Dr. Kemal Sdo-Kurdax

Welat kurdan gel Kurd bi avn Helmuht von Moltke[1]

 

Pgotinek

Di saln 1831-33 de Mesela erq, wek me di gotarn ber de j behskirib, careke din tjbb arensa Dewleta Osman ketib rojeve siyasiya dewletn ewropiyn mezin. Di wan salan de waliy Misir Mehmed El dixwast ji Dewleta Osman veqete jibo pkanna v armanc leker xwe heta bi Sr Kurdistan dine. Rewa Dewleta Osman gelek alozbb loma nikarb xwe li hember M. El ragire mecbrmab alkariy ji dewletn mezin bixweze. Di w dem de ten Rsiya amadeb alkariyeke alak bide Dewleta Osman. Rsiya derfet ji bhzbna Dewleta Osman girt peymana Unkiyar-Iskel di 1833an de bi Dewleta Osman da mzekirin. avdrn siyasiyn w dem v peyman wek alkariyek ji Dewleta Osman re nabnin, jiberku Rsiya dijmin serekiy Dewleta Osman b bi v peyman tirkan xwe kiribn bin rehma rsan. mzekirina peymana Unkiyar-Iskel pketinn leker misr dan rawestandin.

Mna ku me li jor j diyarkirib baweriya tirkan qet bi rsan nedihat herwisa dewletn ewropiyn din j nedixwastin ku bandora Rsiya li Dewleta Osman xurtbibe loma tirkan ji rsan xwast ku ew ketiyn xwe ji Bosfor Derdenlan biknin. Ev ji aliyek ve. Ji alyek din ve Fransa j dixwast bi riya M. El bandora xwe li Dewleta Osman bihzbike. Di demeke wisa de M. El careke din fersend dt di saln 1839-40 leker xwe kire riya Konstantnopol. Di hezrana 1839an orduyn tirkan li Nisib bitemam tkn. Ber ku ev ne bigihje Konstantnopel sultan osman Mehmd II mirb. Li na Mehmd II, sultan Abdul Mecd anzdeh sal hat ser text padahya osman. Ji sultan n re dewletke b ordu gemwane mab. Mehemed El y Misir Sr pereyek ji Kurdistan xistib bin dest xwe riyn paytexta osman li piya Mihemed El mabn vekir. London ditirs ku osman, weke 1833-an ji bo parastina paytext, xwe bavjin ber deriy rsan. Loma nglstan bi hem hza xwe pitgiriya Dewleta Osman kir ew ji tkneke tewaw parast.

Bi v tkna Dewleta Osman re fersendeke zrn ketib dest kurdan ku bi hev re ser hildin xwe ji nr tirkan rizgarbikin. L wek hercar kurd dsan bihevketin fersendeke dina drok ji dest xwe berdan. Bi v helwsta xwe kurdan zirar neten bi xwe kirin, lbel bi Misir geln din j kirin. Demaku beek mezin ji kurdan alkariya Dewleta Osman dikir li dij birayn xwe, kurdn azadxwaz, erdikirin, hevalbendn tirkan yn kurd hza Misir j qelsdikirin. Weku H. von Moltke dibje, nv leker osmaniy torus ji kurdan pkdihat[2], heriqas wan j ne ji dil de xwe erdikir.

ro em di 1997 de, li dawiya sedsal 20an de, dijn 150 sal di ser byern ku me li jor behskiribn re derbasbne, ma gelo ro rewa kurdan awa ye? Gelo ma kurd ji bo kutina birayn xwe hna dikevin piya lekern tirkan, ereben, farisan an na? Ma projeyeke kurdan ya netewey heye an nne? Div mirov li kurdan wek netewek mzebike an gerek e em kurdan wek komeke ji l eran binirxnin? Ez bersiva van pirsan ji xwendevann hja re dihlim. 

Jiboku mirov bikaribe rewa ro ya kurdan bide ber rewa wan ya ber 150 sal werin em bi hev re bibnin ka Helmuth von Moltk pit ku bi qas du salan li nav kurdan digere di er li dij kurdan de bedardibe ji nzk ve herdu aliyn kurdan, yn bi tirkan re yn li dij tirkan, nasdike i dinivse.

