Helbest çi ye 5

 

 

Kamran Simo

 

 

 

Vîktor Hugo dibêje; ”ji berdêla ku wê ji helbesteke min a nebaş re çepik lê bikevin, bila ji helbesta min a baş re fîtik lê bikevin çêtir e”. 

 

Helbestvan, li dengê ku ji kûrahiya nava wî/wê tê guhdar dike û ev deng jê re dibêje; ”binivîse!” Li rayên helbestê yên di nava helbestvan de şaxvedayî binêrin: Ev şax dibin qolincên dilxweşî û êşên dilên wî/wê. Helbestvanên ku pirseke wisa ji xwe bikin; ”gelo helbestnivîsandin li min qedexe bibe ez ê karibim bijîm?’’ û vê pirsê ji xwe û dilê xwe bikin, bi rastî ku dengê nava wan ji wan re bêje ”tu bêyî nivîsandina helbestan nikarî bijî”,  wê demê dikarin helbestên nemir biafirînin.

 

Bi hemû têgihiştin û kamlibûna xwe pêwîst e li bersiva ”belê tu nikarî bijî” bigerin. Dema bersiv girtin jî, bi hemû hêza xwe pêwîst e binivîsin.
 
Divê ew jî bêjin; ”belê ez binivîsim û şêweya jiyana xwe li gorî vê pêwîstiya xwe biguherim.”
Vê destnîşankirinê ji bîranînên xwe yên here dûr bînin û bikin nasnameya jiyana xwe û helbesta xwe.

 

Ji tirsa zehmetiyên jiyanê xwe rizgar bikin û ji van zehmetiyan netirsin. Ev tirsa çi ji rexneyên derdorên hezkerên helbestê be, çi ji tirsa sîstemên serdest be, an zehmetiyên aborî be, wan ji helbest nivîsandinê û dengê ku dibêje binivîse dûr nake.
 
Goethe dibêje; ’’mirovê azad ew e ku tirsa xwe kuştibe.’’

 

Helbestvanê ku bi wêrekî vê pirsê ji xwe bike û dîsa bi wêrekî karibe guhdar bike, digihê pêpaloka helbestvaniye.
Wê demê xwezaya xwe digirin.
Wê demê xwe weke mirovên pêşî, fêrî gotina her tiştên ku dibînin dikin. Jiyana xwe, hezkiriyên xwe û windayên xwe dibêjin. Ne li derve, li nava xwe li helbesta xwe digerin.

 

Bernard Shaw wisa dibêje; ”mirovê ku li ser xwe û li ser dema xwe binivîsê, mîna ku ew li ser her kesî û her demê dinivîse”…

 

Bi têgihiştineke mezin, ji bo afirandina xwe hêz û xwezaya xwe bikar tênin. Ji bo afirandinê ji babetên giştî direvin. Jiyana xwe dispêrin babetên giştî. Yanî êş û evînên xwe, bêdilî û xwestekên xwe di nava xwe de hêdî hêdî digihênin û bi nefsbiçûkî yeko yeko van di helbestên xwe de dibêjin. Ji bo karibin van bibêjin, derdorên xwe, xeyalên xwe, tiştên ku dibînin û bîranînên xwe tênin ziman. Ji van sûd werdigirin û ji bo helbesta xwe bikar tênin. Bi vê rê xwe digihênin babetên giştî. Babetên giştî di nav babetên xwe de vedişêrin. Yan xwe di nav babetên giştî de vedişêrin.

 

Raîner Marîa Rîlke dibêje, ’’ku jiyana we ya rojane ji we re feqîr bê, vê tawanê nekin tawana jiyana xwe ya rojane. Wê bikin tawana xwe bi xwe. Hûn hîn negihiştine pêpelokên helbestvaniyê ku hûn karibin zenginiyên jiyana rojane vexwînine ser dîke. Ji bo mirovên afirêner, tiştên feqîr nehêjayî sûd wergirtinê ne.’’….

 

Helbestvan berî ku li derve li helbesta xwe bigere, pêwîst e pêşî di dengê bahozê û bêhna kulîlkên li newala dilê xwe de li helbesta xwe bigere. Ji hestên nazik û êşên biçûk ber bi hest û êşên giştî ve biçe. Ji ber ku her kes êş û şadiyên giştî dijî. Lê hestên nazik û veşartî her kes najî. Êşên ku ji hinan re biçûk tên, helbestvan wan mezin û bi wata dibîne. Ev tiştên ku ji civatê re biçûk tên, an jî nayêne dîtin ew dibîne. Sirê vê dîtinê ji dengên nava xwe fêrdibe. Ji kombûna bi hezaran êş û kovanên rojane ku helbestvan dibînin, encax helbesteke dikarê bizê. Dîsa ji hezaran şahî û xweşiyên ku di nava helbestvan de direqisin encax çend hevokên xweş dizên.
 
