Man ola w

Be yekem

 

 

 Kamran Simo Hedil

 

 

http://e-weje.com/images/stories/mani.jpg

Man, ne navek taybet e. Nav rzgirtin an j ji nav paye ye. Bjeya man, hin kes dibjin ji bjeya aram bi wateya ron t. Hin dibjin ji bjeya Mandeen ya bi wateya qral roniy Mana Rabba t.

Hin j dibjin, ji wateya rondayn t. L ez nav Man ji hemyan pirtir nzk bjn man, meniy yn di zaravn kurd dibnim. Nzk man ya zaravn kurmanc, soran meniy ya zarava hewraman ye. Di hewraman de ji berdla peyva man, peyva meniy t gotin. Bawermendn Man j bawer dikirin ku ola wan d her bimn ji pxember xwe re gotine Man. Weke t zann Man li Kurdstan hatiye dinyay Man ola xwe li ser bingih hebn ava kiriye nav Man girtiye. Ola Man, p li nav koma ziman ran (kurd, faris, dar tacek) p dikev nav Man l hetiy kirin. Bi wateya mayn, heyn an j hebn ye.

  Her iqas, nav Man y mal ba ne hatibine zann j, hem lkolnvann li ser malbeta Man, droka ji daykbna w li ser cih bna w hemfikirin. Hem dibjin, Man di 14 Nsana 216an de, li bajar Mrdnu (nav Mrdna ro ye) hatiya dinyay. Kmbin j, hin lkolnvan cih ji daykbn w, bajar Tsfon (nav Tsfon y din Qesra Xusrew e) nan didin. Ev kesn ku dibjin Man li Qesra Xusrew hatiye dinyay, cih bna w cih ku ola w p l p dikev tevlhev dikin. Tsfon an bi nav din Qesra Xusrew, bajar p ye ku Man ola xwe l tevger kir ye. Bajar ku heta rn Araban weke qalha Many dihate zann e. Bi wran bna bajar re li rojhilatanavn li Qesra Xusrew daw li ola Man j hat. Bajar Tsfon ji bo ola Many cihek girng b. Man awa ji nav rola (mezheb) Menakkede (gel ji wan re digot, cilsp ji ber ku ciln sp ten li xwe dikirin, ev nav li wan hatib kirin) derdikev, p die Tsfon. Ji ber w hin lkolnvan cih bna Man v bajar nandinin.

L piraniya lkolnvanan dibjin li bajar Mrdn hatiye dinyay.

Bav Man, Patig ji malbateke esilzade ya paytexta Medan Eqbatan e (Hamadan) ji la Haskan ye (ara Haskan ye). Di dema Med, Pars Partan de gelek fermandar ervann hja yn van dewlatan ji v l derketine. Pit ku Man ji nav rola cilsp yan di amadekariya ola xwe dike, Patg j di digih Man. Bawermendn Man dibjin, Patg kes ku p bawer bi ola Man an ye kes yekem ku ji pxemberiya kur xwe bawer kiriye. Patg heta dawiya jiyana xwe kur xwe Man opandiye.

Dayka Man Marmarjam, an Meyrem j ji la Kamaragan ye ji xizmn hukumdarn Arak yan e. Pit Patg di nav rola cilsp yan dixwaz ku kur xwe bi xwe re bibe. L Meryem naxwaz kur xwe bide. Her cer bihnceta rmijiy, v daxwaza Patg dida pa dibje, kurik h r dimij. Lkolnvan dibjin ji bo kur xwe ned gelek caran amadekariya na mala bav xwe kiriye ber xwe daye herma Medye. L ji ber ku bav w mirib birayn w mal li xwe par kiribn, ev daxwaza w bi cih ne hat. li mala xwe heta dawiya jiyana xwe li hviya mr kur xwe maye.

na Patg ya ji bajar Eqbatan, lkolnvan iaret dikin ku ji matbateke leker b malbata Patg bi erk leker ye bajar Mrdn. Weke t zann di serdema Med, Pers Perthan de gelek fermandarn leker ji Eqbatan bn. Eqbatan bi wrek ervaniya xwe navdar bn. Ji ber w cih ku xeter l hebane dewlet ew diiyandin wir.

Ev na ervan cih din ji bo ku werine naskirin, erteke bi nav ayaktan ya ku sembola nrvan ervaniy b li ser xwe girdidan. Helk ew bi w ayaktan nas dikirin. Ji ber ku ten weke nrvan ervanan dizann xwe ji wan vedidan. Tkiliya bi v na ervan re hinek bitirs mesref b.