Ez dixwazim ji xwendevann birz re ten v yek bidim ronkirin, ku Moltk ev gotar di bin serdra Gel welat kurdan de li sala 1841an di rojnameya alman Augsburger Allgemeine Zeitung de weandiye. Didre ew di pirtka bi nav (Gesammelte Schriften und Denkwrdigkeiten Bd. 2) de careke din hatiye belavkirin. Ji bo ku ez kar xwendevan asan bikim, min wek jrnot hin tit rove kirine. Gotinek e daw: Gotare Molt ne ten ji aliy drok ve, ew herweha ji aliy xwe y wjey j bi nirx e.


Gel
Kurd welat kurdan, Helmuht von Moltke, 1841

Di demeke wisa de ku dihate bawerkirin ku bi alkariya destwerdana ar dewletn ewropiyn mezin rewa Dewleta Osman serastbye, birseyn(ae) hna ne pitrastkir li ser serhildann n li Kurdistan gelek kesn ku bala xwe didin tracdyaya rojhilat adihlin. Bi baregeha Nizb re hukimdariya padah[3] li ser gel kurd, yku di er dawiy de wendakiriye, l ser xwe ji tirkan re qet netewndiye, de facto bi daw hat. Tirkan nema dikarb hukimdariya xwe li kurdan bikirana, loma wan kurd rihet htin. Niha demaku topxaneyn ngliz nemsaw(austir) ji bab al-al re r li Asya vekirine, d hukumet(tirk) dsa weke ber ji kurdan bac lekeran bixwaze, ev yek d bibe sedama nerazbn di nav kurdan de, eger ew hna bdeng bin j, ew d ese(le) di demeke nzk de dsan ser xwe li j tirkan hildin. Ev fnomn[4] wek aveke xurt lezgn e, yaku z bi jrde dihereke, hz elengiya w av j bitemam ten w dem diyardibe, demaku zinar lat derdikevin piya w. wlayetn dewleta osman d di bin destn tirkan de nemane, her hewldanek ji bo binve vegerandina v pvajoy d bi xwe re hrs kneke n derxe hol. 

Eger em wneyek bik y v gel welat bikin, yku niha bala Ewropa dikne ser xwe, em d nexwazin ji Ksnofon[5] de destpbikn, em herweh naxwazin bi nzkay behsbikin awa kardoxn bedxwaz heta roja ro ji hercre dagrkeran re tirseke pir mezin in; ewn heta roja ro xaniyn xwe bi bircine bik avadikin, ynku fermadar yonan behsa wan dike; em naxwazin droka v gel ya dirj neronik ronikbikin li wir rawestin bjin: ka ev gel qebleyeke teteran e hatiye v herm, yan ew btir neb torin mdiyn kevnar xaldan e, ynku ziman wan di pirtkn prozn gundn xrstiyan de, yn li ser snor dewleta faris dimnin, hatiye parastin. Em dixwazin btir behsa kurdan wisa bikin, awa ew welat wan niha ji baldaran ve xuydibin, ew baldarn ku derfet ketibye destn wan ku li nav wan gelek bimnin bigerin, baldarn ku zimann welt nizanin, ynku di ryn Bitlis olemrg, yn as ji metirsiyn rast nerast tij, re derbasdibn.

Kurd yek ji wan miletan e, yku bi erd zeviyan ve girdayne. Wek mrasvann fehrhengeke andinya pir kevnar, ew di newaln iyayn ermeniyn[6] bik de dijn, ew xwe ji ol detan, ynku tde av cogeyn iyayn wan bi daw dibin, drdixin; heriqas zivistana wan dijwar be j, ew bi havna xwe ya dirj bedew gelek dilxwe in. Koer di nav kurdan de pir hindik in, hema ew git bi andiniy ve mijldibin bi v reng ew miletek xwed ferhengeke andiniy ya dewlemend in, koertiya wan j ten wisa ye ku ew pezn xwe pileyeke bilindtir, li gor dijwarbna germay di newaln nizim de li gor ku trjn roj ry iyan ji berf paqijdikin, dibin; di w dem de ew maln xwe bicihdihlin li na wan di konine ji hiriya rea bizinan de rdinin.   

