilatdarek Kurd kar xwe y hukimdariy dimeand. Ev kar han (ku Simko kar hem hzn l eretn Kurdan li dora hev bicivne), di w serdema ku sstema feodalzm li hem Kurdistan di bin nr axatiy de b, karek wiha hsan neb.

Di vir de ez ten bi awayek kurt li ser end xaln girng yn nasandina malbat, kesayet orea Simkoy ikak bisekinm:

1. ecerename Nasnameya la ikak

Kela Simal Xan Mezin( bapr Simko y mezin, bav El Xan bapr Simko) li nz em Baranduz li herma Urmiy. Kela wek newarek drok di nava Kurdan de weke ziyaretgehek t hesibandin  
 

ikak di Rojhilat Kurdistan de pit ereta Kelhr(li herma Kirmaan), mezintirn ereta v para axa Kurdistan ne ku di ax desthilatdariya Qacar Pehlewyan de li ran Kurdistan xwed rolek aktv y siyas bne.

Pit ku Mihemed Xan Qacar(damezrner silsileya Qacaryan) bi ji navbirina desthilatdariya Zendyan, desthilatdariya hem rana mezin girt dest xwe, fermandar Kurd Sadiq Xan ikak j hevkar w b. L Mihemed Xan Qacar zor sitemkariya xwe gehand radeyk ku heta li dij mirovn mna Sadiq Xan ikak j ket liv lebat hewiln ji navbirina w j dane. Sadiq Xan ku xwed hzeke zdetir ji 10,000 kesan bye, bi kutina Mihemed Xan Qacar j hatiye tawanbar kirin ku di sala 1797 zayn de li bajar o di nava xveta xwe de t kutin(1). Sadiq Xan ikak yekemn kese ku nav w di serkanyn drok de weke fermandarek Kurd y girday la ikak hatiye nivsandin. Pit w malba Simkoy ikak di qada siyas ya herma bakur rojhilat Kurdistan de, xwed navek xuyakir ne. Ji wan kesayetyan smal Xan Mezin, Caz (jina smal xan mezin dayika El Xan), El Xan, Mihemed Paay kur El Xan, Cewer Axa Simkoy ikak ku tev bi nemerd away xapandin ji aliy ranyan ve hatine kutin.  

la ikak ji du treyn (Kardar Ebduy) pk t. Treya Karda ji deh axn (Fenek, Mamed, Nsan, Delan(Delan an j Del), Xidir, Botan, Hinare, Pisaxa, Gewirik Xelfan) pk t.

Treya Ebduy j ji van axn jre pk t:

Kizin, Keel, Pisaxa(malbata Simkoy ikak), Etman, erkoy, Mendolek, Neimet, ver eker.

Ji van her du treyan tev di bin desthilatdariya (Pisaxa)yan de bne ku di ax serhildana Simkoy ikak de di bin rbertiya w de, bi away konfederasyona eretan hevgirtinek bihz di navbera ereta ikak, Herk, Ert, Dir ... hat kirin.

Mna ku mezin rihspyn ereta ikak didin diyar kirin, esil wan ji Cizra Botan hatiye nav yekemn kes v malbat Ebdu bye ku bi neh kurn xwe re ji wir ber bi hrma Urmiy Soma Biradost ko kirine. Min sala 1993an hevpeyvnek bi ap Evd re kir. Ew ervanek ax orea smal Xan b ku heya roja ehdbna w li bajar inoy, pre b. Ap Evd li ser koka malbata Simal Xan ikak wiha dibje:

Ebdula beg(Ebdu an j Evdu) xwediy neh kuran b ku ji Cizr hatin Somay. Kurek Evdu beg y bi nav brahm Axay ep heb ku pir mrxas b. Ji w re kurek b ku jre Simail Axay Mezin digotin. Yan bapr mezin(bav bapr) Simkoy ikak b. El Xan kur Simkoy mezin xwediy 6 kuran b: Ehmed Axa, Mihemed Axa(Bav Simko Cewer Axa), Temer Axa, brahm Axa, Hec Axa Qasim Axa. Mihemed Axa j xwediy 6 kuran b: Cewer(Ceifer) Axa, Simal Axa(Simko), ukir Axa, Ehmed Axa, Xurd Axa(di er bi Asriyan re li Dleman hat kutin) El Xan( di ax andina bombeya ku ji aliy dewleta ran bi nav irn ji bo kutina Simko hatib andin, li ariy ehd b).(2)

Di Rojhilat Kurdistan de ji ax serhildana Kela Dim-dim heya roja ro, hem rbern Kurd bi nav areserkirina pirsgirka Kurd hevdtin, hatine xapandin di bi awayek dr ji exlaq siyaset mirovanetiy ji aliy desthilatdarn ran ve, hatine kutin.