Bi salan, heta bi sedsalan e ku danasîna helbestê tê kirin. Gelek gengeşî, lêkolîn û peyv li ser ’’helbest çi ye’’? hatine kirin. Mîna gotinên pêşiyan, gotinên watedar û weke stêrkan geş hatine gotin. Lê dîsa gotinên weke hev mirov kêm dibîne. Ji ber ku em hemû helbestê ji hev cûda fêhm dikin. Bi çavên cûda li helbestê dinêrin. Em nêçîrvanên cûda ne, her yek ji me li cihekî nêçîrê dike. Li cihên cûda, ji kaniyên cûda em avê vedixwin. Di bin şînahiya asîmanekî de ne. Lê hin ji me mandû, hin ji me serxweş, hin ji me evîndar, hin ji me di bin siya tirs û birçîbûnê de li asîman dinêrin. Ji ber wê ye hin ji me asîman şîn, hin sor, hin jî bêreng dibînin.

 

Bê çawa ku her helbestvan bi motivasyonên cûda helbestê dinivîsin. Li gorî hin helbestvanan, helbest nivîsîn ji wan re mijûlayiyeka nû ye, ya demderbaskirinê ye. Li gorî hinan, karekî pîşeyî ye û pêwîst e bikin. Li gorî hinan, bizava jiyanê ye û  berxwedana gera xwedîtinê ye. Ji bo wê her xwendevan jî bi çavekî cûda helbestê dixwîne. Di helbestê de rengên ji hev cuda dibînin û çêjên cûda digirin.
 
Ji bo hin helbestvanan jî, helbest xoşewîstiya bi evîndaran re ye û henasa jiyanê ye, bêyî wê jiyan nexweş e. Ji bo hinan, helbest şerbika rondikên çavên wan e. Ji bo hinan, dîrok e, evîn e, azadî ye, şer û coşa ciwaniyê ye.

 

Helbest tiştên ku me dîtin, me  bihîstin û tahmkirina tahlî û şîraniyên bûyerên çûyî ye. Nûkirina bîranînên me yên xweş ên  bi xoşewîstên me re ye. Carna serhildana di nava me de ye, carna bêdengiya me ye, carna bi paş ve anîna rojên kevn e. Li çirûskên di nav mija rawestgehên kevn de gera hêviyê ye.

 

Helbest çavrêkirina çêlîkên hechecikê ye ku di hêlînê de li hêviya dayika xwe ne da ji wan re kuliyan bîne.
 
Helbest arama dilê dayikan e ku li hêviya vegera zarokên xwe yên li şer in. Helbest ewrên li raserî hişkbeyarên tî û birçî yên Efrîkayê ye. Şerê nan û tirsa windakirina nan e. Helbest xewn û xeyalên me yên têkçûyî û winda kirina ciwaniya me ye.

 

Mirov her roj di nav dinyayeke nû de bi tiştên nû dihise û di bin bandora hestên nû de ye. Her roj bi şêweyên cûda mecbûre ku van hestên nû, nêrîn û têgînên dinyaye yên nû bêje.

 

Helbestvan pêwîst e bigihê zanîna vê baweriyê û xwe wezîfedar bibîne. Rewşa ku di nav de ne, bûyerên di nav de dijîn, xeyalên wan ên pêşerojê, pirsa dê çawa bin û hestên wan, divê bi hêz bin. Di nav herika van bûyeran de têgihiştina yên pêwîst û bi moxileke hûr ji yên din cûda kirine wan e. Bi wêrekî, hêvî, bawerî û ronahî, di jiyana rojane de cih kirina wan e. Pêdiviyek e ku helbestvan nikare jê birevê.

 

Helbest di vê bizavê de dil e û mirov bê dil nikare bijî. Li her bihîstin, dîtin û hesta nû dilê wan çawa lê bide, dê helbesta wan jî bûyerên pêwîst wisa destnîşan bike. Ku helbest tûka zanînê ya bi riya hunerê be, dive helbestvan jî mejiyê xwendevanên xwe bi zanîne û dilê wan bi hestan dagire.