Jiber v waza jiyan, mirov li herma ku tde kurd dijn ten rast gundan t; li wir mirov tu bajarn mezin nabne. Bajarn mzin ne li Kurdistan ne, ew li derdora Kurdistan dimnin. Eger mirov xetek ji Diyarbekir di Mrdin, Nisbn, Cizreh-bn-Omar, Wan, M, Palu, Derindeh, Mera Adiyaman re bikne, d ew xet snor Kurdistan pkbne. Di hundir v herma snorkir de mirov rast bajarine bik, wek Zaxo, Bitls, Srt, Hesen-Kf, ro, Prtk roglu ... t, ynku bipiran kurd l dijn; ten li detn Xerpt Melatiy, l ne di wan herdu bajaran de, kurd dimnin. Di van herdu bajaran de di bajarn din yn hejmart de, mirov rast mozaykeke bedew ji gelan, zimanan olan t. Xrstiyan, be xelk y her kevin, torin asr xeldan in, ew tevl ermeniyn ku didre hatine devr bne. Asr bipiran yakob suryan ne, ynku bi hev re ne ba in nakok di nav wan de heye; xn ji hinek proseltan[7], (......) yn dawiy git endamn klseya yonan ne. Didre kurdn cran tevl wan bn diptre sarazn[8], ynku bi xahilgiran re ketibn er, li herm wek lehiy belavbn opn serketinn xwe yn bik mezin li her deverek htin. Li dawiy tirk hatin hukimdariya xwe pkann; kurd j, ynku pirdibin herma wan z ferehdibe bbenamn.

Welat kurdan bitaybet ji aliy bar ve bi iyan snorkiriye. Lbel li bar wan iyan ereb radigerin, li wir ne gund ne j hinah heye, ten bajarn ku bi dwarn bilind, ynku wan ji ereban diparzin, hene. Weku palgeheke[9] hingavt[10] kurd ten li ser iyayn engal, yn mna dwaran engoye tj di ola Msopotamya de, tn dtin. Li beramber v, li bakur rojhilat xelk kurd ermen dikeve navhev, ten li cihn bilind ji Palu jor ve, li iyayn bi dar ku heta roja ro ne lekerek tirk ne j rwiyek dtinxwaz ew bi avan nedtine, kurd dk di selek de ne. Hafiz paa[11] dagrkirina v goeya daw ya azad serxwebna kurdan ji xwe re kirib armanc, l er tirkan li dij Misir jibo kurdan bb alkariyeke mezin, bi v reng ev dever ji lkolnn ewropiyan re j, diyare jibo demeke dirj, hatiye girtin.

Di aroveya devera ku me li jor diyarkirib de, kurd li hermn bilind yn darn merx paltan heta bi herma darn ztn henaran bicdibin; ji zinarn dwar de, ji berf kaniyn ku cogeyn av j diherikin, heta bi det newaln hin zeviyn birinc, ynku t re xarcogeyn av hd hd dikiin. Ten di v kember de kitkal(andin) heye, jiberku di v dem de li devey v kember li jor hn berf girtiye li jr j roja germ nah git hikiriye.   

Gundn kurdan dmenek xweik pkdikin. Gavaku mirov ji wan ve nzk dibe, hn jidrve komek ji darn gz yn ciwan xuyadibin, di bin siya wan ya fereh de mal xwe vedirin. Li ber kan cogeyn av, b wan tu gund nn in, her dem daristanokeke(axik) ji spndaran heye by dar wan xan avanabin. Ew dar ba av vedixwin li bin roja germ di demeke kurt de gelek bilind dibin; ew herwisa wek bedenn zad di tent hev de ne mna qaman tenik zirav dibin. Li gor bilind nizmiya gundan, li kleka wan rez darn ztn, bax bistan yan j zeviyn zad hene; l li gundn kurdan mirov pirkm rast minareyn mizgeftan t, ynku li her gundek tirkan y pik j hene.