Ji serokn la ikak Simkoy Mezin(smal Xan), El Xan, Cewer Axa Simkoy ikak tev bi nav hevdtin areserkirina pirsgirkn siyas bi nemerd ji aliy desthilatdarn ran ve hatine kutin. Mihemed Axay ikak j pit kutina kur w (Cewer Axa) Istembol ku ji sultan Osman (Sultan Ebdulhemd) dawa hevkariy ji bo tolhildana xwna kur xwe bike. Li wir rzek taybet jre hat girtin nasnav (Paa) dan w. L bi hewldann berdevkn ran, Mihemed Axa negehit armanca xwe wek jder didin xuyakirin ew li Istembol bi komployek hatiye kutin. An j ji ber tkeliyn w yn bi malbata Bedirxan mezinn din y Kurd li Istembol, ji wir hatiye drxistin di jiyana dr Kurdistan wefat kiriye.

 

 2. Kutina Cewer(Ceifer)Axa destpka serhildana Simkoy ikak

Cewer Axay ikak ku li sala 1905an de li Tebirz hat ehdkirin.  

Cewer Axa ku di nava la ikak de wek cgir bav xwe dihate hesibandin, bi awayek frm bi destra dewleta Qacar li hermn rojavay gola Urmiy hukimdar dikir. Cewer Axa ji ber hinek taybetmendiyn xwe y mna mrxas, merdayet destvekiriy di nava na feqr hejara herm de pir dihat hezkirin. Sedem j ew b ku w parek ji w talana ku ji dewlemendan distand, di nava feqr hejaran de belav dikir. Ji bona w j Cewer Axa ji aliy jredn Ewrop gerdokn Rojavay ve wek (Robn Hood Kuran) hatiye binav kirin.

Sala 1905an dema ku Muzeferddn ah Qacar, bi sefer Ewropay, li bajar Tebrz kur xwe Mihemed El Mrza wek cgir xwe hilbijartib. W dem Huseyin Qul-Xan(Nizaml Seltene) j kirib waliy gitiy Azaerbayican(3).

Droknivs Azerbayican Ehmed Kesrew di v derbar de dibje: Nizaml Seltene bi awayek frm Cefer Axay ikak vexwnd bajar Tebrz j dawakir ku ji bo gotbja li ser pirsgirkn sinor dewleta xwe dewleta Osman bi hevre biiwirin. Herwiha wan soz da Ceifer Axa ku dewlet y li w xwe be daxwazn w j y bn c bi c kirin. L pitre ferman da Mihemed Husn Xan Zerxam(Qeredax) ku Cefer Axa vexwne bo seraya xwe bi awayek ku ew pnehesin, w mirovn pre bikujin.

Havna sala 1905an pit ku Cewer Axa bi mezinn la xwe re iwir, di gel heft siwarn xwe yn ku di kar ervan mrxasiy de zrek netirs bn, ji kela ariy ber bi bajar Tebrz meiyan. Heft kesn hilbijart ku bi Cewer Axa re n ev bn:

Mistefa Newroz(Xal Mist), Xal Mrz(xal Cewer Simko), Sedo, Hac(Haco), Cao, Seyd Mihemed(Seydo) Qasim(Qaso).

Pit 40 rojan ji aliy welehd ran(Mihemed El Mrza) ve fermana kutina Cewer Axa bi telegrafek, gehit dest Nizaml Seltene ew di seraya dewlet de hat kutin. Ji heft kesn ku bi Cewer Axa re bn, pnc kesan kar bi erek giran xwe ji bajar Tebirz bigehnin kela ariy xebera byer bigehnin Kurdn herm. Mihemed Axa ji bo tolhildan bi riya Sultan Ebdulhemd Osman Istembol, l nekar raya wan ji bo v kar bikine aliy xwe. Wek hat gotin ew bi komployn konsulos ran, d ji Istembol veneger Kurdistan bi her away ku b, hat wenda kirin.

Kurdan ku bi weyek aktv di orea merutexwazn ran(1905- 1911) de, xebat dikirin, ji v kar Nizaml Seltene nerazbna xwe dan xuyakirin. Herwiha azadxwazn din yn ran li bajarn mina Tebrz Tehran j ev kar dewleta ran ermizar kirin.    

