HELBEST Û SEMBOL

 Kamran Simo Hedilî

 zimanê sembolan ji zimanê peyvê kevintir e

Di helbestê de cihê sembolan çi ye? Bi çi mebestê sembol û işaret têne bikaranîn? Vê mijarê jî, bal kişandiya ser xwe û di nav dîroka danasîna helbestê de cihekî girîng girtiye.

Eyer mirov bala xwe bide mirovên ku diaxifin, dê bibîne bi axaftina peyvan re, pirê caran dest, çav, birih û rû li kêleka peyvan, para xwe dixine axaftinê. Li kêlek ziman zimanekî din dixebitîn in. Mirov dikare vî zimanê jest û mîmîkan bi zimanê nîşanan û sembolan binav bike. Ev wisa dide xuyakirin ku ziman pirê caran li hember hilgirtina hestên mirov lawaz dikeve. Ji bo vê jî, mirov xwe neçar dibînê ku zimanê işaret û sembolan bi kar bînin. Ev bingehê hunerê sembolizmê ye.

Mirovan di serdema pêşî de ji bo ku debara xwe bikin û xwe ji tirsandinan rizgar bikin, îşaret û wêne ji ziman pirtir bikar dianîn. Ev dibistana herî kevn ji zimanê helbestê re bû bingeh. Mirovên berê, dema li ser zinaran wêne çêdikirin ew wêne sembol bûn. Bi wan wêneyan diçûne nêçîrê, bi wan wêneyan xwe ji metirsiyan rizgar dikirin û bi wan wêneyan baweriya xwe dianîne ziman. Zimanê nîşan û sembolan giring e, ev ziman dibe alîkarê ziman ku mirov bikar tîne.

Tiştên li ser dil û mêjî yê mirov hêdî, hêdî dimeşe, lê mirov nikarê wan bigire, bi zimanê duyem têne girtin.

Nivîsîn di destên mirov de amûra derbirînê ye, lê hinek caran li hember hilgirtina hest û ramanan qels dimêne. Ji bo vê mirov bi zimanê nivîsê re, zimanê sembol û nîşanan bikar têne û derbirîna xwe a hunerî pê dixemilîne. Ev jî hunermendiya herî bilinde ku helbestvan bikar tînin.

Nîtzsche wisa dinivîsê, ’’ji vir û pêve henasa xwezaye bi sembolan, pêwîst e were gotin û were şirovekirin. Ku wisa be, pêwîstiya cîhanê bi sembolên nû heye.’’

Sembolên ku di helbestê de cih digirin, li rêwîtiya têgihiştina jiyanê, nîgarên xweş yên li hişê mirov dimênin dihêlin. Baweriyeke helbestvan bi tenê heye. Ew jî bi sembolan destpêkirina tevgera xweşikiya helbestê ye. Ev destpêka xweşikkirina helbestê li meydana cenga xeyalên helbestvan, xweşikiyan di reng û dengan de çê dike. Ev xweşikkirin yên helbestê nemir dikin û helbestvan digihên armanca xweşikkirina helbestê. Helbestvan, helbesta xwe bi hêviya hestan ve nahêle. Hemû hêza xwe ji bo xweşikiya helbestê bi kar tîne. Ji bo wê pêşî li rês û formê hunandinê dinêre. Çiqasî kar li ser were kirin û bi zehmetî hatibe hunandin, ewqasî helbest sipehîtir dibe.

Leandr dibêje, ’’helbest henasa sipehîtiyê ye’’­? Ev jî bi xweşikkirina sembolan dibe. Helbestvan li riyên rihet nagere û şêwên riyên rihet ji ba xwe dûr dike. Her sembolê bi dilerzeke zehmet di helbesta xwe de bi cih dike. Ji bo ku helbest, bikeve riya hemdem û çaxê ronî bi sembolan diaxife.

Helbestvan berê xwe dide çaxên derbasbûnê, balê dikişênê ser efsane, çîrok, sehr, xewn, fal, zikir û xwenîşandanên olî û yezdanên di jiyana mirovên pêşî de xwedî rol bûn. Ji demên bûhûrî ber bi roja xwe ve tê. Bi vê şêweyê dê bigihên riya zanînê û riya ku xwe dibînin. Ji bo wê rêzê ji zanîna mirovên berî xwe re digire.

