Dr. Kemal Sdo-Kurdax

Sal 1838... general alman Helmuth von Moltke li Kurditsan...[1]

 

Herku rojnamevann biyan behsa  tiracdiya kurdan dikin, ew gotinn cinralfldmaral prs (alman) Helmuth von Moltke tnin bra xwandevann xwe, y ku digot: Eger kurd bbna yek, d tikes zora wan nebira!

Gelo ma ev mirov keng awa htib Kurdistan?

Ev demk e, ku ez liser v yek dixebitm. Min pirraniya nivsarn Helmuth von Moltke li ser kurdan xwendine wergerandine kurd. Ez dixwazim her hefteyek beek ji wan nivsaran biwenim. Ez v kar bi w hviy dikim, ku xwandevann kurd pereyek ji droka gel xwe, bi avn mirovek biyan, ku hatib Kurdistan ji bo serkutkirina berxwedana kurdan li dij zordestiya tirkn osman. Ez dixwazim bala xwandevan herwisa biknim ser v yek: ma gelo ji saln 1830-iyan ve heta roja ro, i di jiyana gel kurd de hatiye guhartin?

Li gor pwstiy ez ji xwandevann birz re hinek rovekirin di riya jrnivsan re pkbikim.         

 

Helmuth von Moltke  k ye?

H. von Moltke di 26.10.1800 de li Parchim ji dayik bye. Ji sala 1819-an ve  di arta danimark de efser bye. Pitre Danmark bicihdihle ji 1822 di arta prs de dsa wek efser jiyana xwe ya leger didomne. Wek mirovek jr, xud zanistiyeke pir al, ew z di art de pdikeve.

Demaku Dewleta Osman ji Prsiya daxweza alkariy, ji bo rformkirina art, dike, serlegeriya prs biryardide ku Helmuth von Moltke ji bo v kar b andin. wisa di saln 1835-39 de H. von Moltke weke servanek (captain) wirmendek  die Konstantinopel(Istanbul).

Xizmeta H. von Moltke li Imperatoriya Osman dibe sedemek ji sedemn bi navubangbna w li Almaniya. Di saln 1857-88 de H. von Moltke dibe serok stnn leger (erkan herb) y Prusiya.

Helmuth von Motke ne ten bi kar leger ve mijldibe. Ew herweha di siyaset de j dixebite. wisa di 1867-an dibe niwner partiya parzgar di rayxtaga(parlament) Almanya de. li 1872-an dibe endam herdem y xaniy jorn y parlamenta prs.

Helmuth von Moltke bedar gelek eran bye. Li 1864-an di er alman-danmark de yekmn car di birvebiriya er de bedardibe. Di saln 1866, 1870-71-an de serlegeriya alman di ern bi Fransa re dike.

Pit jiyaneke dirj tij ji byer serphatiyan, di roja 24.4.1891 de li Berlin Helmuth von Motke die dilovaniya xud.

Tit her balk di strtciya legeriya H. von Moltke de ew e: pwst e mirov er dijmin xwe di nav erd w de bike lbide.         

Moltke hatib Kurdistan ku alkariya Dewleta Osman di bihzkirina serdariya w de bike. Ew herwisa, yekser an ne yekser, di qirkirin kutina gel kurd de bedarbb. L jiberku ew ne ten legerek b, l bel efserek b j, ku rz hirmeta efsertiy digirt, w gelek titn ku dikirin didtin di nameyn xwe de bibelgedikirin ji drok re htin. Her nameyeke w belgeyek e ji belgeyn qirkirin kutarn tirkan li Kurdistan.

Ger mirovek yan miletek ji droka xwe frnebe, d herdem atiyan dubarebike. Lema pwst e, ku hukumet reya gitiya Almanya ro, ji her demek btir, v yek bidin ber avn xwe. Lazim e bi berpirsiyariyeke moral li drok  b mzekirin. Ev yek ne ten ji alman tte xwastin, lbl ber her kesek ji kurdan bi xwe tte xwastin.Div em ji xwe bipirsin: ma gelo em kurd iqas ji droka xwe hnbne? Ber ku em ji geln din v yek bixwazin, div p em ji droka xwe frbibin. Frbn ji drok wek ba av ji me re pwst e.