Di vir de pwste rastiyeke drok li ser bizava Kurdn rojhilat Kurdistan ney ji brkirin ku ji aliyek pirsgirka netew di navbera Kurd gel serdest de hebye (heta roja ro h j heye) ji aliyek din j pirsgirka ol(cudabna mezheb) hertim di navbera Kurd, Faris Azeryan de nakokyn siyas civak afirandine. Dewleta navendiya ran ji ax Sefewyan heya roja ro mezheb itiy weke amrazek giran ji bo meramn xwe yn siyas li dij xwestekn geln din yn ku di ran de dijn bi mezheb xwe Snne, bikar anne. Herwiha it ji wan re mna dwar parastina sinorn wan yn desthilatdar erdnigar(jeograf)y bye. Azer yn ie ku ji ax Sefewyan heya roja ro ji aliy dewleta navend ve weke gel desthilatdar di herma Urmiy de hatine bi chwar kirin, li hember pirsgirka Kurdan ya netew ji cudabna mezheb btir mifa standine Kurd bi her du ekn cudabna mezheb netewe hatine serktkirin qirkirin. Bi taybet di ax desthilatdariya Sefewyan de karbidestn impiratoriy gelek xebitne ku bi riya mezheb Kurdan di nava xwe bibivin(bihelenn) bi v reng pirsgirka Kurdan ya netew j ji hol rakin. L di v kar xwe de li hember evna Kurdan ya ji bo doza netew zde bi ser neketin. Herend bi hizaran Kurd ji Kurdistan ber bi Xorasan, Qezwn, Mazenderan hermn din yn ran sirgn kirin, l nekarn bi temam hisn wan yn netew ji hol rakin.

Li pey kutina Cefer Mihemed Axay bav w, Simko ku xuretek ciwan b, li ser daxwaz iwra rih spyn ereta ikak, b cgir biray xwe y mezin.  

Ev di rewek de b ku du hissn nitiman perwer tolhildan di dili mejiy Simkoy ciwan de gelek bihz bn.

  

 3. Destpka orea Simkoy ikak sedemn bingehn

Pit orea x beydulah Nehir(1880 z), serhilada Simal Axay ikak di rojhilat Kurdistan de orea her mezin domdirj t hesibandin. Di ax v ore de b ku kesayetiya tehqrby ya Kurd wek netewek, hinek bikiv hissn mill di nava Kurdn v pera Kurdistan de zdetir ji ber zind bn. Kurdan kar wek netewe hebna xwe di hem ran de bidin selmandin berevaj xwesteka ovnstn Faris, hurmeta xwe ya civak siyas wek mrasek drok biparzin. Ji bona w j nivskar drokzan Kirs Kora, Simkoy ikak bi (bav nasyonalsima Kurd) di rojhilat Kurdistan de binav dike.  

variya roja 30.06. 1930 li bajar ino term qehreman droka azadxwaziya Kurdistan Simkoy ikak li ber pyn lekern ran ye.

Li gor gotina mezinn Evduyyan Simko di ax ehbna Cewer Axa de xurtek 18-19 sal bye. Yan sala ji dayibna w 1887 an j 1888 zayn ye. Herwiha Tahirxan Kur Simko dide diyarkirin ku dema bav w li bajar inoy hatiye ehdkirin, temen w 42 an j 44 sal bye. Simko ku ji aliy Xal Mrz mezinn din yn la ikak ve wek cgir bav biray xwe y mezin hatib hilbijartin, di dil xwe de ji bbext nemerdya desthilatdarn dewleta ran, knek mezin ji wan girtib. Wek t gotin Simko di ciwaniya de xurtek ervan, netirs di liv lebatn w de hissa tolhildan gelek bihz bye. Ji ber wan hem derd belayn ku bi ser malbata wan de hatibn, mirovek km axifitin xemgn bye gelek bi xwe re ponijye.

Hissa tolhildan j bi sedemn drok ve girday b. Simko ba dizan ku ji bapr w y mezin(smal Xan) bigire heya biray w Cewer Xan tev bi nemed ji aliy berpirsyarn dewlta ran ve hatine xapandin kutin. Ji bona w ba dizan ku desthilatdarn ran li w j nagerin y rojek bela xwe li w j biden. imk Simko xwed hzeke mezin ya leker b wek mezin ereta ikak di nava Kurdan de mirovek bi qedir rmet b. W dizan ku ran dixwazin w j weke bira, bav baprn w, bikujin. L ferqa di navbera Simko bira bav w de, di vir deye ku br rayn Simko yn siyas (wek rber kesayetiyek siyas y Kurd) ji bo azad ya Kurdistan btir ge bn. ax ku cgir waliy Azerbayican (Mukerrem el Mulik) di sala 1919an bi hevkariya Ermenyan, bombayek kirin di nava qotiyek de bi nav irn ji Simko re andin, neyartiya Simko bi dewleta ran re derbas pvajoyek siyas ekeretir b. Tkeliya Simko bi du kesayetiy Kurd(Ebdulrezaq Bedirxan Seyd Teha Glan - neviy x beydulah Nehir) re, orea di bin desthilatdariya Simal Xan ikak de di rojhilat Kurdistan de heya radeyek j li bakur Kurdistan, berfirehtir kiriye. L wek jder ahidn zind dibjin Seyd Teha Glan heya dawiy bi Simko re nemaye navbera wan li ser away tkelya bi Inglzan re, tkye.  