Êdî ne tenê sembolkirina reng, cih û çaxên çûyî, bi alîkariya teknikên nû, nîgarên nû, bûyerên nû, jiyan, hebûn, raman û bawerî (çi olî, çi felsefî be) van amûrên tevgera jiyanê yên dema derbasbûyî hemûyan bi sembolan ji nû ve tênê jiyanê.

Bi riya sembolkarina van amûrên tevgera jiyana mirovan, helbestvan dikare ji hev cudabûna helbest û zanîstê ji nû ve bigehenê hev û di nav hev de bihune.

sembol meqiyajkirina rengan  û xweşikkirina dengan e

   Helbestvan ji xweşikiyên nependî (sergirtî) hez dike. Li paş akvarumê (masîdankê) li xwezayê, li tiştan û li bûyeran dinêre. Ji wateyên ku bi gelek wêneyan têne ber çavên mirov hez dike. Ji destnîşankirinên li nav mijê, yên bi xurtî mirov wana ji hev cuda dike û herkes tiştên li wan digerin dibînin hez dike. Ji wateyên ku gelek wate têde xuya dike hez dike. Helbestvan rastiyê bi xwe jî rast, tazî û rût nîşan nade. Wê meqiyaj dike, reng û giyanê wê xweşik dike û bi muzikê re pêşkêş dike.

Paul Valery, dibêje,’’Mirov li hevpariya gelek aliyên helbestvanên ku xwe sembolîst dibînin binêre, mirov dikare bêje, dewlemendiya helbesta sembolîst, têkilkirina muzikê ye.’’ Kirineke din ya ku helbestvan dike ew e, di navbera xwendevan û afirîner de pêwendiyan çêdike. Helbestvan xwendevanên xwe vedixwêne (dewetî) leyîstika roleka afirîner û dixwaze fêhmkirina tiştên ku xwendevan dixwînin ew bi têgihiştina xwe, wana binirxînin. Helbestvan mafê nirxandin û têgihiştina wate dide xwendevan. Kesên ku helbestek dixwînin, an li helbestekê guhdar dikin, ne weke hev jê fêhm dikin? Sembolê ji bo ku xwendevan ji xwe re wateyan hilbijêrê mecal fireh kir û bê sinoriyeke hilbijartina wateyan dide xwendevanan.

Di peyvekê de komek wate didinê ber têgihiştina xwendevanên xwe.

Stephan Mallarme, di nivîseke xwe de vê rastiyê sembolê wisa tîne ziman. ’’helbestvan mijarê hemûyê digirê destê xwe û wisa nîşan dide. Ji bo wê ya di helbestê de, dayîman tiştekî ku mirov lê bigere û bibîne divê hebe.’’

Sembol dihêle ku xwendevan bi pêhesîna xwe, bi binhişîna xwe, bi zanîna xwe ji helbestê fêhm bike. Helbestvan bi peyvên ku çend sembol di nav xwe de kom kirine, dikeve nav cîhana mijarê û mijarê bi pêş ve dibe. Bi şêweyeke fireh ramana xwe pêşkêşî xwendevanê helbestê dike. Pêhesîn (reng, deng, bêhn) bi van nîşanên pêhesînê helbestvan singê tevna hunandina helbesta xwe didin û bi rêsa helbesta xwe dîwarê di navberî pêhesînan de radike. Bi sembolan, bi peyvan û bi xeyalan wana di nav hev de di nîgarekî de nîşan dide û digihê rastiya giyanê helbestê. Helbestvanên vê bikin, ew in yên ku rewşa xwezayê diafirînin û giyanê wî, wê rewşa xwezayê tînin ber çavên me. Em li van rêzikên Henrî de Regnîer binêrin. ’’Pêtiya barana çavên te, şev xewa xwe diraze. Gulên kennîsan, şanaziya tebaxê ne’’… Helbestvan bi sembolan giyanê sirûştê dinivîse. Ji bo bi destxistina nehêniyên xwezayê û têgihiştina tiştên ku di bûyeran de veşartî ji bo wana ji tariyê derxe roniyê kar dike.