Div ku li  H. von Moltke wek rojhilatnasek j b nrn. W pirr caran behsa kurdan kiriye. Dibe ku yekemn car di apemeniya alman de bi fereh  Moltke li ser kurdan nivsbe. W li sala 1841-an di rojnameya alman Augsburger Allgemeine Zeitung de gotareke fereh di bin nav Welat gel kurdan de nivsiye.

Ev gelek nivsn din yn H. von Moltke hewcey wergerandin ne. Ez hvdikim ku rojek ev hem ji bo ziman kurd bn wergerandin.         

 

Bar doxa Dewleta Osman Rojhilata Navn w dem misona H. von Moltke.

Di dawiya sedsala XVIII - destpka XIX -an berxwedana geln Balkan li dij zor zilama tirkan getir dib. Heriqas drokzann tirk sedema v yek bi destdirjiyn dewletn biyan ve girdidin j, sedemn serhildann geln Balkan ne destn derve bn, l bel tbna gelan ji azadiy re b. Geln Balkan bi hviya ikandin avtina nr tirkan berxwedidan. Yek ji drokzann tirk yn njen A. N. Kurat, li ser v yek dinivsne: Hn ji Ptr mezin [2] Katrna II[3] ve Rusiya bi alak xrstiyann ortodoks li hember Bab AL Ali tjdikirin. Bi peydabna nasyonalz re, ev fitnebaz ji Dewleta Osman re bb tehlkeyek e pirr mezin[4] 

Di 6.4.1821 de sermitran yonan Grmanos banga serhildan li gel Yonan kir. ervann yonan bi hzn dagrkern osman re ketin cengeke dijwar. Heriqas ek slehn yonanan ne wek yn tirkan xurtbn j, welatparzn yonan dikaribn  di demke kurt de gelek hermn welat xwe azadbikin. Cenga tirk rsan ya 1828/29 batirn fersend da gel yonan ku xebata azadiya netew germtir bike. Di w ceng de legern rs di bej deryay re bi lezbez berve paytexta osmaniyan dihatin. Di wan rojan de reya gitiya Ewropa j bi germ pitgiriya tevgera rizgariya yonan dikir. Van gelek faktorn din dewletn ewrop mecbrkirin ku bi weyeke ferm serxwebna Yonan nasbikin. Ev yek di protokola London de li 3.2.1830 bichhat Yonan bb dewletke serbixwe.

Pit serketna gel yonan, geln Balkan yeko yeko dest bi serhildanan kirin.

Tevgera rizgariya netwiya geln Balkan ji serdarn Dewleta Osman re nanda wek rojn tirkan li Balkan hd hd diqedin. Ev ji aliyek ve. Ji aliyek din ve tknn artsa osman di cengn rs tirkan de didaxuyakirin ku dewlet arta osman di krzeke kr de ne. Ji ber v yek desthilatdarn osman ber xwe dan welatn rojava ji bo alkariy reformkirina saziyn Dewlet.

Hema di w dem de Dewlta Osman careke din ber xwe da Kurdistan. imk Kurdistan nzktirn herm b ji tirkan re. b xurtkirina serdariya xwe li Kurdistan, tirkan nedikarbn plann xwe yn  abor leger bichbnin. Ev yek bb sedem ku Dewleta Osman bi hem hza xwe were ser welat kurdan.  

Di bihzkirin njenkirina arta osman de para gelek ewropiyan heb. Ji berku nakokiyyn osmaniyan bi rs, inglz fransiyan re hebn, baweriya tirkan bi wan dewletan tuneb. Rusiya dijmin serek y Dewleta Osman b. Otr(Nemsa) bi xwe car caran bi tirkan re li hermn Balkan dikete er. Inglstan j avn xwe berdab Misir hermn erban yn ku li ser riya Hindistan bn. Berjewendiyn Fransa j li ba Mehemed El Misir [5] bn. MehemedEl j di w wext de bi Dewleta Osman re  di er de b gelek serokern kurdan j pitgiriya w dikirin. Yek ji wan seroker kurd Tmew Beg b, yku di 1831-an bajar Mrdn kirib bin deste xwe r li piya legern tirkan birb. Ji bil v hinek avkan didin xuyakirin, ku di navbera Mr Mehmed rewendoz  Mehemed Al pwend hebne. Armanca mr kurd ew b, ku bar, bakur rojhilat Kurdistan bike bin dest xwe dewletke kurd ya navend avabike.[6] 

Di reweke wisa de sultan Mehmd II ji xwe re li dostan digeriya.[7]

Ma gelo d k alkariya w bike?   

