Dr. Kemal Sîdo-Kurdaxî

Sal 1838... generalê alman Helmuth von Moltke li Kurditsanê...[1]

Herku rojnamevanên biyanî behsa  tiracîdiya kurdan dikin, ew gotinên cinêralfêldmarşalê prûsî (almanî) Helmuth von Moltke tînin bîra xwandevanên xwe, yê ku digot: “Eger kurd bûbûna yek, dê tikesî zora wan nebira!”

Gelo ma ev mirov kengî û çawa htibû Kurdistanê?

Ev demk e, ku ez liser vê yekê dixebitm. Min pirraniya nivîsarên Helmuth von Moltke li ser kurdan xwendine û wergerandine kurdî. Ez dixwazim her hefteyekê beşekê ji wan nivîsaran biweşînim. Ez vî karî bi wê hêviyê dikim, ku xwandevanên kurd perçeyek ji dîroka gelê xwe, bi çavên mirovekî biyanî, ku hatibû Kurdistanê ji bo serkutkirina berxwedana kurdan li dijî zordestiya tirkên osmanî. Ez dixwazim bala xwandevan herwisa bikşînim ser vê yekê: ma gelo ji salên 1830-iyan ve heta roja îro, çi di jiyana gelê kurd de hatiye guhartin?

Li gor pêwîstiyê ez ê ji xwandevanên birêz re hinek şîrovekirin di riya jêrnivîsan re pêşkêşbikim.         

Helmuth von Moltke  kî ye?

H. von Moltke di 26.10.1800 de li Parchimê ji dayik bûye. Ji sala 1819-an ve  di artêşa danimarkî de efser bûye. Piştre Danîmark bicihdihêle û ji 1822 di artêşa prûsî de dîsa wek efser jiyana xwe ya leşgerî didomîne. Wek mirovekî jîr, xudî zanistiyeke pir alî, ew zû di artêş de pêşdikeve.

Demaku Dewleta Osmanî ji Prûsiya daxweza alîkariyê, ji bo rêformkirina artêşê, dike, serleşgeriya prûsî biryardide ku Helmuth von Moltke ji bo vî karî bê şandin. Û wisa di salên 1835-39 de H. von Moltke weke servanekî (captain) û şêwirmendekî  diçe Konstantinopelê(Istanbul).

Xizmeta H. von Moltke li Imperatoriya Osmanî dibe sedemek ji sedemên bi navubangbûna wî li Almaniya. Di salên 1857-88 de H. von Moltke dibe serokê stûnên leşgerî (erkan herb) yê Prusiya.

Helmuth von Motke ne tenê bi karê leşgerî ve mijûldibe. Ew herweha di siyasetê de jî dixebite. Û wisa di 1867-an dibe niwênerê partiya parêzgar di rayxtaga(parlament) Almanya de. Û li 1872-an dibe endamê herdemî yê xaniyê jorîn yê parlamenta prûsî.

Helmuth von Moltke beşdarê gelek şeran bûye. Li 1864-an di şerê alman-danîmarkî de yekmîn car di birêvebiriya şer de beşdardibe. Di salên 1866, 1870-71-an de serleşgeriya alman di şerên bi Fransa re dike.

Piştî jiyaneke dirêj û tijî ji bûyer û serpêhatiyan, di roja 24.4.1891 de li Berlinê Helmuth von Motke diçe dilovaniya xudê.

Tiştê herî balkêş di strtêciya leşgeriya H. von Moltke de ew e: pêwîst e mirov şerê dijminê xwe di nav erdê wî de bike û lêbide.         

Moltke hatibû Kurdistanê ku alîkariya Dewleta Osmanî di bihêzkirina serdariya wê de bike. Ew herwisa, yekser an ne yekser, di qirkirin û kuştina gelê kurd de beşdarbûbû. Lê jiberku ew ne tenê leşgerek bû, lê belê efserek bû jî, ku rêz û hirmeta efsertiyê digirt, wî gelek tiştên ku dikirin û didîtin di nameyên xwe de bibelgedikirin û ji dîrokê re hîştin. Her nameyeke wî belgeyek e ji belgeyên qirkirin û kuştarên tirkan li Kurdistanê.