 Kirs Kora di derbar tkna Simko bi dewleta ran re dibje: Bi v hind re ku Simko kna xwe ya li hember ran venediart, gotib ku bizava min li dij ran tolhildan j tde b, imk bav baprn min, xizim kesn min yn nzk cotek birayn min, tev bi derst karbidestn ran hatine kutin. L bi v re j Simko gelek caran behsa v rastiy kiriye ku armancn orea w ji bo berjewendiyn netew bne ten ji bo tolvekirin nebye. Di v derbar de Simko gotiye: Hem kes dizane ku gel Kurd heya niha i bi ser de hatiye. Mirovn wan yn mezin yn weke Simal Xan El Xan bi weyek gelek zalimane ji aliy ranyan ve ji nav ne. Ez niha ji bo gel Kurd tkn dikim, l tolhildana ji zordar bedkaran h j maye ji br nabe...(4)

Mna ku di roja ro de ji bo hem serokn Kurd ekera bye, Simko j z phesiyaye ku dewleta navendiya ran maf azad wekheviy heta di nava sinorn ranek yekgirt de j nade gel Kurd.

Ji aliy rast: Simkoy ikak, Xosiruy kur w, Sulyman efq Paa
Du kesn li ser piyan nehatin nasandin.
 

Simko ku gelek kes hereketa w bi bizavek eret herm dihesibnin, li gor pvann w ax mirovek zana bye haya w ji siyaseta ran chan hebye. Simko bi nameya ku bi riya serlekerek Inglz ji Zefer el Dul re andb, v rastiy batir bi me dide selmandin. Simko di pareke nameya xwe de dibje: Em pir ba dizann ku hinek netewe di chan de hene ku hejmara wan nagehe aryek(1/4)a Kurdan, l ew gehitine xwezyn xwe ku maf otonomy ye. Li Elmanan binrin ku awa ev kar han di nava xwe de pkanne. Birast ger netewa Kurd di ran de negehije maf xwe, d mirin neman jre batire ji jiyan mayn. Di v roja ku em tde dijn, dewleta ran bixwaze an j nexwaze, em maf xwe y otonomy dixwazin. d ev xwezya hem mirovek Kurde ji xelk me re j jiyaneke nye...(5)

Ev name dide diyar kirin ku Simko mirovek drbn bye ji bo standina maf reway gel Kurd bi armancn mezin plann n dest bi xebata xwe ya siyas kiriye. Herwiha ten naveroka v nameya drok (ku bgoman di arva millya ran de hatiye parastin) ji bo wan nivskar lkolnvann ovenst ku ten bi awayk nigatv behsa kesayetya siyas serhildana Simkoy ikak kirine hj dikin, batirn belgeye ji bo selmandina derew boxtann ku wan li ser serok bizavn Kurdan yn azadxwaziy nivsandine. 

 

 4. Destpka ern giran

Ji bil wan ern bik ku di navbera hzn Simko ran de qewmne, end ern mezin ku byera wan di droka rojhilat Kurdistan de cih girtiye, girngn. Ji wan ern girng: er girtina bajar Urmiy, er Gulmanxane(li bakur rojhilat gola rmiy), er Myanduab 1922, er ekeryaz, er Sar Tac, er azadkirina Mihbad er kela ar ku mezintirn er serhildan t hesibandin.

Li ser bna ern ku nav wan hat, bgoman lkolneke berfireh pwste. L di v nivs de ez bi kurt behsa ern serhildana Simko bikem: 

