TKILIYN HELBEST FELSEF

 

 

 Kamran Simo Hedil

 

 

 

 

Helbest felsefe hevaln rwtiya drok ne. Helbest j weke felsef tgihnan hemyan bi hev re dibje. L di felsef de p aqil t di helbest de hest t. Herdu j, di noqta git de li zanna titan, sedem mebestan dinrin.

Zenst, Ben pe titan ji hev cuda dike dide naskirin. Felyzof helbestvan git digirine destn xwe. Bi hrlnrn li sedeman dinrin pirsa mebestan dikin. Bi v wekheviya wan re, cuda bna wan j heye. Helbest strana dil e felsefe ya aqil e. Helbest, tevgra hest did destpkirin. Felsefe, titan did naskirin, ji hev cuda dike, wan tn hember hev, didarzn digih zanna daw. Helbest felefe du curn tgihitinn cuda ne. Yek nav beek huneriye, ya din nav fikirkirina bipergal zansta git ye. Helbest felsefe bi xzikn tj ji hev ne cudabin j gelek layn wan weke hev bin j, du ben cuda ne. Ev mijar, mijareke ku gelek caran t ber avn mirov. Di helbest de huner li p be j, di gelek helbestn hin helbestvanan de felsefe xwe derdixe p. An j huner felsefe bi hev re di nav helbestn wan de dimein. Helbestvan, pirsan ji yn ber xwe dikin bersiva yn li pa tn didin. Afirner peroj ne maf wana ye ku rabordiy rexne bikin. Mirov her tit dayne aliyek, helbestvan j temeevann dema xwe yn v jiyan ne. Temaevan qet nebe, leystike ku li dinrin ecibandin, an ne ecibandina leystik mafn wan e. Dibe ku leystik li xwea wan bie an nee. Dikarin bikin nie ni ofe of, an j ji bo ku kfxweiya xwe nan bidin li ser piyan epikan lxin biqrin. An ji bo ku leystikvan ba neleystine pirsan ji wan bikin rexnn xwe bnine ziman. Ev rexne dadger j maf wan e. T zann ku pirskirin kar feylezof e. Ew bi pirsan dixwaze bigihe armanc. Felsefa xwe li ser bingeh pirsan ava dike. L helbestvan j, pirsan dikin dixwazin bersiva peroj bidin. Ez k me? Ez i dikim? Di chan de cih min i ye? Erk min i ye? Ji bo i tgihitina me tra tgihitina gerdn nake? ima temen mirov wisa kurt e? Di v temen kurt de mirov i ji hev dixwazin? ima di nav atiy de nikarin bijn? weke van pirsan gelek pirsn din ji xwe dike. Li nav pirsan digere dixwaze bersivek bibne. Li xwe dinre li civata bxem dinr. Hem pirs bersivn xwe tne ziman hem ji civata bxem re dibje: Serkaniya nexweiyan di van pirsan de ye, hn j bi min re li wan bigerin. Carnan pirsn helbestvan nayne fhmkirin. Ji bo ku hem bi deng bilind dipirsin hem ser pirsn xwe dinixumnin. Heta ji wan t bi sembolan pirsn xwe tnin ziman. Lucretius Carus ji bo tkiliyn felsef helbest wisa dibje, felsefe er Ttan e,(Ahrmanan) helbest j, di afirandin de bi yezdanan re pbirke.

 

Di afirandin de titn ku feylezof difikire helbestvan dij.

 

   Titn hunermendn mezin li jiyan dihlin ji deng wan pirtir, raman, nrn xwe ragirtina wan a li pber afirandin ye. Hin hunermend ber me, bi hezaran salan mirine me qet deng wan ne bihstiye. L em bi dilxwe afirandinn wan dixwnin wana di berhemn xwe de bibr tnin.

Helbest ne ten di nebn de kombna dengn xwe e. Di hebna afirandin de rkpk kirina raman, hest nrnn peroj ye. Li vir nay w watey ku dibjim felsefe ye. L ne dengn bwate valane ku bi ten li guhan xwe tn. Ber her tit, armanca gotina helbest, hiiyarkirina hest ramann xwendevan e. Ev bi ser xwe felsefa perwerd ye ji felsef ne dr e.