 

 Tiştê ku helbestvan xweşik dibîne, nayê wê wateyê ku ew tişt xweşik e. Nêrîna li xweşikiyê jî, di bin bandora hin merc û bûyeran de dibe. Lê pêwîst e ku helbestvan, tiştên dixwazê bidê xwendevanên xwe, pêşî bi zanîna ziman wî tiştî xweşik bike û bi pişt re bide xwendevanên xwe.

 

Îbnî Sîna dibêje; ’’helbestvan şahê peyvê ye, bijîjk hukumdariya xwe li ser laş ava dikin, bi xweşikiya ziman, helbestvan zewqê (lezetê) didine giyan û bijîjk bi fedekarî nexweşan baş dikin.’’....

 

Mirov ji ferbûn û nêrînên xwe yên dema çûyî hez dikin. Lê ew fêrbûn û nêrînên me, me ji dahatuya me dûr dikin. Ji bo girtina îro,  pêwîst e mêjî û nêrînên helbestvan li gorî sibe bin. Helbestvan bi silava bêhnfiroşiya gulê, sibehan diafirîne.

 

Helbestvan wisa ji peyvan hez dike, dixwazê ku peyv ji bo wan bi tenê bireqisin. Peyv jî, mîna hemû xoşewîstan, xweperest in. Ew jî dixwazin ku helbestvan bi tenê yên wan be. Yanî em dikarin bêjin ku pewîst e jiyana helbestvan jî, bi tenê ji bo naskirin û hilbijartina peyvan be.

 

Helbest bi hevokên ku ji peyvên bijartî hatî sazkirin tê nivîsandin. Hest û xeyalên herkesî hene, hevokên wan têrê kiribane her kes dê bûbane helbestvan. Tiştê nayê fêhmkirin ev e.
Ressam Degas dibêje; ’’gelek hestên min ên xweşik hene lê ez di helbestê de li serkeftina wan nagerim.’’ Li ser pirsa çima? Dibêje, ’’Mallerme geleki meşûr e ji bo wê.’’

 

Helbest hunera hest û xeyalan e ku di cihekî têng de, bi kêmhevokên xwedî gelek wata anîne ziman. Her kes nikare di ciheki teng de, gelek tiştan bi kêmhevokan bêje. Di helbestê de pirayiya wateyê û zengîniya hûnandina şêweya guvaştinê heye. Her hevok, her rêzik, her tevger û heta her kirin di nav wateyeke du wate de ne. Helbestvan di cihê ku tengî jê re hatiye destnîşankirin de gelek serkeftinan bidest dixe. Gelek caran helbestên hin helbestvanan nayêne fêhmkirin. Mirov wan li dervî mantiqê dibîne. Lê rastî ne wisa ye. Bi lihevkirina peyv û hevokên xwe, bala xwendevanên xwe dikişênê ser gelek babetên ku di nav hev de hatine hûnandin. Helbestvan dayîma di nav lêkolîneke derbirîna  azad, nû û li dijî kevniyê de ye. Bi tecrûbe û xisûsiyeta xwe derdikevê pêşberî xwendevanan.

 

Cûdabûna helbestê ya ji pexşanê, taybetmendî û xweseriya, rêzkirina pev û hevokên wan e.

 

Mallarme dibêje; ’’helbest ne ji xeyalan lê ji peyvan dizê. Helbest ola hevokan e.’’…

 

Bi kûrtî di helbestê de kêmhevok bi kar tên. Lê pir hest û raman li wan kêmhevokan têne barkirin. Armanc gotina gelek hest û ramanan e. Şêweyê dengê helbestvan, rêstina gotinên helbestê, sirê veşartinê, sembol, hunera zanîna nûkirina dengan, bihev ve girêdan û rêzkirina peyvan û taqdîmkirin e helbest. Weke van mînekan gelek xisûsiyetên hunerî di nav xwe de kom dike helbest. Hin deman di nêrînên wê de asta bilind an jî tiştên diramatîk têne dîtin.

 

Helbestvan gelek caran rêberdanên rêziman di nav helbesta xwe de derdixine pêş.
Dikin ku xwendevanên wan hêza xeyala xwe bikar bînin û şîrova helbestê bi xeyala xwe bikin. Ji bo wê xwendevan vê pirsa zimanê sihirê çima di helbestê de bi kar anîne ji xwe bi xwe dipirse.

 

  

Kamran Simo Hedilî

çapkirin