Pit ku hzn Kurdan bajar Urmiye ji dest lekern ran derxistin, Urmiye wek paytexta desthilatdariya Kurdan hat hilbijartin Tymur Axay ikak ji aliy Simko ve bi hakim bajar hat wezfedar kirin. Di er Gulmanxane de j hzn Kurdan bi girtina Gulmaxan rya ku bajar Urmiye bi Tebrz ve gir dida, girtin. Di er ekeryaz de j  fermandar hza dewleta ran Emr Ered hat kutin. Emr Ered biray Mihemed Husn Xan Zerxam(Qeredax) b ku di sera xwe de Cewer Axa kutib. L di dawiy de Kurdan nekar li hember hzn dewlet li berxwe biden bajar Urmiy ku bi qas ar salan di dset Kurdan de b, ket jr desthilatdariya hzn ran. Di er Miyanduab de Kurdan bi iknandina hzn arta ran, serkeftinn mezin bi dest xistin. L kar her girng drok kutina xayn navdar Xalo Qrban b. Xalo Qrban ku ji Kurdn Hersn ye, yek ji wan fermandarn orea Mrza Kuik Xan Cengel b ku li dij dewleta navendiya ran li bakur ran ser hildab. Xalo Qrban bi hevkariya cotkar end fermandarn din yn mna Kerm Xan, Xalo Himet Baba Xan kar di nava bizava Cengelyan de heya pileya komsriy j bie. L pitre Xalo Qrban ji Mrza. K. Xan  Cengel qetiya di bazara xwefirotin de ket xizmeta arta Riza Pehlew. Xalo Qrban Kurd, bi hevkariya arta ran kar orea Cengelyan to ikest bike di dawiy de ser serok ore bi xelat ji Riza Xan Pehlew re bir kika Tehran. Li hember v xizmeta w ew b fermandarek arta ran.(6)


Simkoy ikak li ber der kela ariy.  

Xiyaneta Xalo Qrban ku ji gel Kurd re mna deqeke re tej ermizariy b, berdewam b, heya dema ku Riza ah Pehlew ew and meydana er li dij serhildana Simkoy ikak. L v car di er Myanduab de ev xayn xwefiro bi dest ervann Kurd hat kutin nekar xiyaneta xwe ya rreane bidomne. Cih anaziy b ku xaynek Kurd bi dest ervann serokek Kurd hatib kutin.

Di er azadkirina bajar Mihabad de fermandar gitiy er Simko bixwe b ku Seyd Teha emzn(Glanzade) j hevkar w b. Pit erek giran bajar ket dest Kurdan 600 jandarmn ran ku di bin serokatiya major Melkzadeh de bn, tev hatin kutin. Di ax er (Sar Tac) de j ku li sala 1922an li herma Selemas(Dleman) qewim, hza Kurdan nekar li hember hezn ranyan berxwedan bike. er heya dagrkirina kela ariy berdewam b. Pit ku kela ariy hat girtin, Simko hizar kes ji siwarn xwe re derbas bakur Kurdistan bn ji aliy arta Tirkiy ve hatin bek kirin. L ev ne dawiya ern Kurd dewleta ran bn.

 5. ehd bna Simkoy ikak ( Bajar ino 30.06.1930)   

Siyaseta ku Riza Xan Pehlew di nava Kurdan de dida meandin mixabin di v siyaseta xwe de j biser ket, ew b ku bi riya pere dirav axa serok eretn Kurd ji bo aliy dewlet dikiandin. Heta li ser ehdbna Simko j goman heye ku hinek axayn Kurd xiyanet li w kirine ew near kirine ku ji bo hevdtinan xwe bigehne bajar inoy. Berdevik desthilatdarn ran ku hertim bi riya xapandin xiyanet xwe nz siysetvann Kurd kirine, dsa j bi nav hevdtinn areseriy, Simko hat razkirin ku b bajar inoy bi serleker Muqedem re hev bibnin. Ji bona w j wan bi rya Tymor Axa ku demek b bu birndar di dest dewlet de hsr b, nameyek ji Simko re andin ku w dem li gund Barzan b. Simko bi end siwarn xwe re hatin iyay Qendl li wir j bi Xurd Axay Herk re ber bi bajar inoy meyan. Li wir fermand bajar ino serheng Sadiq Xan Nroz ew bir mala xwe. L hatina serleker Muqedem derew b ew li benda defetek bn ku Simko bi ten bikinin dervey bajar inoy w li wir bikujin. Di dawiy de j bi henceta pwaz kirina ji serleker Muqedem li dervey bajar inoy bi w davika ku jre danbn, di variya 30.06.1930 de hat ehd kirin. Herend di er de Simko siwarn w gelek kes ji serbaz lekern dewlet j kutin, l w nekar v car xwe ji dest wan rizgar bike. Term Simkoy s rojan li bajar Urmiy neveart dann ku gel l binre Kurdan j pbihesinin ku serok wan hatiye kutin. Berpirsyarn dewleta ran ji bo zanna w hind ku sed-sed bizanbin Simkoy ikak kutine, jina Simko ya bi nav Fexrye qibal (Azer b) ann ser term w w j bi nerihet ji wan re got: Bel ev mr min Simal Axa ye. Ez ji ry tiliya w ya bir dizanim ku ber end salan ji ber jehra mar ku pvedab, bi dest xwe bi kra xwe birb...(7)


Biray Simkoy ikak Ehmed Axay ikak bi end ervann xwe re li kela ariy.  