Di war afirandin de titn ku feylezof difikire, helbestvan dij. Titn helbestvan dij feylezof di krahiya bra raman de difikire. Feylezof, helbestvan ku bi fikir digih (pergal) rkpkiy ye. Helbestvan j, feylezof ku bi kiryar ji rkpkiya jiyan dibhr ye. Feylezof y ku her xweik bi pvan difikire fikir xwe di nav rkpkiyek de bi cih dik ye. L helbestvan y her ba dipeyve afirner ku xweik dibje ye. Bi gotineke din, feylezof yekser dikeve nav mijar mijara xwe irove dike.

Bi derbirneke rasterast bi hza xeyal raman felsefa xwe dike. Feylezof ji bo gotina xwe bide pejirandin bi dehan mnakan dide. Li derdora mijar digere, dixwaze w bide peyitandin (spatkirin). Xwendevan li gotina feylezof dinrin dixwazin bizanibin feylezof i gotiye. L li ya helbestvan b awa gotiye dinrin weke ku difikirin tdigihin.

Helbestvan, hin caran xwe berdide nav coa herika hestan. Hin caran li nav krahiya raman xwe winda dike. Bi qolincn ser dil helbesta wan diz mna teqna volqan ji dr ve deng reng w t dtin. Cihn ku helbest dert p, pirtir bizava rojane ya kesn ku civat ji wan pkt ye. Pesin yezdanan, det, iya, ah, seyran, derya, keriyn ajelan, refn firindan, birsk, dengn ewran, baran, berf xunava li ser lvn kullkan e. Ev ji felsef pirtir bi helbest tne ziman. Ji van nav sembolan re lkolneke dr dirj div. Ji bo bikaranna wan di gotinan de. Bi van sembolan helbestvan xwe berdidina nav herika coa byeran.

Li hin cihan helbest bi ramanan, xwe berdide bra felsef di br de li irska ku mirovahiy rizgar bike digere. Ji bo v yek mirov nikare bje ku helbest ji felsef cuda ye, an j felsefe bixwe ye. L mirov dikar bje ku du hevkarn hev yn jiyan yn ba in.

Di dtina min de, helbesta bfelsefe weke mankna (bkeke lastk) ku di vtirnn reklaman de bgiyan e. Mankna lastk iqas xweik be j, nabe weke mankneke zind. Helbest j iqas bi gotinn lihevhat were ava kirin wnn xweik t de hebin j, ku felsefa jiyan t de nebe wisa ye.

Helbestvan bi v mebest bi jenna dilan re helbest diheriknin. Li ser baskn feriteyan li welatn nenas digernin. Helbesta xwe dikin qasd belavkirina dilxweiy ew ji kaniyn n av vedixwin. Kullkn ku n dipikivn bhn dikin.

 

Helbestvan feylezof hest, xeyal, xewn ramann xwe ye.

 

   Helbestvann, hest raman bi hostat di nav tevna jiyan de dihunin digihn felsefa helbestvaniya xwe.

Fridrich Schller dibje, aqil min her byer sembolze dike. Dikeve riya afirandin ez bi tgn rast, bi prensp hestan, bi serek teknik li navber xeyal hz dudil imDema dixwazim felsef bifikirim, helbestvan derdikeve pber min. Dema gotina helbest pwst be, ramann felyesof dertn pber min. Bi neberavbna hza xeyalan astengkirina ramann min an j aqilsivikiya helbestvan destdirjkirina hestn min, byereke ku z bi z derdikeve pber min e...

Yan helbestvan feylezof hest, xeyal, xewn ramann xwe ye. Feylezof j, helbestvan roka gerdna ku em tde dijn e. Helbestvan ser xwe li ser hunandina byeran dine. Feylezof j, ser xwe li ser hebn rewa chana me dine. Ev herdu ji destpka mirovahiy ve, bi hev re di riyek de dimein. Li v rwtiy feylezof dipirse bi riya pirsan dixwaze byer veke nan bide li spatkirin digere. Helbestvan bi deng bilind dike qreqr, qrn geh hawara serhildan ye, geh gaziya cejn ahiy ye, an j bi gir gazincan daxwaza xwe tne ziman. L kar herduyan j felsefa jiyan ye.

Victor Hugo dibje, felsefe mkroskopa raman ye.