Dwarn xaniyan bi cre kerpek ji her kay b dar hatine avakirin, li na penceran di bilindiya dwr de quline pik tn kirin, ynku vekir dimnin, imk ne cam ne j kaxet hna negihtine van iyan. Der j ji dar gz y xurt t avakirin. Ser xaniyan j bi drakn darn gz tn girtin; drakan wisa didin berhev ku di navbera wan de bi qas 9 zollan[12] hebe, didre qorek ji pel axn daran didin ser wan dipitre bi her rijal tn pirkirin(qepatkirin) kutan; qalingiya w j ji 1 heta 1  py heye. Li havnan malbat li ser wan bann xaniyan radikevin loma ew ji her ar aliyan ve bi qas 4 pyan bilind kirne, jibo ku tukes di jr wernebe. Xaniyn dewlemendan duqat ne pircaran ji keviran e, ji aliyek ve bi bircine argoey hatine avakirin. Xan wisa hatine avakirin ku di dema ern navxwe de rnitiyn wan dikarin xwe bihsan biparzin.

Di hundir mal de, xn ji odeyn bik ewn ku jibo jinan hatine terxandin, mirov rast odeyeke mezin t, ew j selamlika tirkan e. Li dawiya w od agirdank xuyadike, ew j bi erd ve dz e; li herdu aliyn od j behlv danne li maln dewlemendan j xale raxistene. Raxeya(techzat) mal git ev e.

Gund di navbera hev de bi rkine gelek dijwar grdayne, mirov li ser pita hstiran j nikare bihsan di wan re derbasbe, ew tirs xofeke mezin dixin dil her siwarek bgane. Xelk her gundek debara xwe bixwe dikin, pwstiya wan bi gundn din nne ew n hatina gundn din naxwazin j. Jin ji pemb nvkejek kurtikan(qems) dikin, ji caw sor ku bi reng re hatiye hlkirin(xetkirin) j ilwaran didrn, ji hiriya rea bizinan j mantoyan(perdesnan) edikin; tev soln rengn kumn kulav, cilbergn mran ji van titan pktn. Jinn kurdan bi tevnan(cawjen) xalene ciwan dikin ji wan luksusa (kexeya) sereke ya malan pkt. Mrn kurdan j yan li zeviyan kardikin, yan li ber pez xwe ne titn diknin yan j bi er pevnan mijldibin.

Gelek zehmet e ku mirov serjimra xelk kurd bi teqrb j bide, l bi her weyek serjmra wan ji nv milon zdetir e. Piraniya kurdan misulman in, li ser snor Dewleta Faris j kurdn xristiyan dijn li iyayn engal j yzd dimnin, tirk wedifikirin ku yzd eytanperest in loma tirk destra kirn firotina wan wek koleyan didin. Serjmra ermeniyan j ewn ku di nav kurdan de dijn ne hindik e ew bi ola xwe xristiyan kilseya yonaniya ortodoks in. Kurd di xesletn xwe yn netewey de wekhev in. Reng erm kurdan ji crann wan yn tirkman ermen ne mortir e; bejna kurdan j bilind xurt e, bvila(poz) wan j xiloze(xar) ye, avn wan wek avn mirovn ku xar mzedikin di berhev de ne. 

Zanebneke kurdan ya taybet di war avakirina erqn(xet) av de heye. B pwengn topograf kurd dikarin xetn av ji kan cogeyn av li jor heta devern pwst biknin dar bern xwe pavdidin. Kurdan li ser pitn iyan wek sewkiyan zev avakirine wan bi v reng rber zeviyn xwe ferehtir kirine. anaybase zeviyn wisa li welatn me ewn ku bi ferhenga andiniya rezan dewlemend j hene; andiniya zev darn fkiyan avakirina erqn av taybetmediyeke kultura gel kurd e.