Ger mirovek yan miletek ji dîroka xwe fêrnebe, dê herdem şaştiyan dubarebike. Lema pêwîst e, ku hukumet û reya giştiya Almanya îro, ji her demekê bêtir, vê yekê bidin ber çavên xwe. Lazim e bi berpirsiyariyeke moralî li dîrokê  bê mêzekirin. Ev yek ne tenê ji alman tête xwastin, lêblê berî her kesekî ji kurdan bi xwe tête xwastin.Divê em ji xwe bipirsin: ma gelo em kurd çiqas ji dîroka xwe hînbûne? Berî ku em ji gelên din vê yekê bixwazin, divê pêşî em ji dîroka xwe fêrbibin. Fêrbûn ji dîrokê wek ba û avê ji me re pêwîst e.

Divê ku li  H. von Moltke wek rojhilatnasekî jî bê nêrîn. Wî pirr caran behsa kurdan kiriye. Dibe ku yekemîn car di çapemeniya alman de bi ferehî  Moltke li ser kurdan nivîsîbe. Wî li sala 1841-an di rojnameya almanî „Augsburger Allgemeine Zeitung“ de gotareke fereh di bin navê „Welat û gelê kurdan“ de nivîsiye.

Ev û gelek nivîsên din yên H. von Moltke hewceyî wergerandinê ne. Ez hêvîdikim ku rojekê ev hemî ji bo zimanê kurdî bên wergerandin.         

Bar û doxa Dewleta Osmanî û Rojhilata Navîn wê demê û misîona H. von Moltke.

Di dawiya sedsala XVIII - destpêka XIX -an berxwedana gelên Balkanê li dijî zor û zilama tirkan geştir dibû. Herçiqas dîrokzanên tirk sedema vê yekê bi «destdirêjiyên» dewletên biyanî ve girêdidin jî, sedemên serhildanên gelên Balkanê ne destên derve bûn, lê belê tîbûna gelan ji azadiyê re bû. Gelên Balkanê bi hêviya şikandin û avêtina nîrê tirkan berxwedidan. Yek ji dîrokzanên tirk yên nûjen A. N. Kurat, li ser vê yekê dinivîsîne: «Hîn ji Pêtrê mezin [2] û Katrîna II[3] ve Rusiya bi çalakî xrîstiyanên ortodoks li hember Bab AL Ali tûjdikirin. Bi peydabûna nasyonalîzê re, ev fitnebazî ji Dewleta Osmanî re bûbû tehlûkeyek e pirr mezin»[4] 

Di 6.4.1821 de sermitranê yonanî Gêrmanos banga serhildanê li gelê Yonanê kir. şervanên yonanî bi hêzên dagîrkerên osmanî re ketin cengeke dijwar. Herçiqas çek û sîlehên yonanan ne wek yên tirkan xurtbûn jî, welatparêzên yonanî dikaribûn  di demke kurt de gelek herêmên welatê xwe azadbikin. Cenga tirk û rûsan ya 1828/29 baştirîn fersend da gelê yonanî ku xebata azadiya netewî germtir bike. Di wê cengê de leşgerên rûs di bej û deryayê re û bi lezûbez berve paytexta osmaniyan dihatin. Di wan rojan de reya giştiya Ewropa jî bi germî piştgiriya tevgera rizgariya yonanî dikir. Van û gelek faktorên din dewletên ewropî mecbûrkirin ku bi şêweyeke fermî serxwebûna Yonanê nasbikin. Ev yek di protokola Londonê de li 3.2.1830 bicîhhat û Yonan bûbû dewletke serbixwe.

Piştî serketna gelê yonanî, gelên Balkanê yeko yeko dest bi serhildanan kirin.

Tevgera rizgariya netwiya gelên Balkanê ji serdarên Dewleta Osmanî re nîşanda wekî rojên tirkan li Balkanê hêdî hêdî diqedin. Ev ji aliyekî ve. Ji aliyekî din ve têkçûnên artêsa osmanî di cengên rûs û tirkan de didaxuyakirin ku dewlet û artêşa osmanî di krîzeke kûr de ne. Ji ber vê yekê desthilatdarên osmanî berê xwe dan welatên rojava ji bo alîkariyê û reformkirina saziyên Dewletê.