Dema ku xebera kutina Simko gehit kka paatiya ran heya heftiyek ah kfxwe hatin lidarxistin hem kue kolann bajar Tehran bi ronah gulan hatin xemilandin. Riza Pehlew mezintirn dujimin xwe di Kurdistan de ji hol rakirib.

Tirajediya ji navyna malbateke mna malbata Simal Xan ikak titek hsan nne ku di drok de b ji brkirin. Malbata ku ji bo doza Kurdistan gelek bedeln mezin pk kirin. Bi awayek ku heta roja ro j desthilatdarn komara meleyn cinayetkar ji hurmet giraniya malbata Simko di nava Kurdan de ditirsin. ehdbna qehremank mna Simko b sedem ku heya pkhatina komara Kurdistan ya di bin serokatiya Pewa Qaz Mihemed de (li sala 1946an), bdengiyek xemgn li rojhilat Kurdistan hakim be. 

 

 6. Di droka Kurdistan de end xaln girng ji destkeftinn orea Simkoy ikak


Simko bi end axayn ereta Ert re ku hevkarn w bn.
 

A. Simko di ax desthilatdariya xwe de gelek xebitiye ku bi dewletn biyan re tkelyn siyas pkbne. Di v nav de bi taybet ew xebitye ku bi dewleta Inglistan Sovyetistana ber re tkliyan deyne bala wan bo ser areserkirina pirsgirka Kurd bikine. L wan ji ber berjewendiyn xwe yn abor girng nebna cih jeopoltk y axa Kurdistan, bihayek wisa nedane pnyarn v serok Kurd. Simko bi riya Seyd Teha Glanzade(enzn) pir xwestiye ku ji bo areserkirina pirsgirka Kurd pkanna dewleteke Kurd bi berpirsyarn Inglz li raq hevdtinan pkbne, l di v daxwaza xwe de bi ser neketiye.  Herwiha ew ji x Mehmd Berzenc bi gil gazince bye ku baweriya xwe bi dewleta Tirkan re tne. Ji bona w j ew di derbar Inglz Tirkan de wiha dibje: Ingilz Tirk herdu ji bo aresekirina pirsgirka serxwebn serbestiya Kurdistan derewan di gel me de dikin, ew me dixapnin. Inglz dixwaze tevaya Kurdan mna xulam berdeyan ji bo armanc daxwazn xwe yn ewit bikar bnin bixebitnin, mna meymonan me ji xwe re bireqsnin ew j bi me bikenin. Ew dixwazin me li hember netewa me ermezar biken, ev ne kar min e, ez xiyanet li gel xwe nakem.

Tirk Inglz herdu ji hev xirabtirin, l ji herkes zdetir Kurd ji bona xwe xirabin, Kurd pita hev nagirin, hn xizmetkariy bne, baweriya wan bixwe tune mezinatiya hevdu napejirnin.(8)

Simko btir hertit ji xiyaneta axa begn Kurd dilikest b ku di rojn xwe de mna ma li dora irn, kliyek ji w dr nediketin, l di rojn tengaviy de xwe ji w dr dixistin.

 B. Xaleke din ya her girng ew karn rewenbr kulturne ku Simko di ax desthilatdariya xwe li bajar Urmiy dan meandin. Yekemn car di droka rojhilat Kurdistan de Simko ket w fikir ku di war ragehandin de j pngavek b avtin. Sala 1912 li bajar Xoy Ebdulrezaq Bedirxan bi pitgriya siyas dirav ya Simkoy ikak kovarek mehane bi nav (Kurdistan) weand. Herwiha li bajar Xoy dibistanek Kurd j ji bo zarokn Kurd vekirin ku ev du karn han kna desthilatdarn ran li dij Kurdan gelek bilind kiriye. Saln pit er chan y yekemn yan ji sala 1919an heya tkna ore rojnameya bi nav (Roja Kurd) pitre ten bi nav (Kurd) ku organa frmya dewleta w bye, hatiye weandin. (Roja Kurd) an j (Kurd) rojnameyek heftane bye. Sernivser v rojnam nemir Mela Mihemed Turcan zade b ku kar amadekirina rojnam di weanxana Xyret de li bajar Urmiy dimeandin. Herwiha Simko ji bo agehariya ji rewa siyas lekeriy hem hermn di bin desthilatdariya xwe de, ji telefon mifa standiye bi v away pwendyn hem fermandarn enyn er bi kela ariy re hebne.

 C. Beriya ku Simko bi awayek berfireh dest bi er orea li dij dewleta ran bike, bi hevkariya Ebdulrezaq Bedirxan end giregirn din yn Kurd komelek bi nav (Chandan) li bajar Xoy damezrandibn ku komelek rewenbr b btir xebatn and rewendr dimeandin ku di xala B de behsa hinek ji wan karn girng bi kurt hat kirin. 