sembol ji merc û rewşa helbestvan ji têgihiştina dîrok û çanda wî/e tê

Helbest; strana dil e. Ev stran di dilê helbestvan de tê gotin û di dilê helbestvan de dime ye. Dema stranê ji dilê xwe dirijênê ser kaxizê,

taybetmendiyên xwe nîşan didin. Şêweyê gotinê, bi giştî ne veşartiye, lê ser tiştan digirê û vekirî nabêje. Bi hostatî wana destnîşan dike. Danasîneke baştir Rodenbach dike, ’’helbesta sembolîst xewn e, kitekit kirine. (detay kirine) Hunerê bi ewran re rêwîti ye. Ev huner ji bo bibe noqta rabûna rastiyê bi tenê ji sîtavan (şewq dan) sûd werdigire. Ji kaxiza li bin pênûsa helbestvan nehêniyên xwe berdidine bêbiniya kendalan.’’       

Helbestvan, ziman dike kilîta vekirina deriyê binhişînê û xeyalê. Vê kilîtê dide destê xwendevanê xwe.

Helbestvanê sembolist ne rêzik, giştiya helbestê girîng dibîne. Bi rêzikên azad pêşkêşkirin, ne li dijî armanca raman û zimanê helbestê ye. Helbestvan, ne rêzikeke bi tenê, hemû rêzan bi hev re pêşkêşî xwendevanan dikin. Naxwazin ku xwendevan bi tenê helbesta wana, di hin rêzikan de binirxînin. Dibêjin dema ku xwendevan li daristanê binêre, pêwîst e hemû darên di daristanê de û tiştên din bi hev re bibînin. Wana bi hev re binirxînin. Ne darekê bi tenê, dar, giya, çûk, ajal, kulîlk, gol û çêmên ku heyî, wan hemûyan bi hev re bibînin. Bi ahenga dengê çûkan re, firîna pirpirîkan bibînin û wisa nirxandina xwe bikin. Helbestvanên ku rêzikên azad baş bi kar bînin, hestên xwendevan yên kûr û dûr ji xewa giran hişyar dikin û wana tînin coşê. Ev rêzik dikin ku xwendevan xwe bi xwe bipeyîvin. Goftûgoyan di nava wan de didin destpêkirin. Lê mixabin piraniya guh û çavên xwendevanan hê jî di bin bandora helbesta kevn de ne. Helbestên kêş û qafiye wana yek e. Helbesta kevn aliyekî wê yê rihetiyê heye. Dengê wê li guhan xweş tê û mirov zû dikare jiber bike. Lê helbesta bi sembolan tê nivîsandin ev mafê rihet kirinê ji destên xwendevan girtiye. Helbestvanên sembolîst bi rêzikên azad û kêşa wan ne yek helbestê dinivîsin. Tiştên dixwazin bêjin, fêhmkirinê ji xwendevan re dihêlin. Li gorî hin pêşengên sembolîst, danasîna helbestê bi şêweke nehênî nêzîkbûna pêhesînên xwezayê yên nehênî ye. Ev pêşeng ne weke yên pêşî hatine û çûne li qaşula helbestê dinêrin, ji qaşulê pirtir li giyanê helbestê dinêrin. Li dijî hemû form û rêbazên helbestê yên din, li xisûseyet, rês û tevna helbestwarî dinêrin. Di bêjin, ’’helbest nayê derbirînkirin, derbirîn bixwe ye.’’ Lê nayê wê watê ku helbesta sembolîst, helbesta berî hatî nivîsin red dike. Ew deyndarê form û rêbazên berî xwe ye. Ji wana sûd werdigire û bi sembolan xwe bi pêş ve dibe. Ev şêwê sembolîst ji bo rizgarkirina helbestê ji hin çarçovên teng, gava pêşî ye.

helbestvan ne kesê ku peyama rastiyê didê ye

Helbestvan; pêhesîn, xewn, bûyerên jiyanê û yên difikirin bibin, bi formê sergirtî ji xwendevanan re pêşkêş dike.

