Helbest i ye? 

4

 Kamran Simo

 

Helbest ne pevn, ne er, ne xwn ne j rondikn avan e. Li dij hem xirabiyan eka serhildana bindestan a biten ye ku serdestan nikarne tk bibin. Helbest huner xewndtina azadiya bi civakn ku bi xew ve birine. Azad kirina giyan civakn ku giyan wan dl hatiye girtin e. Helbest hviya bhvtiy ye. Bi geln hviya wan ku hat ikandin, huner nankirina asoy hviy ye. Helbest serhildana ku p l nay girtin ye. 

  Pit er Chan y Yekem, welat kurdan bb gola xwn dibe ku ev cara p b kurdan xwe wisa b are didtin. Deng helbestvan kurd Cigerxwn wiha dihat.

 "Keko ez bilrvan im

Deng saza hozan im

Ji w ez dilgiran im...." 

 

Bi helbestn xwe b irska hv nandan. Bi nivsandina k me ez b bersivdana hem tirsandinn neyaran. Xwna wrekiy li

dil mjiyn hatine tirsandin gerand.

  Dsa di sala 1975an de serhildana hviya kurdan ikest kurd di nav derya baretiy de li henaseke jiyan digeriyan. Hozan kurdan Seyday Trj, bi helbesta xwe ya bi nav Ey bilbil dilad av reand ser gula hviy b strana li ser ziman her kesn ku nedixwestin hv bimire.

 Gelek mnakn wisa li chan hene ku helbestvan bne irska hviy.

 Yek ji van irskan, hozan leheng netew y Macaristan Sandor Patof ye. Li raperina 1848an a li dij zilm serdestiya binemala Habsburg wek berpirsiyar xortn bajar Budepete di nav raperin de ch digire. Helbesta w ya, bi nav hiiyar be Macar dibe sembola ore. Pitre j li er dij dagrkirina Macaristan, hozan leheng  netew Sandor Petof peyveke wisa dibje ez ser xwe di ber evna xwe de didim. L ez evna xwe feday azadiya xwe dikim. Hem bi pnsa xwe dibe irska hviy hem bi kiryara xwe v dike. Die eniya er dibe peng hviy. Mna ervanek er dike, heta digih dilovaniya xwe. Kutina w j dibe moraleke mezin ji bo gel Macaristan.

 Helbastvan di bandora i de be, ew helbesta wan dinivse. Di nava xwe de i kom kiribe, ew derdikeve derve. Tgihitina wan ya jiyan roka jiyana wan i be, reng helbesta wan ew e.

   Helbest ji helbestvan re dibje, bibe oregerek, xwed giyanek xurt. Li dij mirin ser rake. Li pber erxa btemen ku dizvir rawaste hesab j bipirse. Pwst be di nv de erx biikne. Bibe atxwaz, jiyanperest be.

Li b mirin bigire, l t caran nerawaste. Yan t car, roja tu tra dij dra jiyana civat  nebne. Bibe peng pvebirina jiyan. Nebe pesindar sistem rvbern roja xwe nebe esteng veguhertina jiyan.

Ber vga bi salan J.P.Satre di dasanna helbestvan de wisa gotib. Helbestvan kes ku xwe ji bo helbest dike gor ye.

  Bi v danasn helbestvann weke Baudelaire, Lautreamont, Rimbaud li ber avan girtiye. Her yek ji van helbestvanan gihitiya ltika huner. L di jiyan de yn her zde zehmet kandine. Ji ber ku wan ber civata ku tda dijiyan tit hs dikirin, didtin diann ziman. Ji ber ku civat ew fhm nedikirin ew afarozdikirin. L ji ber ku destlihatdar ji nrn gotinn wan ditirsiyan, ew ji nedtin re dihitin an j ceza dikirin.

  Helbestvan ku xwe dabe helbesta xwe, di nav gel de mna wan kesn ku di xew de digerin. Ji ber ku her dem di bin bandora byeran de dimnin d awa bikarin byeran di helbest xwe de bicih bikin.

Rimbaud ji bo Baudelaire y ku civat ew afarozkir (ozkir) wisa dibje, y p dibn. Ev cezay p dtin neten ji helbestvan  dema me re ye. Ev ceza ji roja ku mirovan dewlet avkirin ve heye.

 Feylesof mezin Sokrates ji bo ku p dt, bi tewan jehr vexwarin hate ceza kirin. Ji bo ku rvebirn komarn Atne j ditirsiyan ev ceza dan.

 Dsa ber vga bi duhezar salan, helbestvan Publius Ovidius Naso ji ber helbestn xwe hatiye kober kirin. mparator Romay Augustus helbestn w yn evn li derv ahlaq dibn w diiyn nefiy hem pirtkn w ji pirtkxanan dide komkirin. Bi v away ji avn civat dikeve li nefiy dimire.