Hema di wê demê de Dewlta Osmanî careke din berê xwe da Kurdistanê. Çimkî Kurdistan nêzîktirîn herêm bû ji tirkan re. Û bê xurtkirina serdariya xwe li Kurdistanê, tirkan nedikarîbûn planên xwe yên  aborî û leşgerî bicîhbînin. Ev yek bûbû sedem ku Dewleta Osmanî bi hemû hêza xwe were ser welatê kurdan.  

Di bihêzkirin û nûjenkirina artêşa osmanî de para gelek ewropiyan hebû. Ji berku nakokiyêyn osmaniyan bi rûs, inglîz û fransiyan re hebûn, baweriya tirkan bi wan dewletan tunebû. Rusiya dijminê serekî yê Dewleta Osmanî bû. Otrîş(Nemsa) bi xwe car caran bi tirkan re li herêmên Balkanê dikete şer. Inglîstan jî çavên xwe berdabû Misir û herêmên erban yên ku li ser riya Hindistanê bûn. Berjewendiyên Fransa jî li ba Mehemed Elî Misirê [5] bûn. MehemedElî jî di wê wextê de bi Dewleta Osmanî re  di şer de bû û gelek serokeşîrên kurdan jî piştgiriya wî dikirin. Yek ji wan serokeşîrê kurd Tîmewê Beg bû, yêku di 1831-an bajarê Mêrdînê kiribû bin deste xwe û rê li pêşiya leşgerên tirkan birîbû. Ji bilî vê hinek çavkanî didin xuyakirin, ku di navbera Mîr Mehmedê rewendozî  û Mehemed Alî pêwendî hebûne. Armanca mîrê kurd ew bû, ku başûr, bakur û rojhilatê Kurdistanê bike bin destê xwe û dewletke kurdî ya navendî avabike.[6] 

Di rewşeke wisa de sultan Mehmûd II ji xwe re li dostan digeriya.[7]

Ma gelo dê kî alîkariya wî bike?   

Ji ber vê yekê tenê prûsî di meydanê de mabûn. Herçiqas dîrokzanê almanî Helmut Arndt dinivîse, ku ti berjewendiyên Prusiya di Emperetoriya Osmanî de tunebûn jî,[8] lê belê Prusya jî dixwast hêdî hêdî derkve qada navnetewî û behra xwe di nav «Pirsa Rojhilat» de bistîne. Alîkariya osmaniyan fersendeke zêrîn bû ku prusî vê yekê bicîhbînin.   

Weku min li jor gotibû, sultan Mehmûd ê II bi çalakî li hin efseran digerî, ku alîkariya tirkan di rêformkirina artêşa osmanî de bikin. Di wê demê rêxistinî û dîsplîna leşgeriya prûsî li ewropa bi navubang bû. Cnêralekî fransî, wek H. Arndt behsdike, pirtûkek li ser vê yekê nivîsîbû û bi kurtî gihîştibû vê bîrubaweriyê: d'avoir un force militair avec les moins de dèpenses possible. Yanê: bi pereyên hindik artêşeke xurt avakirin û xudîkirin.[9] Balyozê osmanî li Parisê, Reşîd paşa, ev nivîsara fransî wergerandibû tirkî û ji sultan Mehmûd re pêşkêşkiribû. Weku behsdikin sultanê osmanî rêxistinî û dîsplîna leşgeriya prûsî gelek ecibandibû. 

Hema di rewşeke wisa de H. von Moltke li 23.11.1835 gihîştibû Konstantinopelê. Demaku Moltke gihîştibû Konstantinopelê, ew ji aliyê balyozê prûsî Graf von Königsmark ve bi wezîrê herbê yê osmanî serleşger Xusrew paşa hatibû nasandin. Ev dîdar bû sedema ku osmaniyan ji şahê prûsî Frîdrîş Wîlhêlm III[10] daxwazkiribûn ku mandina efserê xwe li Dewleta Osmanî drêjtir bike. Ev dxwaza tirkan yekser bicîhhat û mandina Moltke ji bo sê mehan hatibû drêjkirin.[11]

Ez vê yekê li vir dibêjim, jiberku hin caran di çapemeniya alman de tê gotin, ku Moltke ne ji aliyê hukmetê ve hatibû şandin, lê bi serê xwe çûye Tirkiyê û Kurdistanê û alîkariya tirkan kiriye.   

