JI DTIN PNSN AHIDAN;
HINEK SERPKHAT, HV JIYANA ZDIYN BAKUR KURDISTAN !
 
 
Kemal Tolan
 
 
 
Gelek droknas dizanin, di Kurdstan de jiyana me zdiyan ji jiyana gel oln din pir cda b. Me ji ber dest zilm zora padah, sultan, paa, mr, beg, wal, axa, jendirme berpirsyarn hem baylozxann dewletn dagirker nikarb xwe di nav welat bav kalan de azad bidine nasandin anj bi der dora xwe re bikevine nava pywendiyn fireh. Heta ji wan dijminn ol netewa me hatiye, ewan ne htiye t evd li ser  kiryarn wan binivisnin ewan gelek caran opa zilma xwe wenda kirine. Jixwe, ji ber wan kmas neheqiyn di droka me de, gelek cdat nezan j ketiye nava me Kurd zdiyan. Her weha hj di hinek berhem rojnaman de, nrn anj agehdariyn ne rast li ser kevneopn dn Kurda y her kevn ku zdiyatiye tne belakirin.
 
Di dtina min de,  heger end ilimdar, droknas, rojnamevan misyonern Kurd biyaniyan, di hinek ne, rapor, kovar, pirtk lkolnn xwe de bahsa rewa dn zd jiyana zdiyan kiribin j, dsa ewan nikarbye xwe bi temam berdine ser riknn baweriya zdiyatiya rast. Ji ber k ew bi xwe ne zd ne, axlebn ne berhemn wan ji aliyn ilmn zdiyatiy ve j gelek qelsin ekere dibe ku ewan hem agehdariyn xwe ji ber devn hinek zdiyn belengaz nezan, menfatiyn geln cnar kurdn Musilman bi riwet standin e. Li ser wan nivser nn biyaniyan Lazarev weha dibje: Ew nivsn, ku ji xebatkarn baylozxana ketine ber dest balyoza, hinek ji wana hatine guhrandin. Li Tirkiy ran balyozn usa j hebn, ku nformasiyonn rast carna berevaj dikirin. Carna wana zbat usa nan didan, ku zirar negihje qulixa wan, an j bi w yek dixwastin di kar xwe da hn p bikevin. Hinek cara j wana geln kmjimar yn li wan welata da bi awak dijminat nan didan. Hineka j qestbende nformasiyonn usa berev dikirin, ku kurda wek qaax nan bidin. Bi w yek va wana pitgiriya zordest dagirkara dikirin.(9).
 
Elbet, gava meriv ba bala xwe bide droka Kurdtiy, meriv dibne ku end ilimdar, droknas, rojnamevann Kurd misyonern biyaniyan j, bi rast hinek ne, kovar pirtk li ser rewa zdiyatiy nivsandine hebna milet zd weke koka Kurdan ya her kevn qebl dikin. Heta hinek dokument, lkolnn droka kevn baweriyn zdiyan didine xwan ekere dikin, ku zd ji ber ve di nava Kurdstan de xwed civatek roleke mezin bne. Ew devern ku zd l diman heta van saln daw (1995) j, zdetir ji ol netewa xwe ye Kurd re xwed derketine. Ji ber ku zd bi v baweriya xwe ye paqij, btir ji berxwedan ande xwe re xwed derdiketin, lewma j melk, qiral, sultann Osman, serlekern roma re hemu olperestn nezan, ne htine er agir ji nava heremn zdiyan bitemire.
 
Ez dixwazim, ro di vir de bahsa wan berhem lkolnn ku bi Alman, Tirk Kurd li ser rewa zdiyn li bakur Kurdstan nivsandine bikim. Her wusa hinek serpkhat, hv gaziyn zdiyan yn ku heta vga km hatine xwan kirin ji bo agehdar zanna xrxwazn zdiyatiy diyar  bikim.
 
