TÊKILIYÊN HELBESTÊ Û FELSEFÊ

 Kamran Simo Hedilî

Helbest û felsefe hevalên rêwîtiya dîrokê ne. Helbest jî weke felsefê têgihînan hemûyan bi hev re dibêje. Lê di felsefê de pêşî aqil tê û di helbestê de hest tê. Herdu jî, di noqta giştî de li zanîna tiştan, sedem û mebestan dinêrin.

Zenîst, Beşên pîşe û tiştan ji hev cuda dike û dide naskirinê. Felyzof û helbestvan giştî digirine destên xwe. Bi hûrlênêrînê li sedeman dinêrin û pirsa mebestan dikin. Bi vê wekheviya wan re, cuda bûna wan jî heye. Helbest strana dil e û felsefe ya aqil e. Helbest, tevgêra hestê didê destpêkirin. Felsefe, tiştan didê naskirin, ji hev cuda dike, wan tênê hemberê hev, didarîzînê û digihê zanîna dawî. Helbest û felefe du curên têgihiştinên cuda ne. Yek navê beşekî huneriye, ya din navê fikirkirina bipergal û zanîsta giştî ye. Helbest û felsefe bi xîzikên tûj ji hev ne cudabin jî û gelek layên wan weke hev bin jî, du beşên cuda ne. Ev mijar, mijareke ku gelek caran tê ber çavên mirov. Di helbestê de huner li pêş be jî, di gelek helbestên hin helbestvanan de felsefe xwe derdixe pêş. An jî huner û felsefe bi hev re di nav helbestên wan de dimeşin. Helbestvan, pirsan ji yên berî xwe dikin û bersiva yên li paş tên didin. Afirînerê pêşerojê ne û mafê wana ye ku rabordiyê rexne bikin. Mirov her tiştî dayne aliyekî, helbestvan jî temeşevanên dema xwe û yên vê jiyanê ne. Temaşevan qet nebe, leyîstike ku li dinêrin ecibandin, an ne ecibandina leyîstikê mafên wan e. Dibe ku leyîstik li xweşa wan biçe an neçe. Dikarin bikin niçe niç û ofe of, an jî ji bo ku kêfxweşiya xwe nîşan bidin li ser piyan çepikan lêxin û biqêrin. An ji bo ku leyîstikvan baş neleyîstine pirsan ji wan bikin û rexnên xwe bînine ziman. Ev rexne û dadgerî jî mafê wan e. Tê zanîn ku pirskirin karê feylezof e. Ew bi pirsan dixwaze bigihe armancê. Felsefa xwe li ser bingehê pirsan ava dike. Lê helbestvan jî, pirsan dikin û dixwazin bersiva pêşerojê bidin. Ez kî me? Ez çi dikim? Di cîhanê de cihê min çi ye? Erkê min çi ye? Ji bo çi têgihiştina me têra têgihiştina gerdûn nake? Çima temenê mirov wisa kurt e? Di vî temenê kurt de mirov çi ji hev dixwazin? Çima di nav aştiyê de nikarin bijîn? Û weke van pirsan gelek pirsên din ji xwe dike. Li nav pirsan digere û dixwaze bersivekê bibîne. Li xwe dinêre û li civata bêxem dinêrê. Hem pirs û bersivên xwe tîne ziman û hem ji civata bêxem re dibêje: ”Serkaniya nexweşiyan di van pirsan de ye, hûn jî bi min re li wan bigerin.” Carnan pirsên helbestvan nayîne fêhmkirin. Ji bo ku hem bi dengê bilind dipirsin û hem ser pirsên xwe dinixumînin. Heta ji wan tê bi sembolan pirsên xwe tînin ziman. Lucretius Carus ji bo têkiliyên felsefê û helbestê wisa dibêje, ’’felsefe şerê Tîtan e,(Ahrîmanan) helbest jî, di afirandinê de bi yezdanan re pêşbirke.’’

Di afirandinê de tiştên ku feylezof difikire helbestvan dijî.

   Tiştên hunermendên mezin li jiyanê dihêlin ji dengê wan pirtir, raman, nêrîn û xwe ragirtina wan a li pêşberî afirandinê ye. Hin hunermend berî me, bi hezaran salan mirine û me qet dengê wan ne bihîstiye. Lê em bi dilxweşî afirandinên wan dixwînin û wana di berhemên xwe de bibîr tînin.

Helbest ne tenê di nebûn de kombûna dengên xweş e. Di hebûna afirandinê de rêkûpêk kirina raman, hest û nêrînên pêşerojê ye. Li vir nayê wê wateyê ku dibêjim felsefe ye. Lê ne dengên bêwate û valane ku bi tenê li guhan xweş tên. Berî her tiştî, armanca gotina helbestê, hişiyarkirina hest û ramanên xwendevan e. Ev bi serê xwe felsefa perwerdê ye û ji felsefê ne dûr e.