 D. Simko pir xebitye ku bi kesayet bizavn ku li dij rijma ran ser hildane, tkelyn siyas deyne. Ew bi oreger Azerbayican Mihemed Xiyaban re di nava peywendyan de bye. Herwiha Simko serdar orea bakur ran Mrza Kuik Xan Cengel xebitne ku di navbera orea Kurdistan bakur ran(Glan) de dan standinn siyas pkbnin, l gherandinn siyas ev derfet nedaye wan ku v kar drok bigehnin encam. 

 

 

7. end kmasyn bizav serhildana Simkoy ikak

 

Di nava Kurdan de rexneya her zde ku ji kesayetya Simkoy ikak t kirin, kutina Mar mn rber ol siyasy Asryn Hekar ye. L di v derbar de gelek lkolnn berfireh bal pwstin ku sedemn sereke yn v byera drok bn ekera kirin. Aya di navbera Kurd Asriyan de i sedemn siyas, ol civak di w serdem de hebne ku Simko biryara kutina Mar mn daye? Di v derbar de dtinn cuda ji hev hene ku yek ji wan j dtina mezinn ikak bixwe ye. Ew ji bo v kar serok Kurd Simko sedemn siyas ol btir destnan diken. Bi her away ev kar Simko bye sedem ku gel herm(bi taybet pit kutina w li ino) dilsariyek li hember v kar w bidin xuyakirin. Di derbara v xala girng de lkolnek berfireh pwste ku sedemn bingehn ji bo v kar Simko bn ekere kirin.

Simko xwed hzeke leker ya pir mezin b. Hejmara pmergeyn w carna gehitiya 20.000 kesan. L mixan tevaya van ervanan mna arteke hevgirt di bin ala partiyeke siyas de xebata xwe nekirine. Her erek di bin serokatiya mezinek w eret de bye rengek taybet ji bo nasandina eret hza xwe hilbijartine. Bo nimune reng ala hza di bin serokatiya Simkoy ikak de sor bye(9). 

 

 

 8. Mran mvanperweriya Simkoy ikak nemerd xiyaneta Riza ah Pehlew

Riza Mrpenc ku bi hevkariya Inglzan ji pileya serlekeriy b ah ran, di sala 1925an de ji bo serldanek Azerbayican Kurdistan. Armanca w ya her mezin ew b ku riyek ji bo bi daw anna serhildana Simko peyda bike desthilatdariya xwe li hem ran birk bike. Serlekern ran pir dawa ji Riza ah Pehlew kirin ku dev ji v sefera xwe berde, l ew raz neb xwest ku ji nzve Simko bibne. Xuyaye ku hem di w baweriy de bn ku Riza ah d ji w sefer venagere y bi dest Simkoy b kutin. Dema ew bi 62 kes ji fermandar hza xwe ya taybet ve nz bajar Selmas dibe, di yekemn dtin de 5000 siwarn Simkoy ikak bi ryek sar girij pwazy li ah ran diken rzek taybet jre nedigirtin. Simko j wek serokek Kurd bi kincn Kurd li hember ah ran sekin bi pwazyek sar bi ser lv bixrhatina w kir. Pitre herdu bi hevre ne karwanserayek li ser pirsgirkn herm axivn. Wek t gotin Riza ah pir tirsiyab ku Simko w hem kesn w bikujin. Ji bona w j heya ber sib ji tirsa nerazab d dest ji jiyana xwe tib. Ew herdem li benda w hind b ku siwarn Simko hri wan biken tevda bn kutin. Herend pit ewqas byern tal ku Simko bi avn xwe dtibn, d baweriya w bi desthilatdarn ran nemab, l derfetek drok ji dest da w ev Riza ah Pehlew nekut ew ji dest w filit. Simko pitre di hevdtinek ya bi serleker Ebdulah Tehmasib re gotib: Mezintirn aiya min di w ev de ew b ku min Riza ah nekut . W ev Riza ah ji serleker Tehmasib dawa kir ku karek biken Simko mijl be ax derbas be roja din z ji wir ber bi Urmiy hereket biken. Wan bi lstika texte nerd w ev Simko mijl kirin roja din Simko phesiya ku Riza ah ji dest w derketiye defetek zrn ji dest xwe daye.(10)

 

Dmenek ji kela ariy.  

 

Dema ku Riza Pehlew bi hevkariya hzn biyan desthilatdariya xwe li herdera Kurdistan bihz kir, bi away ku li jor hat gotin ji bo hevdtinn siyas Simko vexwendin bajar inoy li wir ew bi bbext hat kutin.

Gelo ger di serdana Riza Pehlew ya bo Kurdistan ew bi dest Simko bihata kutin, rya(mesr) droka ran y bihata gherandin an ne?!