Di destpêka 1836-an de, sultan Mehmûd II ricayeke nivîskî ya din şand ji şahê Prûsiya re û têde tikakir ku mandina efserên alman li Dewleta Osmanî bête dirêjkirin. Sultanê osmanî xwast ku 11 efser û 4 binefser ji bo alîkariya tirkan bên şandin. Prûsiyan nedxwast ku rûsan torebikin, lema padîsahê alman bi tsarê Rûsaya re li ser vê pirsê peyivî. Piştî ku rûsan dan zanîn, ku li şûna inglîz û fransiyan prûsî li Konstantinopelê bin baştir e, hukumeta Prûsiya biryra şandina efseran ji bo Dewleta Osmanî dan. Demaku hukumeta Otrîş bihîst ku Prusiya dixwaze efserên xwe bişîne Dewleta Osmanî, ew ji vê yekê gelekî bi hêrsbûn. Piştî dan û standineke dûr û dirêj Prusiya biryara şandina tenê 3 efseran da. Û wisa di 5.7.1837 fermanê bi rêketina her sê efseran derçû û 14 rojan şûnde efserên alman von Vinke, Fischer û Mühlbach gihîştin Konstantinopelê.

Hukumeta prûsî ji efserên xwe xwastibû ku hertiştî di raportên xwe de binivîsin û bişînin Berlinê. Ev yek dide diyarkirin ku hukumeta Berlinê bi her tiştê ku li Dewleta Osmanî diqewimî dizanîbû.

Ji aliyê darayî ve efserên prûsî baş hatibûn sîgirtekirin. Ji bo hatin û çûna wan her yekî  nêzîkî 3200 markên zêrî ji Dewleta Osmanî wergirtibûn. Ji bilî vê wan serê her mehê 2000  ji pereyên osmanî yên wê demê distandin. Xên ji xizmetkirina rojane. Efserên alman herweha parinca(meaş) xwe ya mehane li Berlinê jî distandin. Weku H. Arndt behsdike, piştî ku H. von Moltke vegerîbû Berlinê, wî nêzîkî 10 000 taler[12] ji xwe re gihandibûn hev û bi wan peran hin parname(sehim) yên tirênê kirîbûn.[13]     

Dîrokvan H. Arndt dibêje, li ser efserên prûsî pêwîst bû ku xwe ji kar û barê siyasetê dûrbixin. Di pirsên ceng û aştiyê de jî pêwîst bû ew bi wijdan û obyêktîv şîretên xwe bidin.[14]Ev yek hewceyî lêkolînên ferehtir e.

Bi riya kar û xebata xwe lazim bû ku Moltke û hevalên xwe bandoreke baş li ser karbidestên osmanî pêkbînin. Moltke nêzîkî  du sal û nîvan li Konstantinopelê mabû. Di riya nameyên wî re, mirov pêdihese wekî ew bajar bi dilê Moltke bûye. Di wê demê de Konstantinopel bajarekî cîhanî mezin bû. Lê bajarê ku Moltke jê hatibû, Berlin, hîna wek «gundekî mezin» teng û pçûk bû.

Karê Moltke li Konstantinopelê bi gera li derdora bajêr destpêdike û ew li ser bixurtkirina parastina Bajêr fikirên xwe dinîvîse. Moltke bi merq û hewas bi vî karî radibe. Lê gelo ma tirkan ev nivîsên Moltke dixwandin û jê fêmdikirin yan na? Ev yek jî nediyare û pêwîstî bi lêkolînê heye.    

Pişt re H. von Moltke çû seredana gelek navçeyên Dewleta Osmanî. Ew çû seredana Asya pçûk, beşê ewropiyê Dewleta Osmanî, herêmên navbera Donau û deryaya reş, Rumliyê, Bulgariya û Dobrudca. Li adara 1838 Moltke dibe şêwirmendê fermandarê leşgerê Turusê Hafiz Paşa û diçe Kurdistanê. Û wisa ew beşdarî serkutkirina raperîna kurdan dibe. Ew herwisa di şerê di navbera tirkan û leşgerê misrî yê di bin fermandariya Ibrahîm Paşa,[15] zartîmarê Mehmed Eliyê Misirê, de jî beşdardibe. Moltke di wê demê de gelek nexşeyên cografî yên hrêmê jî çêdike. Demaku Moltke tevî leşgerên tirkan di şerê Nisibê de ji ber Ibrahîm Paşa direvin,  hin ji van nexşeyan  wendadibin.