Ji ber v yek ten prs di meydan de mabn. Heriqas drokzan alman Helmut Arndt dinivse, ku ti berjewendiyn Prusiya di Emperetoriya Osman de tunebn j,[8] l bel Prusya j dixwast hd hd derkve qada navnetew behra xwe di nav Pirsa Rojhilat de bistne. Alkariya osmaniyan fersendeke zrn b ku prus v yek bichbnin.   

Weku min li jor gotib, sultan Mehmd II bi alak li hin efseran diger, ku alkariya tirkan di rformkirina arta osman de bikin. Di w dem rxistin dsplna legeriya prs li ewropa bi navubang b. Cnralek frans, wek H. Arndt behsdike, pirtkek li ser v yek nivsb bi kurt gihtib v brubaweriy: d'avoir un force militair avec les moins de dpenses possible. Yan: bi pereyn hindik arteke xurt avakirin xudkirin.[9] Balyoz osman li Paris, Red paa, ev nivsara frans wergerandib tirk ji sultan Mehmd re pkkirib. Weku behsdikin sultan osman rxistin dsplna legeriya prs gelek ecibandib. 

Hema di reweke wisa de H. von Moltke li 23.11.1835 gihtib Konstantinopel. Demaku Moltke gihtib Konstantinopel, ew ji aliy balyoz prs Graf von Knigsmark ve bi wezr herb y osman serleger Xusrew paa hatib nasandin. Ev ddar b sedema ku osmaniyan ji ah prs Frdr Wlhlm III[10] daxwazkiribn ku mandina efser xwe li Dewleta Osman drjtir bike. Ev dxwaza tirkan yekser bichhat mandina Moltke ji bo s mehan hatib drjkirin.[11]

Ez v yek li vir dibjim, jiberku hin caran di apemeniya alman de t gotin, ku Moltke ne ji aliy hukmet ve hatib andin, l bi ser xwe ye Tirkiy Kurdistan alkariya tirkan kiriye.   

Di destpka 1836-an de, sultan Mehmd II ricayeke nivsk ya din and ji ah Prsiya re tde tikakir ku mandina efsern alman li Dewleta Osman bte dirjkirin. Sultan osman xwast ku 11 efser 4 binefser ji bo alkariya tirkan bn andin. Prsiyan nedxwast ku rsan torebikin, lema padsah alman bi tsar Rsaya re li ser v pirs peyiv. Pit ku rsan dan zann, ku li na inglz fransiyan prs li Konstantinopel bin batir e, hukumeta Prsiya biryra andina efseran ji bo Dewleta Osman dan. Demaku hukumeta Otr bihst ku Prusiya dixwaze efsern xwe bine Dewleta Osman, ew ji v yek gelek bi hrsbn. Pit dan standineke dr dirj Prusiya biryara andina ten 3 efseran da. wisa di 5.7.1837 ferman bi rketina her s efseran der 14 rojan nde efsern alman von Vinke, Fischer Mhlbach gihtin Konstantinopel.

Hukumeta prs ji efsern xwe xwastib ku hertit di raportn xwe de binivsin binin Berlin. Ev yek dide diyarkirin ku hukumeta Berlin bi her tit ku li Dewleta Osman diqewim dizanb.

Ji aliy daray ve efsern prs ba hatibn sgirtekirin. Ji bo hatin na wan her yek  nzk 3200 markn zr ji Dewleta Osman wergirtibn. Ji bil v wan ser her meh 2000  ji pereyn osman yn w dem distandin. Xn ji xizmetkirina rojane. Efsern alman herweha parinca(mea) xwe ya mehane li Berlin j distandin. Weku H. Arndt behsdike, pit ku H. von Moltke vegerb Berlin, w nzk 10 000 taler[12] ji xwe re gihandibn hev bi wan peran hin parname(sehim) yn tirn kirbn.[13]     

Drokvan H. Arndt dibje, li ser efsern prs pwst b ku xwe ji kar bar siyaset drbixin. Di pirsn ceng atiy de j pwst b ew bi wijdan obyktv retn xwe bidin.[14]Ev yek hewcey lkolnn ferehtir e.