Bgoman y gelek gherandinn siyas bibna, l wek me dt Simko bi ji dest dayna derfetek mezin b sedem ku pitre Riza Pehlew bi nemerd w bikuje.

Eviya netce berhem mvanperwer merdayetya Kurdan b pitre komkujiyn her du ahn ran li rojhilat Kurdistan pkann j bersiva mvanperweriya serokn gel Kurd bn!!.

 9. Nav Simko di nava beyit strann Kurd de

Li ser jiyan, derd elemn malbata Simkoy nemir heya niha gelek dengbj hunermendn navdar beyit stran gotine. Bi riya van stranan j mirov dikare malwran, ked zehmetyn ku v malbata mezin ji bo doza bi an erefa Kurdistan kiandine, bibne.

Hunermend mezin Kurd Kaws Axa ku di droka hunera Kurdistan de yekemn hunermend siyasbj Kurd t hesibandin, di qalib lawikek de li ser ehdbna lder Kurd Simkoy ikak hissn xwe wiha tne ziman:

L day, l day, l day, ereka qewim li inoya wran bira i mezine

Ewro emir Taran hatye bo qumandar inoy, li niwj mexirib

Bi tirombla, axawo, eskern xwe hnabne yo, yo, yo, li niwj mexirib

Bi tirimbla eskeran xwe hnabne, bab Xusro bi s denga gazdike:

Bab Feysel, ewroke dest helne, ciwabek biben er Ebduyya, ewro

Hatime kutin dann na min Xusiro zaroye axawo cy mine

L day Mihteber reben, Gulzar nemay, Mirary reben, niwj

Mexirib deng s tran metrelozan agir berda v dinyay, kes xrxwaz

neb ciwabek bie ereta Herkya, pa bab Xusiro tov egdan li me

qeliya, w kes nema axawo li dinyay, ez di heyfa kutina bab Xusiro

nme ewro ah govende li naw ecem Kerbelay

..

Strana jr j ji aliy dengbj navdar Bir hatiye gotin ku tde behsa kutina Cewahir xanima jina Simkoy ikak j bi dest lekern dewleta ran t kirin:

B de wey l, wey l, wey l

L l Muhteber reben, esker kiiya ji Dleman

Esker Heyder Paa xwe da lo gulzer, kek Xosiro pa Kurda

er xwe kiriye lo ser ran

De wey l, wey l, wey l, wey l, wey l her b de wey l

L l Muhteber reben wez bi awilya kawil ketin li v fz

Sibeye kek Xosiro, Pa Kurda ji mal siyar b, esker li pey

Kete du rz

Kek Xosiro, Pa Kurda er xwe kiriye lo ser Tewrz

De wey l, wey l, wey l, wey l, b de wey l l l

Muhteber reben wez awlya kawil ketim lo dev beyara

Ji sib de ser kek Xosiro Pa Kurda t deng gla, topa, wan teyara

Ehmed Beg s denga gaz dikir : Gel cahla bin, bixebitin, wexta

Indada me der kek Xosiro, pa Kurda, gulla syara

De wey l, de wey l, l l Muhteber reben wez

awilya kawil ketim di eil(al) da

Ji sib da esker Heyder Paa dikiya ser Xosiro, pa Kurda lo pda, pda

Ehmed beg gaz dikir: Kesek tune, cabek bide kek Xosiro, Pa Kurda, Muhteber xanim kutin, Xosiro Beg lo girtin di xewa sib de

De wey l, de wey l, de wey l, de wey l....

Jder avkan:

1.      Tarx Iran- Elheds we elmuasir- Dr. Kemal Mezher
2.      Hevpeyvn bi ap Evd pmerg re. Urmiye 1993
3.      Tarx 18 saly Azerbayican- Ehmed Kesrew( Bi ziman Fars)
4.      Bizava netewya Kurd - Kirs Kora bi ziman Fars
5.      Bizava netewya Kurd - Kirs Kora bi ziman Fars
6.      smal Axay ikak w bizwtinewey netewayet Kurd - Mamosta Mihemed Resl Hawar
7.      Hevpeyvn bi Qbad Simko re ( Kur Simkoy ikak).
8.      Ehmed Teq w yaddatekan ew - Bi ziman Kurd(zarava Soran)
9.      Hevpeyvn bi Dr. Cebar Qadir re.
10.  Brannn Riza Refi ( Qaym Meqam el Mulik) endamek parlimana ran di ax Riza ah Pehlew de.

Tbn: Ev nivs y di perojeke nzk de bi awayek berfirehtir di piroja min ya bi nav ( Jiyana 50 Navdarn Kurd ) bi away pirtkek taybet b weandin.