            Bel eger emr min dirj be, ez bixr rojek bi berfire qala droka zdtiy ye ya ber dema mparatoriya Osmanhemn zayna sa pxember j bikim. L dsa j ro ten d nimnan bidim:
 
Murtaza paa y Wan , di sala 1127 de hcm ser kela Hoab dike, l ern zdiya ye li Hoab li derdora Hoab bi tevl ar hezar siwariyn xwe li dij arsed pnc lekern Murtaza paa derdikevin cengeke mezin di navbna gund Canika Bedehan de dibe. Di v er de her 4000 siwariyn zdiyan 400 siwariyn leker pa tne kutin. Di sala 1128 de Ball Mehmed dibe paay Wan ew dixwaze tola xwe ji ern  zdiyan hilne ew tevl hefthezar leker xwe ve hcm ser zdiyn di herma Abaxa dike. Leker kjan zdiyn digrin dikujin hem maln wan diewitnin. Demsal zivistan herder berfb. Gelek zdiyn xwe di nava iyande veartibun, di bin berf de ji sermare dimirin. Di nava sh rojan de hem gund bajarn zdiyan dagirkirin. Di peyre Ball Mehmed paa weha digot: Armanca min ew b ku ez koka zdiyan xelazkim, l ewan em birine ser kozikn xelet. Em ne di ser Bargiri de birine ser zdiyan, hinan di bin re bi diz xeber dabune zdiyan gelek zd reviyan. L ez wan di bihar de xelazbikim.(27)
 
            Dema meriv li miwra Pr Xetp, ya ku di sala 1270 de bi destnana gelek xasn zdiyan hatiye tomarkirin dirne, meriv dibne ew bahsa gelek xas, beg serek ern zdiyan dike bi taybet j navn gelek ern mirdn xwe yn li herma Xaltiyan bi rzdike. (23)
 
Xweya ye hinga k Osman hatine (1300-1920) bi r zor Kurdstan dagir kirine, ewan hing btifaq neyartiya di  nava mrekn geln li Kurdstan geln cnarn Kurdan de dijwartir kirine. Ewan bizanist hinek heremn Kurdstan dane destn end begn kurdn Musilman Xiristiyan. Wan mr begn olperest nezan j, gelek rn dijwar birine ser heremn mrekn kurdn zd ewan bi hezaran evdn zd di nav mrgehn xwe de qetil kober kirine.
 
Nivskar roman nivs di v sedsala me de y her navdar Yaar Kemal, di romana xwe (avk.:31) de weha ch dide end ferman qetlamn bi ser zdiyan ve hatine : 
 
Qismek ji xelq Kurd, Ereb Tirkan rahtibne ekan derketibune nvra kutina zdiyan. Poyraz tev qefl leker xwe j ketne nava wan etan teva bihevre di avtine ser gundn zdiyan. Ewan he evdn zd ku emr wan heft heta hefty bu  didane ber singoyn tivingan dikutin. iqas pere, mal, pez, dewar, hesp, ker, zad, zr zv zdiya heb ji xwe re dibirin. Ne dihtin kesek zd ji ber destn wan xelazbibe. 
 
            Di sibeyek de, wexta em Firat derbaskirin, ew dsa rast  lke zdiyn ku kodikirin dihatin. Kerwan zdiyan tevl hesp,ker, dewar, pez peyan dine derkevine ser iyan. Ser bin l ne xwanbu. Ew kesn zd ku ekn wan hebun, xwe dabune piya kerwan. Siwariyn kurd, ereb tirkan li wan hespn ku di dema avtibne ser gundn zdiyan bi dar zor standibun siwarbun tevl evdn ji ber lekeriy reviyane bn. Tabura (koma k.t.) wan kete nava heremn zdiyan bi end siwariyn zdiya re d ev d rojan erkirin. Hem ervann zdiyan kutin lan wan  avtine nav ava em Dcl . Dre vegeriyane ser zdiyn b ek, pn iqas mr xortn may li ber avn jin qzan taz kirin, ew j tev kutin lan wan  j birin avtine nav ava em Dcl. Di pey re hem jin qiz ...  iqas zr ,zv , pere mal wan heb di bin darek de komkirin li hevdin parevekirin. .................Di wexta qirkirin talankirina zdiyan de, em Firat Dcl ji xwn diherikn nava wan bi roj mehan ji cesedn nsann mir ye tijebn.................Dure , ... Berdewam tevay di (avk.:31. rp.:229-277)
 
end dell adn ku li ser fermann zdiyan mane weha ne:
Ji ber ku siltann dewleta Osman , paweruyn kurd dewleta tirkan di her dem de zd qirkirine, ew qet naxwazin  meriv li tu deveran de bi rast bahsa zdiyan bikin. L dema ewan lkoln dokument li ser drok anda Wan nivsandine, ew mecbur bune bahsa zdiyan bikin.
Ew ro j weha dinivisnin :  Di dema ber sala 1591 de 18 ern mezin li Wan derdora wan hebun, l bel ro ne mumkune ku meriv rast navn wan hemuyan b.
 
