Helbest çi ye?

2

 Kamran Simo

 

 

 

 

Helbest cîhana xwe bi xwendevan re parve dike.
Bi şêweyekî din, helbest cîhana lihevparkirina pêhesîn, hîs, xeyal û ramanê ye.

 

Êş û şadî, lihevparkirin, taybetiyeke ku tenê bi mirovan re heye. Bi taybet kesên ku pêdivî bi alîkariyê dîtine û alîkarî girtine vê çêja xweş baştir dizanin. Û ev jî bi rêya helbestan, çîrokan, romanan, semîneran û konfarasan hatine ziman, an jî mirovan yek bi yek êş û şadiyên xwe ji hev re gotine.

 

Di serî de bi rêya helbestê êş û şadiyên xwe ji yên li pêşberî xwe re gotine, an li wan guhdar kirine. Bi vî awayî gelek caran wê şerbeta xweş vexwarine.

 

Ji destpêka ciwaniya mirovahiyê û heta vê gavê, mirovan nekariye li hemberî vê evîna hêja  rawestin. Ji roja ku mirovan hest, pêhesîn, xeyal û ramanên xwe gotin û vir ve, ev evîna parvekirina êş û şadiyan, wan li peyî xwe digerîne.

 

 ’’Ku zahmetî, kul û serpêhatiyên xwe vebêjim, hûn ji guhên xwe bawer nakin û bi mercên jiyanê ve girênadin’’.
 Ev gotin destpêka gotina her kesê ku zehmetî kişandî, derdê evînê dîtî, yan ji welatê xwe derbiderbûyî ye.

 

’’Ax, ax ez wisa şa me, wisa şa me, ez nizanim ji te re çawa bêjim.’’
Em bi van gotinan dixwazin derd û dilxweşiyên xwe ji yên pêşberî xwe re bêjin.

 

Ev kesên hestyar, weke yên li pêşberî xwe evîndar, ên êş û şadîzan, wêrekiyê didin û pirtir xwe li pêşberî zehmetiyan digirin.

 

Ew dilên xwe vedikin ji yê pêşberî xwe re û bi vî rengî, şewata dilê xwe hênik dikin. Ne tawana evîna wan, destûrnedana mafdariya şîn û şadiyên wan, agirê nava wan geştir dike.
Ev yek, ji bo nivîsa helbestê, serê pênûs û zimanê wan tûjtir dike. Neanîna ziman, dilê wan li derya êşan difetisîne. Peyv û hevokên dostane yên ji binhişînê difûrin, dil hênik dikin.

 

Eger ne ji van wêrekî, pesindan û hêvîdanên dostan bin, bêguman mirov xwe li ber van kovanan nagirê. Ji lewra jî, mirovan ji vegotina leza herka daxwaziya derd û şadiyên xwe, gav bi paş ve neavetine. Di her fersendê de şîrînî an tahliyên xwe, çi bi rêya nivîsê çi bi devkî be vedibêjin.
 
Vegotina evîna ji agir, aqil, mentiq, şerm û tirsê, gelek caran serê wan kiribê belayê jî, lê 
ji venegotinê re serî netewandine.

 

Ji çaxên buhurî û heta vê demê, hevparkirina şîn û şadiyan, keştiyan ji bahozên deryayê, ji noqîbûna avê rizgar kirine û hezkirina hevparkirinê ev keştî meşandiye.
 
Giovanni Boccaccio dibêjê: ’’Êş li hev parkirin taybetiyeke tevgera mirova ye’’.
Ew êş û şadiyên ku dema pêşî mirov bi zehmetî xwe li ber digirt, piştî li hev parkirinê, dibin  bîranînên şîrîn. Bi rêya parvekirinê, mirov ji êş û şadiyên xwe çêj digirin.

 

Qenciya ku mirovan ji dostan dîtî, dostanî û kovanên ku mirovan bi hev re parvekirine, ji hişên mirovan naçin.
Zanîna başiyê, xîret, camêrî û fezîleta herî bilind e. Nezanîna başiyê jî, kêmasiya mirovan a herî mezin e.
Yên ku zanibin li hev par ve bikin tu caran nabin ji ew kesên ku bi başiyê nizanin. Piştî ku êş û şadiyên xwe parve dikin, kêm be jî, xwe ji bandora wan rizgar dikin û xwe azad dîbînin.
Bi van mercên xwe yên kêm jî, çi ji destên wan bê, dixwazin  bikin. Tiştên ku ji parvekirinê girtine, ji bo bi paş ve bidin, kar dikin.

 

Ne ji nezanên ku xwe zana, dizanin û pêwîstî bi alîkariyê nabînin re, lê ji yên ku dixwazin êşên xwe kêm bikin û şadiyên xwe parve bikin re dibine destek.

 

Y.Yevtuşenko weha dibêje: ’’Helbest bêdemiya li dijî demê û nav di xwe dan e (qaqibo kirin e)”.
Helbest rêkûpêkkirina holejînê ye. Ev jî bi rêya lihevparkirinê pêk tê. Zanîn, huner, ol, felsefe  û daxwaziya bedewkirina jiyanê, ji bo mirovan e. Ne lawir û ne jî firinde dikarin fêrî huner û felsefê bibin.
 
Ev hemû, pêşîgirtina li zagonên xwezayê yên wêranker û hin tiştên ku li pêş pêşveçûna mirovan asteng in, nîşan didin. Mafê her helbestvanekî heye ku tiştên pêşveçûnê asteng dikin û ji çaxê xwe re biyanî dibînin bi xwendevanên xwe bidin nasîn.
 