Helbestvan hest raman di nav hev de dihune. Carnan hest li p were dtin j, raman pt re t. Helbestvan ji krahiya hest bilindiya raman helbest bi xweikiya ziman dinivse. Ji bo helbestvan, raman ne titek p mir ye, bi raman hest tn co. W ji krahiya nav xwe derdixne, di xeyal de li jiyana bdumah dijiyn e. L mirov dikare bje ku di helbest de raman by hest bi tena ser xwe dn e hest j, by raman bi tena ser xwe kor e. Helbestvan raman hest bi bilindiya jiyan ve hik gir dide.

Helbestvan raman hest ji xwe re dikine war jiyan li v war dijn. Ew ne sinorn dewletan, ne parzemnn chan, ne astengkirina ol dolojiyan nas dikin. Weke Alfred de Musset  dibje,Welat hunermendn mezin tune ye.

Helbestvann mezin erk hatina mirov ya her proz di ikandina ember teng brmet de dibnin. Ev ember, i ol be, i dolojk be, i yn sstemn ku hey be, an j yn ku mirovahiy li pa dihlin bin, bi ikandina van emberan dixwazin bigihn jiyana ku di armanca wan de ye. Bi v w raman ji tgneke bgiyan mir derdikeve dibe amra pxistina mirov chan. Ji helbestvan re dibe pencera kaniya nrna li jiyan.

Helbest ne ten hest e, bi hest re tgna raman ye j. Armanca helbestvan a yekemn ewe ku bi tgna xwe re v jiyan bigihne civat. Dixwaze mirovan ji jiyana teng awirkurt rizgar bike. Wan bigihne jiyaneke zana h xwetir. Schller dibje, mirovn azad dirvn Yezdanan didin mirovn ku nefsa xwe kutine azad dibin.

Mirovn bi rast azad ew mirovin yn ku ji dltiya nefsa xwe rizgar dibin di riya aqil de dimein azad in. Helbestvan dixwazin v brkirina ku xwe li wan giyan wan pay di dil her kesn ku l guhdardikin an dixwnin de biafirnin wan bi daxwaza v jiyana bilind bne co. Helbestvan ji bo ku karibin v armanca mezin proz bi her kesn ku dibihzin bide bihistin. Nan her avn ku dibnin bikin, hza hest ramann xwe bikar tnin. Hest ramann xwe bi riya helbest dertne derve digihnin xwendevanan.

Helbestvan bi v mebest dixwazin ku ramann xwe bigihnin civat hestn xwe bigihnin xwendevanan, da ku hestn wan j bilivnin. Bala wan biknin ser peyama ku dixwazin bidin ew peyama ku li ser baskn helbesta xwe dinivisnin, dixwazin diyar civat bikin. Helbestvan amrn huner dipelnin derbirnn xwe li wan amran siwar dikin. Ji ber ku bi ten ev amr dikarin, hestn civat iyar bikin wan bnin meydana peyama ku helbestvan p hestdar in. Helbestvan hestn xwe nas dikin, bi hestan re didin distnin. Bi tevna huner van hestan dihunin bi ziman ku tevde wneyn huner ne, derxine ber avn xwendevann xwe.

Helbestvan, helbest ji xwe re dikin pencera ku ji ber xwe ji we re vedibe. Li ber pencer rdinin, dinrin, stranan distrnin, diqrin, digirn dikenin. Deng, hest ramann xwe dikin nav tirs adiyn axn xwe. Dizanin ku ji pencer wde yek d li we guhder bike. Dibe ev yek pa pnsed sal bibe. L tit xwe ew e ku dema helbestvan dibje, ez j heme, an ez j hebm zanibe v bje. Li derv v r, riyeke din ku karibe bje, ez heme an ez j hebm nne.

Ev rzika helbesta Yanns Rtsos her tit ekere dibje. Ji helbest, evn mirin bawer dikim, ji ber v yeke ji bmirin j bawer dikim.

Rzik dinivsim, chan dinivsim, ez heme, dinya heye dibjim

Helbestvan, bi nivsandina helbest digih sadetiya jiyan. Ji xzika roj derdikeve henasa dema xwe hs dike. Bi helbest ji xemgn jann xwe rizgar dibe digih adiye.

 

Kamran Simo Hedil

 

 

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org