 L pit re raman nrnn di pirtkn w de bandora xwe li ser huner sedsaln navn li Rnesansa Ewrupay dike ji n ve li nav Ewrupa chan t naskirin.

Weke van mnekan pir mnek hene ku mirov dikare bide. Li her welat mirov dikare bi endan mnekan bide. Hin bi tawan mirin hatine tawanbarkirin, hin bi tawan girtgih hin bi tawan nefiy hatine tawanbarkirin.

Saint John Perse wisa dibje, helbestvan xwe di nav byern drok de  dibn xwe ji yek ji van tirajtiya dr nabn. Ji bo v yek, nandana ry ax tra helbestvan dike.

Yan ji ber ku tirajtiyn drok zan, yn roja xwe z dikar bibn. Maska li ser ry desthilatdaran rakin rt nan civak bikin.

Rene Char di rzike helbesta xwe de wisa dibje,

bimire ji bo tu bi nav herkes axiv

   Ev naye w wataye ku kes ji wan hez fhm neke. B awa hin kes wan heft qatan di kin bin erd. Yn ji wan hez dikin xwe di nrn gotinn wan de bibnin j hene. Ev celeb wan derdixin heft qatn asman. Wane ji xwe re rhber dibnin, bi helbestn wan tne co li dij serdestan ser radikin.

  Gelek helbestvann bi nav deng ji bo pxistina civat, di enye p de cih girtine. Pnsa xwe kirine r pxistin. Ji bo ku helbest ne ten gir gazincin. Yn bi gir gazincan j dinivsin, r rbazn pxistina civat nandidin.

Helbestvan li nav gera van pirsan

digere dixwaz bersiveke bibne.

Ez k me, Ez i dikim?

ima kata gerdn ewqas dirje?

Ji bo i temen mirov wisa kurt e?

Di gerdn de cih min i ye? wezfa min i ye?

Ji bo i tgihitina me tra tgihitina gerdn nake? weke van pirsan gelek pirsn din ji xwe dike. Li xwe dinre li civata bxem dinr. Hem pirs bersivn xwe tn ziman hem ji civata bxem re dibje. Serkaniya nexweiyan di van pirsan de ye, hn j bi min re li wan bigerin.

 Helbestvan n xwe civat li parznk ziman dixin, tenik dikin bi riya peyv hin batir t bigihjin nahlin ku qirej li ser peyv bimn nandinin. Dilxwe bextewariyn xwe civata xwe yn ku bi sedan salan e heta roja wan hatine. L ji ber avnebariya serdestan ji pbn re hitin nehlin werina meydana jiyan her ku die kakil wan p dibe, bi ey ehkirin ge xwetir dikin dibjn.

 B awa xweik armanca helbest ye, hiyarkirina hest raman civat j armanca w ye. Ji bo van armancan i pwst be wer kirin, helbestvan pwst e bikin.

birahm Ehmed j wisa dibe, Ne ji bo mirin bij, ji bo jiyan bimire

  Helbest serhildana bi peyvan a li dij astengn jiyan ye.

Nietzsche di derbar v mijar de wisa dibje, Bipeyve, bipeyve da tu pere pere bibe

Helbest di dema bhvtiy de qrna mrxasiy ye. Li dlgirtina gelan hem li ya kesan, henasa azadiy ye.

Paul Eluard dibje, ez li zev baskn kn bik, di siy de li a dinivsim. Li rn ji xew hiyar bn, li riyn ku hatine reandin diin, li meydann mit (tiptije) nav te dinivsim ey azad...

   Helbest ji hem curn tevgrn xirab ji xirabiyn jiyan dr e. Yan giyan w, ramann w, hestn w, xewn xeyaln w azad, paqij, atxwaz in wekheviy dixwazin.

Octavio paz dibje, Azad titek wisa ye,

di hebna keseyatiya chana nava me de, hebneke hja ye titeke ku qet ne pwst e w bixina nav qelabixa git. Bi gotinek din hebneke xweser e, herkes hjaya w di keseyatiya xwe de hildigire

  Azad hunera di nava helbestvan de byi ku kevn bibe, dimee phesna hest ye.

Di derya nefret de ketiya gera li adiy ye.

Di nexweiya bhviy de derman vexwarina xweiy ye. Ava paqij, zelal w jiyan ye. Ne b w dibe ne ew li av tirsandinn zaliman bdeng dibe.

  Li er Chan Duyem y Almaniya Naz li dij Yektiya Soviyet, helbesta, nivskar helbestvan sovyet Konstantn Smonov a bi nav li hviya min be li seranser Soviyet dibe kaniya hviy. Hem dayk, jin yar v helbest ji berdikin. Dibe asoy Sebira dil wan.

  Helbest er di navbera hi binhin de ye. Her byer, her raman, her helbest di binhin de cih xwe digire.