Pablo Neruda weha dibêje: ’’Helbest serhildan e. Bi nivîsa helbesta xwe, helbestvan carnan derdikeve derveyî aqilê roja xwe û dibe armanca hêzên paşverû. Yên ku naxwazin mercên jiyana wan were guhartin û roja tê de dijîn ji mirovahiyê re têr dibînin.Helbest zanîna nependî ya ku kêmasiyan vediguhêrîne sipehîtiyê ye.
Baudelair weha dibêje: ’’Helbest hesreta mirov a bedewiya hê bilindtir e. Ev prensîp bi coş,
bi giyanekî fûrek, xwe dide nîşandan. Ev coşa li derveyî rastiya aqil distirhê ye’’.

 

Helbest hilpekandina mantiqe ye. Her helbestvanek, di wê bewariyê de ye ku peyama helbesta wan digihê cihê xwe. Ji aqilê roja tê de dijîn pirtir, bi mantiqa xeyal, pêhesîn, raman û hestên xwe peyamê dinivîsin. Bi nivîsandina çend hevokên hêja cîhana me ber bi xweşikî û hezkirinê ve dibin. Her helbestvan, dixwaze helbesta xwe bike berhema hêjayî parvekirinê.
Helbest bi serê xwe tenê berhem e.
Valery weha dibêje: ’’Rastiya helbestê  ew e ku xwe dike berhema hunerê. Ji bilî vê tu armanca wê nîne. Ji xwe dest pêdike, bi xwe re dawî lê tîne. Hemû maqûlî û reseniya wê ji vir tê’’.

 

Helbestvan hem xwendevanên xwe dike hevparê kovan û şadiyên xwe û hem jî xwe dike hevparê kovanên wan. Bi kurtî; ji xwendevanên xwe digire û bi paş ve dide wan.

 

Yek ji wan kesên ku ev pêwîstî hîs kiriye û gihîştiye wê şadiyê jî, ez im.

 

Helbest dîroka dîrokbêja dîrokê ye.
Helbest ne dîrok e, ji ber ne îspat e. Nîşankirin û bi giranî bûyerên di roja xwe de, bi şêweyekî ciwankarî wêne dike. Helbestvan ne tenê bûyerên dema xwe dinivîsê, bi bûyeran re xeyal, pêhesîn, hest û ramanên xwe jî dinivîsê. Nivîsa xeyal, pêhesîn û hest tê de hebin, nabê îspatkirina dîrokê. Bi tenê dikare ji dîroknûsan re hin tiştan işaret bike.

 

Firdewsî di destana xwe ya navdar a bi navê Şahname de, gelek leheng û şahên ku Îranê bi rê ve birine işaret kirine. Lê heta roja me hê jî gelek ji van kesan ne hatine tespît kirin, lewra hebûna gelek ji van kesan, encamên xeyalên Firdewsî bi xwe ne.

Goethe weha dibêje: ’’Babeta helbestê tu caran kêm nabe. Ji bo cîhan ewqasî mezin e, ewqasî dewlemend e, jiyan ewqasî bi nîgarên cûda ye… Bi rastî yek babet nîne ku, helbestvan weke pêwîst zanîna bikar anîna wê zanibe qet helbest bê babet namîne.’’

Helbest, dîwarê koşka peyvê ye û helbestvan nêçîrvanê peyvê ye.
Helbest heye, peyvên ziwa û bêwate ye.

 

Pierre Revedy weha dibêje: ’’Ji bo ku helbestvan dîtinên xwe bide bihîstin ji peyvan sudê werdigire. Bi kar anîna peyvan bi tenê dikare helbesta xwe binivîse. Lê xetera herî mezin dîsa ji van peyvan tê. Peyveke ne di cih de, helbesta herî xweş xirab dike’’.

 

Helbest afirandina lihevparkirinê, hunera peyva ji dil û nazikî jê tê xwestinê ye. Fêrbûna hevokan, peyva hêjayê gotinê û gezoya lêvên peyvê ye. Qabiliyeta ziman e. Ol û felsefeya hevokê, gazinca hilbijartina peyvê û hawara hatinê ye. Serkêşa govenda peyvê ye. Afirandina bi rê û rêbazên hezarên salan e.

 

Helbestvan bi çêkirina her hevokê re, zanîna zimanê xwe çêdikê. Bi hostetiya, hosteyan, ji gerdenên sipehî re ristikê çêdike, şekil dide zêrê ku li ser kar dike. Milîmeke kêm û zêde nahêle û pişt re rûmeta gerdeniyê, an bazinê ku çêkiriye, didiyê. Helbestvan jî, bi xweşikkirina zimanê helbesta xwe, rûmetek jê re diafirîne.

Helbest hunera xweşikkirina şêweya hevokan e.
Helbestvan, pêhesînên xwe, hestên xwe, ramanên xwe, xeyalên xwe û nêrînên xwe yên dinyayî, felsefeya keseyetiya xwe, bi reya helbesta xwe bi xwendevanên xwe re parve dike.

 

Divê helbestvan peyvan nas bike, wan miz bide, bi wan re bilîze. Dayîk çawa bi zarokên xwe re dileyîzin, bi wan şa dibin, wan xweşik dikin, wan paqij digirin, xweşikî û paqijiya zarokên xwe bi der û dora xwe re parve dikin û bi vê parvekirinê dilxweş dibin, helbestvan jî pêwîst e weha nêzîkayî bi peyvan re deyne ku karibe hest û ramanên xwe bi kesên din re parve bike. Helbesta xwe bike hawa paqij a daristanê ku herkes bikişîne nav hinav û mêlakên xwe. Divê bibe dermanê hevpariya êş û şadiye. Bibe çemê hîs û rastiya wan. Helbestvanê ku vê bike, digihêje şadiya lihevparkirinê.

 

  

Kamran Simo Hedilî

çapkirin