Andre Beaunîer, ji bo helbesta nû danasîneke wisa dike. ’’Hunerê sembolîst li ber çavên çavdêran hunerê boyaxkirina rastiyê ye. Hunerê sembolîst, hemû nehêniyên ku di rastiyê de dixuye, di nav rastiyê de anîna meydanê ye’’…

Helbestvan ne peyamdarê rastiyê ye. Ne ew kese ku qanûnan dinivîse û qanunan bi rê ve dibe ye. Lê ne propogandîstekî/e ku xweş dipeyîvê ye jî. Li gorî hostayên helbestê, helbesta ku her kes wê fêhm bike, ew helbest karê helbestvanê ku hê jî kamil nebû ye. Helbesta herî xweş ya ku xeyalên xwendevan watê jê digirê ye. Ne hatine fêhm kirina hin sembolan û ne diyarkirina hin cihê helbestê ji bo estetîkê gaveke ku helbestvan nikare jê bireve ye. Peyvên helbestvan mîna peyvên pêxemberan, bi şêweyekî berfireh, curecurên nirxandin û wateyan di wan de heye.

Helbesta herî dewlemend, ya herî kûr û herî bi bandor, ew helbest e ku her kes weke dixwazin ji xwe re wateyê ji digire û dinirxîne ye. Têgihiştina helbestê jî weke jiyana me ye.

Hin ji me di konan de, hin ji me di berqefkan de, hin ji me di xaniyan de, hin ji me di avayiyên 20,  30 tebiqî de, hin ji me di vîlan de û hin ji me jî li kolan û parkan dijîn.

Em hemû dikarin li van wergehên jiyanê binêrin. Lê em hemû nikarin di wan de bijîn û ji me nayê ku em di wan de rûnin. Yan aboriya me têrê nake. Yan mercên ku em têde dijîn nahêlin ku em bikevin nav xweşiya wan e. Helbest jî wisa ye, her kes dikare bixwîne lê her kes ji helbestê weke hev fêhm nake. Ji ber ku helbest di nav avayên nivîsê de vîla ye. Bê çawa em hemû nikarin di vîlan de bijîn, em wisa jî nikarin weke hev ji helbestê fêhm bikin. Têgihiştina helbestê, biqasî jiyana vîlayê zehmet e. Bê çawa aboriyekî madî ji bo jiyana vîlayê pêwîst e, ji têgihiştina helbestê re jî aboriyekî têgihiştina giştî pêwîst e. Zanîna hemû amûrên jiyana îro û jiyana çûyî pêwîst e.

Sembol û wêneyên helbest wisa fireh û dewlemend in. Di wan de evîn, dilêşî, xweşî, derd û kul, şadimanî, felsefe, realîteya civakî û netewî, fikir û raman, xeyal, hest û wekî din gelek tişt di nav hev de têne hunandin. Ji bo ku helbest hunereke pirwate ye, têgihiştina wê jî wisa bi hêsanî nabe.

Bi giştî tiştê jê re helbest tê gotin ji pêhesîneke pirtir ji pêhesînên tevlîhev tê girtin. Lê tiştên ji pêhesînê girtine çavdêriya pêhesînê bixwe ye. Helbestvan bi saya çavdêriya pêhesînê, wê ji nav mij û murana binhişînê der têne û bi zimanê wê, wê pêşkêşî jiyanê dike.

 Nivîskarên dîrokê, felsefê, olê, bîrdoziyê, romanê, çîrokê, gotaran, rojnamageriyê û wekî din, wateya têgihiştina nivîsên xwe didin.

Lê wateya têgihiştina nivîsên helbestê, helbestvan ji xwendevanên helbestê re dihêlin. Şêweyên têgihiştina xwendevanên helbestê li gorî nîgarên di serê wan de li helbestê dinêrin û wisa têdigihin. Helbestvan rasterast nakevin nav mijarê. Bi wêneyan mijara xwe nîşanî xwendevanan didin û bûyerê weke heyî nadin. Bi peyvên ciwankirî, sergirtî û bi destnîşankirina sembolên ku gelek wateyan di nav xwe de digirin, bûyerê didin û datînin ber xwendevanên helbestê.

Tagor dibêje: ’’Cureyên wateyên peyvên helbestvan ên ku ji bo mirovan bikar tîne hene, herkes peyvên li xweşa wan diçin ji xwe re dineqîne’’

Kamran Simo Hedilî

çapkirin