Bi riya kar xebata xwe lazim b ku Moltke hevaln xwe bandoreke ba li ser karbidestn osman pkbnin. Moltke nzk  du sal nvan li Konstantinopel mab. Di riya nameyn w re, mirov pdihese wek ew bajar bi dil Moltke bye. Di w dem de Konstantinopel bajarek chan mezin b. L bajar ku Moltke j hatib, Berlin, hna wek gundek mezin teng pk b.

Kar Moltke li Konstantinopel bi gera li derdora bajr destpdike ew li ser bixurtkirina parastina Bajr fikirn xwe dinvse. Moltke bi merq hewas bi v kar radibe. L gelo ma tirkan ev nivsn Moltke dixwandin j fmdikirin yan na? Ev yek j nediyare pwst bi lkoln heye.    

Pit re H. von Moltke seredana gelek naveyn Dewleta Osman. Ew seredana Asya pk, be ewropiy Dewleta Osman, hermn navbera Donau deryaya re, Rumliy, Bulgariya Dobrudca. Li adara 1838 Moltke dibe wirmend fermandar leger Turus Hafiz Paa die Kurdistan. wisa ew bedar serkutkirina raperna kurdan dibe. Ew herwisa di er di navbera tirkan leger misr y di bin fermandariya Ibrahm Paa,[15] zartmar Mehmed Eliy Misir, de j bedardibe. Moltke di w dem de gelek nexeyn cograf yn hrm j dike. Demaku Moltke tev legern tirkan di er Nisib de ji ber Ibrahm Paa direvin,  hin ji van nexeyan  wendadibin.

Li seretaya 1838-an de er destpdike. Hafiz Pasa ferman dide Moltke Mhlbach ku lkolneke leger li ser meydana er bikin. Aramanca tirkan ew b ku r nedin Ibrahm Paa hevalbendn w yn kurd iyayn turus derbasbikin nzk li Konstantinopel bikin. Moltke di Samsn Swas re derbas Melety dibe. Li 28 adar 1838-an pit 65 seet siwar ew digihje Mera. Ji wir Moltke di Behesen Adiyaman re heta ser em fert die. Moltke lkoln li ser herika fert bi barrojava ve heta Biricik dike. Ew dixwaze ciyek ba bibne ku leger tre fert derbaskin. Li 8.eprl ew digihje em dicl, Amed. Di w dem de baregeha serk ya leger turus li Amed b. Moltke bi darkeanek, ku ji eyarn m bizanan htib kirn, di em dicl re ji Amed heta Msil die. Ev na wan s roj nvan dirjdike.

Ji bo ku berxwedana kurdan bte kandin, Haifz Paa s hezar pnsed leger topdike hri dibe ser Seed Beg. Kelaya seed Beg li ser poz iyayek b. Pit end rojan legern tirkan bi alkariya Moltke kelaya kurdan di 9.gulana 1838 de digirin Seed paa j esr dikeve dest tirkan. Tirk v kel di 13 gulan de ji bin ve hildiwenin bi hovtiyeke bmnak kurdn ku li wir dimnin dikujin. S rojan s evan agir bi kelay dikeve. Di nameyn xwe de Moltke diyardike awa ser, dest, ling guhn kurdn kut ji aliy eskern tirk ve tn jkirin tirk bi serbilind van pereyn lan kurdan pk fermandarn xwe dikin.    

Herend tirk bi hovt diin ser kurdan, ervann kurdan ser xwe ji torinn mongol teteran re netewnin bi leheng berxwedidin. Di w dem de j, weke roj, kurdn ca alkariya tirkan dikirin. Axyek kurd bi nav Mehmed Beg tev peyayn xwe bedar v kutara kurdan dibe.

Li 4 hezrana 1838 tirk waregeha xwe ya srek diguhrin li Xerpt bichdibin.

Hema di w dem de neyek bi tirs digihje waregeha serekiya tirkan. Hafiz Paa dibihse wek Ibrahm Paa legern xwe li nzk Heleb top hevdike. Fermandar tirk fermana mea orduya turus dide dixwaze, ku ji nikve li Ibrahm Paa bide ji bona v yek, ew fert derbasdike.