Li seretaya 1838-an de şer destpêdike. Hafiz Paşsa fermanê dide Moltke û Mühlbach ku lêkolîneke leşgerî li ser meydana şer çêbikin. Aramanca tirkan ew bû ku rê nedin Ibrahîm Paşa û hevalbendên wî yên kurd çiyayên turusê derbasbikin û nêzîkî li Konstantinopelê bikin. Moltke di Samsûn û Sîwasê re derbasî Meletyê dibe. Li 28 adarê 1838-an piştî 65 seet siwarî ew digihîje Meraşê. Ji wir Moltke di Behesen û Adiyamanê re heta ser çemê ferêt diçe. Moltke lêkolînê li ser herika ferêt bi başûrêrojava ve heta Biricikê dike. Ew dixwaze ciyekî baş bibîne ku leşger têre ferêt derbaskin. Li 8.eprîlê ew digihîje çemê diclê, Amedê. Di wê demê de baregeha serkî ya leşgerê turusê li Amedê bû. Moltke bi darkeşanekê, ku ji eyarên mî û bizanan htibû çêkirn, di çemê diclê re ji Amedê heta Mûsilê diçe. Ev çûna wan sê roj û nîvan dirêjdike.

Ji bo ku berxwedana kurdan bête şkandin, Haifz Paşa sê hezar û pênsed leşger topdike û hêrişê dibe ser Seeîd Begê. Kelaya seeîd Begê li ser pozê çiyayekî bû. Piştî çend rojan leşgerên tirkan bi alîkariya Moltke kelaya kurdan di 9.gulana 1838 de digirin û Seeîd paşa jî esîr dikeve destê tirkan. Tirk vê kelê di 13 gulanê de ji binî ve hildiweşînin û bi hovîtiyeke bêmînak kurdên ku li wir dimînin dikujin. Sê rojan û sê şevan agir bi kelayê dikeve. Di nameyên xwe de Moltke diyardike çawa serî, dest, ling û guhên kurdên kuştî ji aliyê eskerên tirk ve tên jêkirin û tirk bi serbilindî van perçeyên laşên kurdan pêşkêşî fermandarên xwe dikin.    

Herçend tirk bi hovîtî diçin ser kurdan, şervanên kurdan serê xwe ji torinên mongol û teteran re netewînin û bi lehengî berxwedidin. Di wê demê de jî, weke îroj, kurdên caş alîkariya tirkan dikirin. Axyekî kurd bi navê Mehmed Beg tevî peyayên xwe beşdarî vê kuştara kurdan dibe.

Li 4 hezîrana 1838 tirk waregeha xwe ya srekî diguhêrin û li Xerpûtê bicîhdibin.

Hema di wê demê de nûçeyek bi tirs digihîje waregeha serekiya tirkan. Hafiz Paşa dibihîse wekî Ibrahîm Paşa leşgerên xwe li nêzîkî Helebê topî hevdike. Fermandarê tirk fermana meşa orduya turusê dide û dixwaze, ku ji nişkêve li Ibrahîm Paşa bide û ji bona vê yekê, ew ferêt derbasdike.

Li dawiya dawî Moltke yekemîn car dibe şahidê şerekî di navbera leşgerên tirk û Ibrahîm Paşa de. Weku Moltke bi xwe dinvîse, rewşa orduya tirk gelekî xerap bû. Piraniya leşgeran kurd bûn û ew bi zorê anîbûn leşgeriyê. Hinek ji wan kurdan bi zincîran hatibûn grêdan daku nerevin. Gelek caran, demaku fersend çêdibû esker ji qada şer direviyan.   

Moltke di nameyên xwe de dide zanîn, ku heke Hafiz Paşa guh bidaba şîretên wî dê tirk di şerê Nisibê de neşikestana. Moltke pêşniyazkiribû ku tirk bi şûnve vegerin. Li gor dîtina min, mirov divê li ser vê yekê baş lêbikole. Lê dîsa jî ez dikarim bêjim, ku qedera orduya tirkan xuyabû: dê ew di wî şerî de her bişkestana. Jiberku rewşa artêşa wan, weku Moltke bi xwe dinivîse, gelekî xerpbû. 