Hinek avkaniyan ern li derdora Wan weha birzkirine:
 
MAHMUDIYAN,zdiyn li derdora Hoab,
DUMBLIYN BOHT, zdiyn  li deta Sekmen ,Hekar
MAM REAN, li  Hoab
BAZUKI, li Erc
BRADOST, Tirgever
RUJIK, li her dever..
Era KAN : (Rei, Barav, Mendek, Bele, Kurt ev tev zdne.), (ikak, Dakur, evl, Adem, emsik, Mukr, Liv, S  arik)
Era ERTU (Herto) = (Weke Gevdan, Girav, Zirk,. )
Era DUNBL (ZAZA) = (arik, Hormik, Lolan-halt, Hat)
Era HAYDARAN, SPK(Hat), CBRAN, HASENIYAN(Halid)(30)
 
Drokzan dibjin: Xalt di sala 1500 B.M da li Ararat Kurdistana navn de ferweraniya Xalt serrast kir. Ferweraniya Xalt jhat, twana, hidar cengawer bu. Tospa- (Wan) paytext Xaltiyan bu. Pa ku Xalt li Araratan li Kurdistana navn bi c bn, pir ne ba xurt bn, erd xwe fireh kir, gihitin Ant Torosan milek wan xwe gihande deryay Re. ro bixwe li Kurdistan, li gelek ciyan bermayn Xaltiyan hene.(32:55-57) 
 
Em dibnin gava Xan Ahmed Xan(1624), Qere Hesen Xalid Beg and ser eqlawa engal beek ji welat Amd xist bin fermana Osman Beg, pitre r bir ser eretn Xalt Dasan yn zd, ew gelek bi mran li dij w rabn. Di er de herdu mil j gelek zerar ziyan dtin. Di netcey de Xan Ehmed Xan zora wan bir, ew girtin dan dest merivn xwe (1:486).
 
            Ji ber wan fermann xunrj, gelek zdiyn li herma Xaltyan ji ciyn xwe kober bne lewma j ew ro hj li gelek welat cnar hermn Kurdstan hene.
            Di saln nzk 1638 de, ku xelqn zd Ermen bi berxwedann xwe yn li dij Osmaniyan bi ser neketin ne gihtine armancn xwe, d zilm zora dewleta Osman Musilmana li ser wan zdetir dibe. Nivskar Garo Sasuni li ser van zordaran weha dibje:     Ji v dem n de kurdn zd k li heremn Musul, Siirt Sancar (engal k.t.) diman ketine bin rejma Osmaniyan. (2:29)
 
Ji destpka sedsala anzda pde, d gelek rweng lkolnvann Ewrp j hatine nav Kurdstan geriyane, hinekan ji wan raste rast hinekan j ji drve alkariya mparatoriya Osmaniy kirine. Heta geleka ji wan bahsa heremn mrn kurdn Musilman zdiyan yn ku bi quweta xwe ten  xwe diparastin kirine di nrnn wan de j t xwan ku, heta zd li serhevdin bne ewan tim c warn xwe ji xrnexwaz dijminan diparastin.
 
Min navn gelek rojname, kovar, pirtk lkolnnvann biyaniyan yn ku li ser rewa zdtiy nivsandine tesptkir berhemn wan xwandin. Ji bo her evd karibe ji van berhemn ku min bi salan ve civandine fdebikin, ez navnan end nrnn wan pk we hjayan dikim :
 
Alfert Dapper, lkolnvan Doxtor Holanday,  di kitba xwe (avk.:3) ye ku di sala 1682 de nivsandiye li ser  welat geln Meda dibje: Kurdn ro yn sib j d zerar nedine dewlemendiya Tirkan.
 
Johan Heinrich Zedler- di sala 1735 de di kitba xwe (avk.:4) de, bi ne ba bahsa zdiyan dike.
 
Karsten Niebuhr; nivskar, zaneyar nas rojhilata navn di saln 1761 heta 1767 hatiye li Kurdstan geriya ye. Di Kitba xwe de dibje : Dewleta Tirkan, ji ber ku kitaba ola zdiyan ya muqadese weke ya ola Musulman, Xaparz Cuhu ya tune ye, din zd qebul nake. zd j mecburbun sed hedn xwe bi diz bimenin ji ber neheqiya Dewlet mecbur dibn xwe li gor oleke w herma ku tde dijn, yan Musulman, Xaparz yan j Cuhu bidin nasandin  5: 683-687. Dsa dibje : Ern Kurdan  yn ku di iyan de diman waliyn dewleta Tirkan nasnakin ew ten li pey Mrn(begn) xwe diin. Ji ber ku Beg Mrn wan ji eiran tne kufkirin, desthilatdariya wan j gelek dom nake 18: 50.
 