L Patg bi v sembola ku ji bav baprn w ji w re may, di her arema proz ya roja yzdanan de ji bo babet die perestgeh. Ji ervanek pirtir weke mmineke babeta xwe dike bi gel re dipeyive. Cara daw, bi ayaktana li ser xwe girday j, ji koma ku hatib perestgeh re dibje, ez li rastiy digerim. Ez li ola xwedayn rast digerim. Bi v hewildan gotinan bala Stay dikin ser xwe. Div wer gotin, Stay danner rola Menakkedeye. Stay wrek daxwaza zanna rast ya Patg dibne xwe p dide naskirin. J re dibje, rast nehesane ku tu li rastiy biger, div tu dev ji titenn ber berd. Pit gengaeyn (guftguyn) dirj Patg pniyazn Stay dipejirn away jiyana Patg t guhertin. Ed Patg dev ji mal berdide vna xwe did riya zanna ku l diger.

Pit ku Man dib 4-5 sal, Patg w bi xwe re dib nav rola Menakkade. Ev der dib cih ku Man di derbar hem zannan de perwerd l dibn. 

Di dokumendn bawermendn Many de t gotin ku Patg, kur xwe di temenek bik de, bi xwe re dibe li gor baweriya xwe, w perwerde dike. Dibjin, bav Man bi xwe j, yek ji wan kesn ku di olan de reform dixwest b. Bi v nrna xwe ya li olan, peng ji kur xwe re kiriye. Ew fr drok, ol andn kevin kiriye.

Man saln xwe yn zarok ciwaniy bi frbna olan frbna wekariy derbas dike. Patg, oln ku hene oln ku ne hemyan bi Man dide nasandin. Ev perwerda dibe sedem ku Man bawerkirina ji rabird di nav yazdehem hmn ola xwe de dike ya duyem.

Bawermendn Man di nivsn xwe de dibjin ku Man di 12 saliya xwe de wisa gotiye. Ez tgihitim kjan jin ez anme dinyaye. Ev got di nav beden de awa giha xwediy tov evna ku by sedema byna min j, min nas kir.

Di nav wan mirovan de min bi rzdar guhder kir, by bmafiy bikim, by bidime kiandin, by ez qanunn wan biopnim by weke wan sohbet bikim bi aqil zann min riya xwe dumand.

Di nivsn bawermendan de t gotin ku di 12 saliya Man de cwk (giyan duyem) xwe nian Man daye. Man di av de duyem xwe dibn bi Man re dipeyve.

Cara duyem j, roja ku Sitay bi na wan ya mala yek gund li w mal bi xwarin, xwarina  Man heval w Malcho hesyiyay ew li pber hem biradern bax cilsp yan bikxistin, xwe nan daye. Man pir ber xwe ketiye ku li hember Sitay bdeng maye. Giyan duyem xwe nandide p re peyv ye. Te gotinn sa ne xwendin? Ku dibje, e li ser keel nekev. Rast ji yn layq we re t gotin. Erk te j ye ku qiral ser xwe li ber te biemnin baweriya te hembz bikin. Hejandina chan erk te ye. L tu li pey ku end cilsp li te heval te biburin. Man bersiva giyan duyem did di bje, ji zarokiya xwe ve li virim. Min ji van p ve, mirovn din nas nekirine. Giyan duyem di bje, tu, tu deman neby ji cil sp yan, aransa te cudaye. Nab ku tu di nav van mirovan de pr bibe. Pit v buyar, demeke dirj Man li nav bax cilsp yan dimne.

Di 24 saliya w de giyan duyem xwe nan dide ji Man re dibje,pwst d tu ji dinyay re veb. Bawermendn Man dibjin, Man wilqas salan di nav cilsp yan de ma l ne ji cilsp yan j ji bbeta wan bawer kir Man 20 salan di nav rola cilsp yan de jiyaye.

Pit giyan duyem j re dibje,dema vebna chan na te ji vir hat. Man ber derkev ciln sp ji xwe dik ciln rengereng li xwe dike. Patg p w bi van cilan dibn dipirs, te ima ev cil li xwe kirine? Man dibje, jiyan ne weke li vir t gotin, hin mr paqijin mr din hem jin qerjin. An j weke t gotin hin tit qerjin hin paqiin. Hin titn ku li v baxey ji ber ku nav wan mye qerj tne hesbandin, li cihek din nav wan nre. Qerj ne di m paqij j ne di nran deye. Titek tam paqij tam qerj nne. Di her tit de ron tar heye.

Jiyan ne ten reng hevn ye. Jiyan weke bihar, havn payz zivistan ye. Ji bo we min ciln ku reng hem demsala di wan de hey li xwe kirin, reng hem ne havnin.