Li dawiya daw Moltke yekemn car dibe ahid erek di navbera legern tirk Ibrahm Paa de. Weku Moltke bi xwe dinvse, rewa orduya tirk gelek xerap b. Piraniya legeran kurd bn ew bi zor anbn legeriy. Hinek ji wan kurdan bi zincran hatibn grdan daku nerevin. Gelek caran, demaku fersend dib esker ji qada er direviyan.   

Moltke di nameyn xwe de dide zann, ku heke Hafiz Paa guh bidaba retn w d tirk di er Nisib de neikestana. Moltke pniyazkirib ku tirk bi nve vegerin. Li gor dtina min, mirov div li ser v yek ba lbikole. L dsa j ez dikarim bjim, ku qedera orduya tirkan xuyab: d ew di w er de her bikestana. Jiberku rewa arta wan, weku Moltke bi xwe dinivse, gelek xerpb. 

Neya tkna orduyn tirkan li Nisib, hezran 1339, negiht sultan Mehmd II. Ber ku ev ne bigihje Konstantnopel sultan osman mirb. L na Mehmd II, sultan Abdul Mecd anzdeh sal hat ser text padahya osman. Ji sultan n re dewletke b ordu gemwane mab. MehemedAl y Misir Sr pereyek ji Kurdistan xistib bin dest xwe riyn paytexta osman li piya Mihemed Al mabn vekir. Wzr karbar derve y osman Red Paa di 2.11. 1839 de derbas dwana dewlet dibe dixwast bi hatt erfek tolbna Dewleta Osman ber bi jr ve bide rawestandin.

Hema di w dem de j Dewletn ewrop yn mezin dest bi xebateke dplomas ya b mnak dikin, daku ruxandina dewleta tirakn bidin seknandin. Bi serkiya v kar dplomas Lord Palmrston rab.[16] Du sedemn serek ji bo v hewldana alak ya Britaniya mezin hebn: 1. inglzan nedixwastin ku Misir mezin xurtbibe herweha karibe riyn Hindistan txe destn xwe. 2. London ditirs ku Konstantnopel bicrek ve tkeve bin bandora Rusya.

London ditirs ku osman weke 1833-an ji bo parastina paytext xwe bavjin ber deriy rsan. Di 1833-an de j osman dsa ketib bin tehlkeyeke mezin. Wan bi rsan re peymana Unkiyar-Iskel mzekiribn. Li gor v peyman Rusya gemwaneya xwe andib Bosfor Derdenlan wisa paytexta tirkan ketib bin rehma deryavann rs.[17]

Gemwaneya ingiz hri birin ser arta misir li Brt, Akkon Aleksandiriy. Lema misr mecbr man ku daxwaza atiy bikin. herweha di gulana 1841-an de li London peymaneke navnetewy hate mze kirin. Li gor v peyman pwst b ku Mihmed Al xwe ji Sr Kurdistan veke.

Pit tkna tirkan li Nisib, padah prsiyan Frdr Wlhlm III fermana vegera efsern prs ji Dewleta Osman da. Li ser riya veger di dawiya payza 1839-an de Moltke bi dijwar nxwe ket ew li Budapst gelek ji hevketib bi zehmet xwe gihndib Vyna. Moltke roja 27.12.1839-an gihtib Berlin. Padah prsiyan di koa xwe de pwaz li Moltke kir xelata Pour le mrite[18] pk w kir.    

Weku drokzan alamn Helmut Arndt dinivse, Moltke li Berlin vegeriya ber maseya nivsandin bawernameyek di dest w de b, yaku ji aliy Hafiz paa ve hatib hazirkirin. Ew bawername ahid destpka havalbendiya alman-osman b. Di w de hatib nivsandin:

Ev nivs hatiye nivsn li gor rastiy dide bawerandin, ku ev efser prs Baron Beg, mirovek jr aqilmend e, yku ji aliy hukumeta osman ve ji min re hatib birkirin, ku bi min re di er li dij kurdan di ordugeha padah de, li Nisib bedar bibe. Ew ji destpk ve heta v bstik bi dilsoz bi erkn xwe rab. Ez ahid v yek me, ku v efser bi mrxwas, leheng fdakar xizmeta hukumeta osman kir.[19]



[1] Amadekirin wergerandina Dr. Kemal Sdo-Kurdax. Di sala 1997 de htiye belavkirin.