Welat kurdan wisa xweik e ezman wan j wisa ge e ku ew bi dil can xwe pve girdayne. Demaku Hafiz paa di sala 1838 an de xelk iyayn Xerzan bi r gir ji c warn bav kalan biderxistin berbi iyayn as ve ajotin, wextaku kurd li wan iyan b nan av man, serokn wan hatin ber deriy kon serwer (y biserket) daxwaza rehm dilovaniy ji w kirin. Pe, xn ji kokirina kurdan ji iyayn wan yn as bickirina wan li detn dz, tu rkn batir nasnedikir ku v gel bitemam txe bin dest bab al-al. Pe sozda ku eger kurd bi v yek razbibin d ew bi deh qatan btir zev bide wan (di reweke wisa de pe soz her tit dida); pe herweha sozda ku kurd d s salan ji bac bn rizgarkirin; pe ji kurdan re diyarkir ku ew d li na inna darn ty xudkirina pez, herr hespan xudbikin bi v yek ew gelek dewlemend bibin. Ev sozn Hafiz paa ji kurdan re mna sozn ku tu bid masiyek jre bj ji av dekeve here li ciyek bilind hlnek ji xwe re avabike t de bij. Mezinn kurdan bi dilek xemgn li ezmn hin temaedikirin pesna her titek ku ji wan re dihat gotin didan. Pit ku tirkan gelek diyar dan wan, ew vegern n ji xelk xwe re behsa tit ku bihstine kiririn. Gava ku kurdan gotina koberiy bihstin, jin zarokn wan j dest avtin ekan dest bi berxwedan kirin; ten pit dubarekirina kutin wrankirin serkutkirina serhikan er bi daw b, l projeya kokirin bickirina kurdan li detan bi ser neb tirk mecbrman ku dest ji v yek berdin.

Kurdistan komek ji gund cwarn jihevbelay ye h girdanek di navbera wan de nn e. Pirkm mirov rast kelayeke kevina birckir as li ser poz iyayek an li newalek t. Ew j ne jibo rabnrnitin bikartn, lbel jibo xweparastin di demn metirsiy de tn bikarann. Tukes ji van mrn bik desthilatdariya xwe li ser pereyek bik j li v welat nake; ten di demn desteng tengasiy de peyayn mna beg Rewandoz, Bedirxan beg Seyd beg dikarin bizehmet treyek ji hevwelatiyn xwe di bin ala xwe de bicivnin. Ewn ku dicivin j z jihevbelavdibin jibil xaniyn xwe ew titek din naparzin. Sedema qelsbn bhziya v gel j her ev e. Eger yektiya kurdan hebya, d tukes zora kurdan nebira, l kurdek tucar nae hawara kurd din; demaku Red paa Hafiz paa devereke kurdan dagrdikirin, kurdn devera din ten bi roja xwe difikirn kfxwedibn ku tu pwendiya wan bi yn din re nn e, l di demeke kurt de tirkan dajote ser wan j.

Li beramber ereban, ewn ku bitemam berevaj v gel ne, kurd digihjin snor xwe y sirt, li wan det dziyan cwarn kurdan ji al siwarn ereban yn gerok ve tne talankirin. Ne r ereb dikare zirar bi baz kurd di hvn w yn iyay de bigihne ne j baz kurd dikare zora r ereb bibe, eger ew di det dziyn xwe de bimne. Eger rewa hundiriya Dewleta Faris babya, ew j, jiber nzkahiya w ji kurdan ve, dikarb ji kurdan re bibe dijminek xeternak. Waliyn Bexdad Diyarbekir ten w dem dikarbn zora kurdan bibin, demaku lekerek ji 50 000 peya li dij wan dikete er, di demeke wisa de pwstiya tirkan bi w leker li cihek din heb,  yan li dij brahm paay misir. Tirk ji her kes batir dizanin iqas qurban ji peyan, bjen(matral) peran pwst e, taku ew bikaribin ten end salan Kurdistan di bin zora xwe de bihlin talanbikin. L dsan j tirk mecbrmabn van qurbanan hem bidin, imk b xr bern Kurdistan wan d qet nikarba bar status kvo [13] y giran heft salan hilgirin. Demaku topxaneya tirkan, li ser pita htiran an j bi destn mirovan digihte newaln iyay, tu ekeke kurdan ya dijber tuneb ku ew li dij w topxan bidin xebtandin, l dsan j hin kelayn kurdan ku di hundir wan de ten 40-80 peya hebn 32 heta 40 rojan tev hem zehmetiyan berxwedidan.