Di warê afirandinê de tiştên ku feylezof difikire, helbestvan dijî. Tiştên helbestvan dijî feylezof di kûrahiya bîra ramanê de difikire. Feylezof, helbestvanê ku bi fikir digihê (pergalê) rêkûpêkiyê ye. Helbestvan jî, feylezofê ku bi kiryarê ji rêkûpêkiya jiyanê dibûhûrê ye. Feylezof yê ku herî xweşik û bi pîvan difikire û fikirê xwe di nav rêkûpêkiyekê de bi cih dikê ye. Lê helbestvan yê herî baş dipeyîve û afirînerê ku xweşik dibêje ye. Bi gotineke din, feylezof yekser dikeve nav mijarê û mijara xwe şirove dike.

Bi derbirîneke rasterast bi hêza xeyalê û ramanê felsefa xwe çêdike. Feylezof ji bo gotina xwe bide pejirandin bi dehan mînakan dide. Li derdora mijarê digere, dixwaze wê bide peyitandin (îspatkirin). Xwendevan li gotina feylezof dinêrin û dixwazin bizanibin feylezof çi gotiye. Lê li ya helbestvan bê çawa gotiye dinêrin û weke ku difikirin têdigihin.

Helbestvan, hin caran xwe berdide nav coşa herika hestan. Hin caran li nav kûrahiya ramanê xwe winda dike. Bi qolincên ser û dil helbesta wan dizê û mîna teqîna volqanê ji dûr ve deng û rengê wê tê dîtin. Cihên ku helbest dertê pêş, pirtir bizava rojane ya kesên ku civat ji wan pêktê ye. Pesinê yezdanan, deşt, çiya, şahî, seyran, derya, keriyên ajelan, refên firindan, birûsk, dengên ewran, baran, berf û xunava li ser lêvên kulîlkan e. Ev ji felsefê pirtir bi helbestê têne ziman. Ji van nav û sembolan re lêkolîneke dûr û dirêj divê. Ji bo bikaranîna wan di gotinan de. Bi van sembolan helbestvan xwe berdidina nav herika coşa bûyeran.

Li hin cihan helbest bi ramanan, xwe berdide bîra felsefê û di bîrê de li çirûska ku mirovahiyê rizgar bike digere. Ji bo vê yekê mirov nikare bêje ku helbest ji felsefê cuda ye, an jî felsefe bixwe ye. Lê mirov dikarê bêje ku du hevkarên hev yên jiyanê yên baş in.

Di dîtina min de, helbesta bêfelsefe weke mankêna (bûkeke lastîkî) ku di vîtirînên reklaman de bêgiyan e. Mankêna lastîkî çiqasî xweşik be jî, nabe weke mankêneke zindî. Helbest jî çiqasî bi gotinên lihevhatî were ava kirin û wênên xweşik tê de hebin jî, ku felsefa jiyanê tê de nebe wisa ye.

Helbestvan bi vê mebestê bi jenîna dilan re helbestê diherikînin. Li ser baskên ferişteyan li welatên nenas digerînin. Helbesta xwe dikin qasdê belavkirina dilxweşiyê û ew ji kaniyên nû avê vedixwin. Kulîlkên ku nû dipişkivîn bêhn dikin.

Helbestvan feylezofê hest, xeyal, xewn û ramanên xwe ye.

   Helbestvanên, hest û raman bi hostatî di nav tevna jiyanê de dihunin digihên felsefa helbestvaniya xwe.

Fridrich Schîller dibêje, ’’aqilê min her bûyerê sembolîze dike. Dikeve riya afirandinê û ez bi têgîn û rastî, bi prensîp û hestan, bi serekî teknikî li navberî xeyal û hêzê dudil im…Dema dixwazim felsefê bifikirim, helbestvan derdikeve pêşberî min. Dema gotina helbestê pêwîst be, ramanên felyesofî dertên pêşberî min. Bi neberçavbûna hêza xeyalan astengkirina ramanên min an jî aqilsivikiya helbestvanî destdirêjkirina hestên min, bûyereke ku zû bi zû derdikeve pêşberî min e”...

Yanî helbestvan feylezofê hest, xeyal, xewn û ramanên xwe ye. Feylezof jî, helbestvanê çîroka gerdûna ku em têde dijîn e. Helbestvan serê xwe li ser hunandina bûyeran diêşêne. Feylezof jî, serê xwe li ser hebûn û rewşa cîhana me diêşêne. Ev herdu ji destpêka mirovahiyê ve, bi hev re di riyekê de dimeşin. Li vê rêwîtiyê feylezof dipirse û bi riya pirsan dixwaze bûyerê veke û nîşan bide û li îspatkirinê digere. Helbestvan bi dengê bilind dike qîreqîr, qîrîn geh hawara serhildanê ye, geh gaziya cejn û şahiyê ye, an jî bi girî û gazincan daxwaza xwe tîne ziman. Lê karê herduyan jî felsefa jiyanê ye.

Victor Hugo dibêje, ”felsefe mîkroskopa ramanê ye.”