Nûçeya têkçûna orduyên tirkan li Nisibê, hezîran 1339, negihîşt sultan Mehmûdê II. Berî ku ev nûçe bigihîje Konstantînopelê sultanê osmanî mirbû. Lş şûna Mehmûdê II, sultan Abdul Mecîdê şanzdeh salî hat ser textê padîşahîya osmanî. Ji sultanê nû re dewletke bê ordu û gemîwane mabû. MehemedAlî yê Misirê Sûrê û perçeyek ji Kurdistanê xistibû bin destê xwe û riyên paytexta osmanî li pêşiya Mihemed Alî mabûn vekirî. Wzîrê karûbarê derve yê osmanî Reşîd Paşa di 2.11. 1839 de derbasî dîwana dewletê dibe û dixwast bi hattî şerîfekê tolbûna Dewleta Osmanî ber bi jêr ve bide rawestandin.

Hema di wê demê de jî Dewletên ewropî yên mezin dest bi xebateke dîplomasî ya bê mînak dikin, daku ruxandina dewleta tirakn bidin seknandin. Bi serkêşiya vê karê dîplomasî Lord Palmêrston rabû.[16] Du sedemên serekî ji bo vê hewldana çalak ya Britaniya mezin hebûn: 1. inglîzan nedixwastin ku Misir mezin û xurtbibe û herweha karibe riyên Hindistanê têxe destên xwe. 2. London ditirsî ku Konstantînopel bicrekê ve têkeve bin bandora Rusya.

London ditirsî ku osmanî weke 1833-an ji bo parastina paytextê xwe bavêjin ber deriyê rûsan. Di 1833-an de jî osmanî dîsa ketibû bin tehlûkeyeke mezin. Wan bi rûsan re peymana Unkiyar-Iskelê îmzekiribûn. Li gorî vê peymanê Rusya gemîwaneya xwe şandibû Bosfor û Derdenêlan û wisa paytexta tirkan ketibû bin rehma deryavanên rûs.[17]

Gemîwaneya ingizî hêriş birin ser artêşa misirî li Bêrût, Akkon û Aleksandiriyê. Lema misrî mecbûr man ku daxwaza aştiyê bikin. Û herweha di gulana 1841-an de li Londonê peymaneke navnetewyî hate îmze kirin. Li gorî vê peymanê pêwîst bû ku Mihmed Alî xwe ji Sûrê û Kurdistanê vekêşe.

Piştî têkçûna tirkan li Nisibê, padîşahê prûsiyan Frîdrîş Wîlhêlm III fermana vegera efserên prûsî ji Dewleta Osmanî da. Li ser riya vegerê di dawiya payîza 1839-an de Moltke bi dijwarî nxweş ket û ew li Budapêstê gelekî ji hevketibû û bi zehmetî xwe gihndibû Vîyêna. Moltke roja 27.12.1839-an gihîştibû Berlinê. Padîşahê prûsiyan di koça xwe de pêşwazî li Moltke kir û xelata Pour le mèrite[18] pêşkêşî wî kir.    

Weku dîrokzanê alamnî Helmut Arndt dinivîse, Moltke li Berlinê vegeriya ber maseya nivîsandinê û bawernameyek di destê wî de bû, yaku ji aliyê Hafiz paşa ve hatibû hazirkirin. Ew bawername şahidê destpêka havalbendiya almanî-osmanî bû. Di wê de hatibû nivîsandin:

«Ev nivîs hatiye nivîsîn û li gor rastiyê dide bawerandin, ku ev efserê prûsî Baron Beg, mirovekî jîr û aqilmend e, yêku ji aliyê hukumeta osmanî ve ji min re hatibû birêkirin, ku bi min re di şerê li dijî kurdan û di ordugeha padîşahî de, li Nisibê beşdar bibe. Ew ji destpêkê ve û heta vê bîstikê bi dilsozî bi erkên xwe rabû. Ez şahidê vê yekê me, ku vî efserî bi mêrxwasî, lehengî û fîdakarî xizmeta hukumeta osmanî kir.»[19]