 

[2] Ptro y mezin (Pyotr Alksvi bi rs ) di 9.6. 1672 li Mosko hatiye dunyay. Ew di deh saliya xwe de bb tsar Rsiyay. Ew bi dest zor gellek rform li welat xwe pkann Hm Rsyaya njen di dema desthilatiya Ptro de hate dann. Ew dikarb li bakur serdariya swdiyan li bar j ya tirkan hilwene du ryn deryay yn giring ji welat xwe re veke. Ew herwisa paytextek e n j avakirib nav w kire Sankt Ptrsburg. Ew di 1725-an de dimire jina w Katrna I cih w digire. 

[3] Katrna II ya mezin (1729-1796) kea mrek alman b; di 1745-an de bi eywandar(yku dewsa padah digire) rs re di zewicb. 1762 piti ku eywan ji mr xwe, Ptr III, standib, bb tsar. Ew rformn Ptro y mezin xurtkiribn gelek nave ji bin destn osmaniyan derxistibn wisa mperetoriya rs bi aliy bar ve ferehtir kiribn. Di dema w yekem ferhenga kurd hate apkirin.  

[4] Akdes Nimet Kurat. Trkxye ve Rusya. XVII  yzyil sonundan kurtulusavaina kadar trk-rus xlxxklerx /1798-1919/. Ankara, 1970, S. 76-77.

[5] Mehemed El (1769-1849) li Kavala (Makdonya) bye 1798 wek serbazek osman hatiye Misir. 1805 osmaniyan ew kiribn wal. Kur torinn w heta 1953 li Misir desthilatdarbn. 

[6] D'alile D'alil. Kurdy Osmanskoj Imperii v pervoj polovine X~X v. Moskva Nauka, 1973,

s. 80-112.

[7] Mehmd II (17841839) di sala 1808-an de bb sultan. Di sala 1826-an de yenar serkutkiribn dest bi rformkirina leger osman kirib.  

[8] Ji pirtka: Moltke, Helmuth vo: Unter dem Habmond: Erlebnisse in der alt. Trkei 1835-1839. Stuttgart, 1984,

S. 32-33. 

[9] Essai sur l'organisation militaire de la Prusse par le Gnral Marquis de Caraman, Paris 1831.

[10] Frdr Wlhelm III ( Friedrich  Wilhelm III) li 3.8.1770 li Potzdam bye. Ji sala 1797 heta dawiya jiyana xwe, 7.6. 1840, melk prsiyan b.

[11] Li Moltke, Helmuth von r. 35 binre.

[12] Taler pereyn zv yn alman yn w dem bn. Her talerek bi qas 3 markan b.

[13] Li Moltke, Helmuth von  r. 38-39 binre.

[14] Li Moltke, Helmuth von r. 39  binr.

[15] Serleger siysetmedarek misr b, li 1789-an li Kavala, li Makedoniya hatiye din 10.11. 1848 li Qahr ye dilovaniya xud. Di saln 1816-1818 -an de ji bo osmaniyan er wehabiyn seud kiriye. Di saln 1824-27-an de li dij  serhildana gel yonan pitgiriya osmaniyan kiriye. 

[16] Henry John Temple, 3. Viscount Palmerston (1784-1865) syasetmedarek brtan ji partiya parzgeran b. Di saln (1830-34, 1835-41 1846-1851) alyar karubarn derve b. Di saln (1855-58 1859-65) bb serok alyar. Di pirsa rojhelat de ew algir status quo (lat.) rewa ku niha heye- b. Lema ew pitgiriya osmaniyan dikir nedixwast ku ti guhartin li devr pkbn.

[17] nal, Tahsxn. 1700-dan 1958-e kadar Trkxye sxyasx tarxhx, 2-cx bs. Ankara, 1958.- S. 104.

[18] Pour le mrite (frans.) xelatek e bilind e. Yekem car ji aliy mr Brandenburga alman Frdr Mezin (1620-88) ve ji bo qazanc berhemn zanyar huner hatiye pkkirin

[19] Li Moltke, Helmuth von r. 46 binr.