Helbestvan hest û ramanê di nav hev de dihune. Carnan hest li pêş were dîtin jî, raman pêşt re tê. Helbestvan ji kûrahiya hestê û bilindiya ramanê helbestê bi xweşikiya ziman dinivîse. Ji bo helbestvan, raman ne tiştekî pûç û mirî ye, bi ramanê hestê tênê coşê. Wê ji kûrahiya nav xwe derdixîne, di xeyalê de li jiyana bêdumahî dijiyên e. Lê mirov dikare bêje ku di helbestê de raman bêyî hest bi tena serê xwe dîn e û hest jî, bêyî ramanê bi tena serê xwe kor e. Helbestvan raman û hestê bi bilindiya jiyanê ve hişk girê dide.

Helbestvan raman û hestê ji xwe re dikine warê jiyanê û li vî warî dijîn. Ew ne sinorên dewletan, ne parzemînên cîhanê, ne astengkirina ol û îdolojiyan nas dikin. Weke Alfred de Musset  dibêje,”Welatê hunermendên mezin tune ye.”

Helbestvanên mezin erk û hatina mirov ya herî pîroz di şikandina çemberê teng û bêrûmet de dibînin. Ev çember, çi olî be, çi îdolojîkî be, çi yên sîstemên ku heyî be, an jî yên ku mirovahiyê li paş dihêlin bin, bi şikandina van çemberan dixwazin bigihên jiyana ku di armanca wan de ye. Bi vî şêwî raman ji têgîneke bêgiyan û mirî derdikeve û dibe amûra pêşxistina mirov û cîhanê. Ji helbestvan re dibe pencera kaniya nêrîna li jiyanê.

Helbest ne tenê hest e, bi hestê re têgîna ramanê ye jî. Armanca helbestvan a yekemîn ewe ku bi têgîna xwe re vê jiyanê bigihêne civatê. Dixwaze mirovan ji jiyana teng û awirkurt rizgar bike. Wan bigihêne jiyaneke zana û hê xweştir. Schîller dibêje, ”mirovên azad dirûvên Yezdanan didin û mirovên ku nefsa xwe kuştine azad dibin.”

Mirovên bi rastî azad ew mirovin yên ku ji dîlîtiya nefsa xwe rizgar dibin û di riya aqil de dimeşin azad in. Helbestvan dixwazin vê bêrîkirina ku xwe li wan û giyanê wan pêçayî di dilê her kesên ku lê guhdardikin an dixwînin de biafirînin û wan bi daxwaza vê jiyana bilind bîne coşê. Helbestvan ji bo ku karibin vê armanca mezin û pîroz bi her kesên ku dibihîzin bide bihistin. Nîşanî her çavên ku dibînin bikin, hêza hest û ramanên xwe bikar tînin. Hest û ramanên xwe bi riya helbestê dertîne derve û digihînin xwendevanan.

Helbestvan bi vê mebestê dixwazin ku ramanên xwe bigihînin civatê û hestên xwe bigihînin xwendevanan, da ku hestên wan jî bilivînin. Bala wan bikşînin ser peyama ku dixwazin bidin û ew peyama ku li ser baskên helbesta xwe dinivisînin, dixwazin diyarî civatê bikin. Helbestvan amûrên hunerî dipelînin û derbirînên xwe li wan amûran siwar dikin. Ji ber ku bi tenê ev amûr dikarin, hestên civatê şiyar bikin û wan bînin meydana peyama ku helbestvan pê hestdar in. Helbestvan hestên xwe nas dikin, bi hestan re didin û distînin. Bi tevna hunerî van hestan dihunin û bi zimanê ku tevde wêneyên hunerî ne, derxine ber çavên xwendevanên xwe.

Helbestvan, helbestê ji xwe re dikin pencera ku ji ber xwe ji we re vedibe. Li ber pencerê rûdinin, dinêrin, stranan distrênin, diqîrin, digirîn û dikenin. Deng, hest û ramanên xwe dikin nav tirs û şadiyên çaxên xwe. Dizanin ku ji pencerê û wêde yek dê li we guhder bike. Dibe ev yek paşî pênçsed salî bibe. Lê tiştê xweş ew e ku dema helbestvan dibêje, ’’ez jî heme, an ez jî hebûm’’ û zanibe vê bêje. Li dervî vê rê, riyeke din ku karibe bêje, ez heme an ez jî hebûm nîne.

Ev rêzika helbesta Yannîs Rîtsos her tiştî eşkere dibêje. ’’Ji helbest, evîn û mirinê bawer dikim, ji ber vê yeke ji bêmirinê jî bawer dikim.

Rêzikê dinivîsim, cîhanê dinivîsim, ez heme, dinya heye dibêjim…´´

Helbestvan, bi nivîsandina helbestê digihê sadetiya jiyanê. Ji xêzika rojê derdikeve û henasa dema xwe hîs dike. Bi helbestê ji xemgînî û janên xwe rizgar dibe û digihê şadiye.

Kamran Simo Hedilî

çapkirin