 Carna mna bajara, bi dy pixeriyan wne

dike. Mna em b ku zanib rawest her diherike. Bi mizdana mj titn ku nayn fhmkirin, fhm dike dibje. Di dil bhest de qolincn roniya birsk ye. Riya ji cih xwe die dsa vediger cih xwe ye. Mna mirin ji derek diz li dera din dimire. Yan bi tirajed dilxweiyn mirovan re dij bi wan re dimire. Dibe ku temen w ji y mirovan dirjtir be. Ew j helbesta hjay, jiyana dirj dij. Yn demkurt, ber nivskar xwe dimirin.

  Helbest, daxwaza bejin bilindiya di asoy itil de ye. Helbestvan dengbilind, ziman xwe ber bi bilindiya stran ve dibin. Deng wan ne sinoran ne kurtedeman nasdike. Ziman nrnn wan mna awirn teyr baz li asman welatan digere xwendevan xwe digirin.

Halikarnas Baliisi dibje, helbest peyva bi bask e

 

 Helbest ji hevokn hezkirin barkir, bi melodiya peyv ahenga xwe re diherike.

Sait Fak dibje, cih helbest l nebe, xoewstiya mirovan j l nabe. Bi ten helbest dikare hezkirina mirovan bi mirovan bike, helbest tit ku mirovan nzk hev dike ye

  Helbest pira awirn hest hezkirin ji dilek dibe dilek din e. Ev weke gaziyeke an gazinceke evndar ji dildarn xwe re an bawermend ji derwn xwe re weke peyaman r dikin. Bi peyamn xosewstiy xtab hest dil dikin. 

Mewlana dibje, k dibe bibe dsa were, dixwaze kafir, dixwaze mecs, dixwaze ptperest be, dsa were. Tekiya me ne tekiya bhvtiy ye. Sed car te tobe ya xwe xirab kiribe j dsa were

Peyam carnan propagandeyek e. Carnan w perwede ye. Carnan tina mj ye. L bi piran hilgirtina ewrn hest hezkirin ji dilek birina dilek din e.
 Mahatma Gand dibje, ji berdla ku mirov piran kin bigihine hev, dwar kirine ji hev dr ketine.

  L helbest wan dwaran nasnake hezkirin, dostan germiya dil mirovan li hev par dike. Tov hezkirin li diln mirovan direne. Hem dibe pira hezkirin hem j dibe rzana hezkirin.

 Ji bo w danasna helbest tgihitina mirovahiy pwst e mirov ji hev cuda neke.

Gotineke gelek girng heye dibje, roka her kes heye l helbesta her kes nne.

iqas mirov nzk danasna helbest dibe, helbest mna keskesor ji mirov dr dikeve. Girtina keskesor iqas zehmet e, danasna helbest j ewqas zehmet e. Yan bi gotineke din div helbestvan ziman xwe, chana xwe, w xwe bibne. Ji bo wan bibne div li girtina keskesore bigere.

  Helbestvan bi riya teork titan fhm dike bi riya pratk wan diguhere. Bi ya yekem, digih xwezaya xwe, bi ya duyem, w diafirne. L w yekem bingeh ya duyem e.
 Ji bo helbesteke ba were nivsandin, helbestvan di i temen de, dest binivs bike bila bike, bi salan pwst e bixwne, bibe xwendevanek/e ba. Pitre dikar chana xwe, deng xwe, w xwe biafirne. Yan ji bo nivsandin pwst e bixwne. Heta li jiyan be, bibe xwendevanek/e ba. Tit ba bi helbestvan dide nivsandin, bandora hevoksaz, sembol wn di pirkn ku tne xwendin de ye.

  Li vir mebest ne ew e ku helbestvan akedemiy yan zanngeheke ba bixwne. Kes nikar huner helbest helbest bi helbestvan bide zann. Ne dibistana helbest heye ne mamostay helbestnivsandin heye. Roman awa t nivsandin, kompoziyona w awa ye, rok awa t nivsandin piek be j mirov dikar bide zann w nivsandin bide fhmkirin. L ya helbest mirov nikare bide zann. Yan hin zannn teork pratkn helbest mirov nikare bide. L huner helbestnivsandin, bi pir xwendin, bihstin di nav jiyan de helbestvan bi dest dixe. Dsa mirov dikare wisa bje helbest rbar hest xeyal y di navbera xwedevan helbestvan de ye.

Geoth dibje, Ji her tit ku bandora xwe, roj bi roj li ser min zde neke yan rasterast hyecaneke li jiyana min neke titek l zde neke, bi ten zann dide, ez j nefret  dikim

 Helbestvan ji her titn dixwne, dibihze hest dike sd werdigere. Bi w veartina sembolan di helbesta xwe de bi cih dike. Helbestvan ku di bandora van byeran de dimne bi heyecana giyan xwe helbest dinivse, helbesta wan dibe av neqandina asman ya rakirina bahoz tariy dide irisandin. irskan diren ser xeyalan
ji xewnn raman re pencere vedike.
 Aragon dibje, shra huner helbest, ew e kmayiyan werdigerne spehtiy ye

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org