Rola ku Man di nav de mezin dibe, roleke gelek balke. Li gor baweriya rol titn ku destn jinan l bikevin dilwitn (haram dibn) ev tit xwarin b, nay xwarin vexwarin b naye vexwarin, heta pwst ku dest li wan nekev. Pinar fkiyn ku nav wan m b newine andin newine firotin.

Ber ku cilsp xwarin bixwin, an j dema ku gelek bir dibn, wisa digotin. beden hstireke, siwar j aqile. Pewste mirov carnine hewan tr bike. L hilbijartina cih sekn ji bo trkirin ne maf hewan ye. Bila lenet li w siwar be ku biya hewan bike. Man di nav v rola de mezin dibe.

Ber ku derkev r Sitay biradern bax cilsp yan bi na w ciln ku li xwe kir dihesin. P Sitay p re dipeyv dixwaz ku p baweriya xwe ji wan re bje. L Man dizan ku Sitay dixwaz w qan bike da ne. Man dibje,pwsete ez peyama rast bigihnim chan div ez her im. Biradern ku li wan guhder dikin bi hev re r tnine Man, ciln w di qerj de dihlin. Dixwazin ciln w bi qetnin, l Patg Sitay ne hlin.

Bawermend dibjin, di w dema ku ciln w hem qerj di nav engn Patg de digir deng giyan duyem di nava xwe de bihst. Bel Man, tu bi ten y. Tu feqr, biradern te li te dan ciln te qerj kirin. Tu di ku chan bigir bin baweriya xwe. L hem dest p kn rast wisa dest p dikin.

Ber roj her ava Man ber xwe did bajar Tsfon. Bajar Tsfon hem bajar her pket b hem j, heval Man Malcho ji z ve li Tsfon bi cih bb. Ji roja ku cilsp yan ew eferoz kir ji baxe derxist ve li Tsfon bazarger dikir. Malcho dewlemend bb di Tsfon de hatib naskirin. Ji ber w Man p di Tsfon. Pit demeke kin, Tsfon dibe cih her zde ku Many l p dikev.

Man ola xwe berdawama hem oln herm oln chan dibne. Ji bo v y ku xwe ji zincra Adem, Buda, Zerdet sa dihesibne. Many, (manzim) olake pit zayna sa di sedsala 3an de ji teref Man ve t sazkirin. Nrnn Buda sa bi nrnn Zerdet re kirine yek. Many, senteza hem oln heta w roj tn zann. L Many di esil xwe de, ji duwalzima Zerdet, ehlak Buda sa pk hatiye. opn anda Sumeran Hatiyan (Httiyan) mirov di ola Man de dibne. Bi v yektiya van nrnan re j, ya esas er herdu nakokiyn bingihn, ba xirabiy ye. Weke Man got, ron tariy ye. Ji ber v lkolnvann droka olan, Many y di nav rza oln duwalzim de nan didin. Ola ku Man saz kirib, sentezeke balk ya oln din e. Man, Zerdet, Bda sa wek pxembern rasteqn dibne. Man baweriy ji Zerdet, ehlaq j ji Buda sa digir e.

Di ola Man de her iqas bandora Buda sa hebin j, l ya her balk dualzma Zerdet di ola Man de derdikev p. Man dibje ku chan, ne ji aliy xwedayek ve t bi r ve birin. Ji xwedayek pirtir, qada tkona di navbera du hzan de ye. Yek ji van hza ya xirab e, Man ew bi tar mad re kiriye yek. Ya din hza ba e, Man ew j bi ronah giyan re kiriye yek. Ji ber v yek ramann yzdan Ehrman n di ola semaw de tne bra mirov. L di ola Man de hza ba xirab xwediyn hzn wekhev in. Di encama v baweriy de nakokiya felsefey ya ku pxembern semaw dixe, di felsefa Man de nabe pirsgirk. Di felsefa oln semaw de yzdan xwediy hza mezin e her tit di bin hukumdariya w de ye. By w, titeke nabe. Nrnn feylosofn semaw hev nagirin. Hin ji feylosfn semaw dibjin, xirabiyn ku dibin, b vna Xwed dibin. Hin j, dibjin xwed dixwaz bi Ehrman dide kirin. L di baweriya Man de ba xirab xwediy hza wekhev in. Ne ba dikar ferman li xirabiy bike ne j, xirab dikar ferman li baiy bike. Herdu hz di nav tkon de ne yek nikar ya din tk bibe.

L div b xuyakirin ku di ola Man de ruh mirov bi hza ba la mirov j bi hza xirab re weke yek in. Ji ber v bawermandn ola Man bawer dikirin ku div ew xwe ji bi hev re bna cins dr bigirin. Ne zewicin yaran ji xwe re negirin. Ev ji bo pirbna mirovan be j, diviyab ku nekin. Got nexwin, erab venexwin.