Di nav kurdn dorgirt de nexwe birbneke dijwar destpkirib, l dsan j hemleya Hafiz paa ten jiber w yek z gihtib armanca xwe, imk ew kurd bi kurdan dabn kutin.

Her ew mrn ku li det ynku di bin aln tirkan de bdil din er, ber senger, gund iyayn xwe li dij tirkan bi mrxas diparastin. Meremn kurdn ku hevalbendiya tirkan dikirin diz talan b, mermn kurdn din j hezkirin evn welt e.

Sirta welat kurdan km derfet dide wan ku ew bi hespan biin er. Siwarn kurdan bi hespn xwe yn rewan pirba hna bi trkevanan an j bi rimn ji dar xizran ekdarin; dawiyn riman j bi pern serperzikan xemland ne; siwarn kurdan herwisa mertaline gilover ji selekan ku eyar j kiandine ser hildigirin. Li beramber v yek r ji hesin am y dirj, xweik xemiland, di destn peyadeyn kurdan de sleheke pir bi tirs e, bitaybet li wan devern iyay as. Jibilv di netewa kurd de hzeke berevan parastina sirt j heye, eger rs hewildana dagrkirina welat kurdan bikin, ew rast berxwedaneke mezin bn. Rs d rast her w sehrik dijwariyn ern iyay bn, ynku ew li Qefqas dibnin, heriqas li wir nzkah derya ji wan re dibin alkar.

Ligor v nrn j, titek din derdikeve hol, ew j ew e ku kurd di ri de gelek qels in. Dibeku bajarn ku li dervay herma wan in ji wan re mna gefe sistiyek bin, jiberku lekern dagrker dikarin herdem wan bajaran talanbikin di nav dwarn wan de xwe ji roja germ biparzin haziriyn xwe ji rin din re bikin. Msil Bexdad, wek mnak, bitemam li dervay bandora kurdan in. Loma ez di v serhildana n de tu metirsiy ji Dewleta Osman re nabnim. Kurdistan tucar nebb beek sirt ji bedena Dewleta Osman, ew ten bi weyek mkank bi hermn din ve hatib girdan. Jiber v yek zirara qetandina Kurdistan ji Dewleta Osman re ne wek ya Misir xeternak e; div mirov li qetandina Kurdistan wisa binre wekawa tepilek(pere) ji bedenek t qetandin, yaku ber j gelek tepil j hatine birn.

Niha wisa diyardibe ku hza lekeriya tirkan yaku li Asya vala maye, d dsan tkeve kar det newaln xweik, zad dexlan txe bin soln xwe gundan biewitne; weke carn ber d ew hin devern kurdan bi zor txe bin destn paayn xwe. Ev rew j wisa dide dyarkirin ku herdem, wexta tirk bac an lekeran komdikin, kutin wrankirin j ji bo pkanna v kar pwst dibe, ev j rewa v mperetoriy bitemam tne ber avan; ev mperetoriya ku Ewropa hewqas dixwaze biparze gelek hzn xwe yn bejeh deryay jibo v kar terxandike.[14]

 

[1] Ev nivsar di sala 1997 di bin nav: Gelo ma kurd ima ji droka xwe frnabin! de hatiye belavkirn.

[2] R. 397.

[3] Padah osman.

[4] diyarde, zahre.

[5] Xenophon.

[6] Ev nav ji aliy ewropiyan ve hatiye efrandin.

[7] Di ziman yonan de ji wan kesan re dibjin proselytos, ynku ola xwe berdidin oleke din dihebnin.

[8]  Ten xahilgir besa v milet dikin, l di rastiy de tukes nizane ev i milet e.  

[9] Nobedargeh.

[10] Biten.

[11] Hafis paa, wek me li jor j gotib, di saln 1838-39an fermandar hzn tirk li Kurdistan b di er Nisb de wendakirib.

[12] Her zollek 2, 2 3 sm in.

[13] status quo yan rewa hey.

[14] Gesammelte Schriften und Denkwrdigkeiten Bd. 2, r. 288-298.