Dema mirov ji dr ve li v doktrn dinre, mirov dibje ku div algirn v ol ne pir bin. L ev qedexe ne ji bo endamn ji rz derbas dibn. Ev qedexe ten ji bo bijart yan hatib dann hejmara wan hindik b. Endamn ji rz "guhdr" dikarn bizewicin, bibin xwed malbat an j, yaran ji xwe re bibnin, got bixwin erab vexwin.

Ola Man ji du katagoriyn mirovan pk dihat. Weke Man got, yekem bijart duyem guhdr. Di roja me de, ev nav bne pr mird. L Man bijart guhdr ji wan re digot. Herdu be j, bawermendn ola Man b. Erkn wan ji hev cuda bn. Erkn ku diviya b bijart bi cih bnin hebn yn ku diviya b guhdr bi cih bnin hebn.

erkn ku diviya b guhdr bi cih bnin ev bn. Yekem diviya b wan pitgir dabna bijartyan. Duyem ji droka rabrd bawer bikin. Syem ji dualzm bawer bikin. aram derewan nekin, pncem avn xwe neberdin namsa hinen din. eem ji bo babn kar bikin. Heftem roj ar caran dua bikin. Di dema duayn roj de ber xwe bidine roj. Di duayn ev de j, ber xwe bidine hv ku hv nebe, ber xwe bidine strkan ku strk j nexwiya bin ber xwe bidine bakur duan bikin. Hetem bixwnin xwe fr xwendin bikin. Nehem ji heftiy roja yekem roj bigirin. Pwst e were gotin ku ro gelek geln zimann hind-ewrup dipeyvin ji v roj re sondan dibjin. Ev j, wateya ji roj re rojgirtin e dibjin ku ji bawermendn Man, nav v roj manye. Dehem mal kes nedizin bi derewn sond nexwin. Yazdehem di dema silav li hev dikin de destn xwe y rast bidine hev. Ev w silavkirina ku ro hem mirovn chan li hev din dibjin ku ji oldarn Man maye. Ev tevgera ehlaq ya ku ji guhdran dihate xwestin bi qas ya bijartyan ne dijwar b.

Li jor hatib gotin ku ola Man ji kesn rhber yn ji wan re bijart dihate gotin ji mirovn rz ji guhdran pk dihat. S mohrn bijartiyan hebn, yekem mohra dev, ev mohra ku bijart xwe ji gotinn xirab xwarinn xirab dr bigirin b. Duyem mohra dest, ev mohra ku bijart tu giyandaran nekujin fk j ji daran jnekin. Ji ber di ola Man de ronahiya xwed, hem di giyadaran de hem di hem titn ku xwarin didin de ye. Syem mohra dil e, ev mohra ku pwst e bijart xwe ji fikir kirinn xirab daxwazn xirab dr bigirin e.

Bijartyan bawer dikirin ku div ew xwe ji bi hev re bna cins dr bigirin. Gotnexwin, erab nevexwin, ji heftiy du rojan, roja yekem duem roj bigirin. Nav v rojiya roja duem j, geln ku zimann Hindewrup dipeyvin ji v roj re mondan dibjin. Ev j, wetaya ji heyv re rojgirtin e dibjin, ji bawermendn Man man ye.

Bijart bi kr nan qetnedikirin. ro j, h li gelek hermn Kurdistan bi kr nan qetkirin guneh (tawan) t zann. Bijart ne dizewicn, ne dibne xwed mal weke oldarn oln din cih ku l bimnin neb. Demeke dirj li cihek nediman. Li nav gel digeriyan xwarina wan gel dida wan. Gel ew dihewandin maln xwe li maln xelk radizan. Ciln gelek xweik li xwe nedikirin ji quretiy direvn. Kar wan r rbazn ol ji gel re bjin algirn ola xwe zde bikin b. Di hin oln ber Man de j, zewac neb, l cih ku l diman heb. Ev rhber ol li perstgehan, dran menastiran diman. Rhbern ola Man bijart cih wan y man neb. Cih mana wan nav mala xelk b.

Jiyana bijartyn Man, jiyana qedroyn tevgra azadiya Kurdistan ya ro ku dibin pengiya Partiya Karkern Kurdistan de dimee tn bra mirov. Qedroyn PKK j, na zewicin, mey venaxwin, nabine xwed mal li maln xelk dimnin. Jiyana lks najn, li cihek pir namnin kar wan j, r rbazn tevgera xwe ji gel re bjin e. L ev erk ne ji bo gel e, bi ten ji bo qedroyan e.   

 

Kamran Simo Hedil

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org