Gaz hviyn di  strana er Derw Evd de: Dema em li desthilatdariya Temir Paay Mil, ku di sala 1780 de buye serok ern Kkan , Milan  ern zdiyn li Beriya Wranehr, hing ew nav deng mrxasiya Derw Evd bihstiye lewma j ew andiye pey Derw Evd aniye, li cem xwe kiriye serleker. Dewleta Osman ern reban ji v desthilatdariya Kurd, ya di bin bandora Temir Paay Mil Derw Evd de tirsiyane. Ji bo reb Tirk karibin dawiy w desthilatdarya Kurda bnin,di sala 1790 de tev hinek ern kurd Musilman davjine ser wan. Destana mrxasiya  Derw Evd gelek dr dirje bi gelek axan t gotin...... Birne li avk. 19: 78
Avyarov dibje: Wexta Sultan Ahmed di sala 1790 de ferman li zdiyan rakiriye, hing  gelek zd heribne, hatine kutine gelek j bidar zor Musilman kirine 8:98
 
Bergk, Johann Adam di kitba xwe (avk.:6) ya di sala 1799 de weandiye bahsa geln Georgistan, Ermenistan, Kurdistan, Irak  Al Dschesira dike.
 
James Claudius Rich; nivskar, zaneyar nas rojhilata navn di saln 1820 de hatiye li Kurdstan geriya ye. Kitba xwe (avk.:7) de gelek dirj bahs dike ekere dibje : Merivn di rojhilata navnde y her merd ba Kurdin
 
Gaz hviyn di  strana er x Mrza y: Dema di sala 1820de hinek netewan bi alkariya ngilzan, xwe ji pararatoriya Osman veqetandine dewletn xwe avakirine, hing x Mrza y Anqos j, di sala 1820 de li dij Kurdn musilman nezan Sultann Osmayniy derdikeve alkariy ji hukumeta Rus dixwaze, l dewleta Rus pitgiriya xwe nade x Mrza y x Mrza y bi la xwe ve fermal dibe. Em hj nizanin ka qweta x Mrza ye hing (1700 konbu?) iqas mezin buye. L her zdiyek dizane ,k x Mrza y bi tevl era xwe li herema Xerza (di nava Qurtelan Srt de) dima. Birne (19: 66 ) li strana er x Mrza y.
 
M.S.Lazarev dibje: Gava Tirkiya bi pad Misr ra li hev hat (peymana Kutaxiy, ya 9 gulan sala 1833 a) 8 hezran sala 1833a ji bi Rsiya y ra peyman girda, v car sultan Mehmd II vegeriya li ser kurda. Sala 1834 a ordiya tirka ya 20 hezar bi serokatiya Mehmed Reid paabi r agir temamiya Kurdstan ra derbaz b. Ew dihatte w man, ku cara duda welat hate zevtkirin. Paayn kurda j ji text hatine avtin, Kurdstan ser demek kete reweke giran (9).
 
Austen Henry Layard - Meissner:  Austin Henry L., Niniveh und seine berreste (auf der Suche nach Ninive- Achte Kapitel- Bei der Jezidi oder T..anbeter) Leipzig 1850.
 
Di v dem de Mr zdxan, El beg Mezin I j di sala 1832 de, bi dest Mr Kora (Mr Muhammed Rewandiz) tye kutin li gelek heremn Kurdstan de fermann li ser zdiyan berdewam kirine. Dema em li wan Stran Serpkhatiyn ku min ji pirtk, zargotin stranbjan girtine ba birnin, em dibnin ku ern berxwedann zdiyan ji sala 1828 heta sala 1840 li dij Hafiz Paa Red Paa li pey hev din ber dewam kirine.  
           
Weke hinek ade pns didine xwan meriv dibne, dema maqul begn zdiyan li dij hovtiya roma re ern berxwedan bi her haway ve didin, ewan hing hviya alkariy ji hem geln cnar kiriye, l t evd dewlet bi gaziya zdiya ve ne hatiye.
 
Nimne : Gaz hviyn di  namn Mrza Axa
Name :5
Petros Gezarof ev daxwaznivsin(dileke)  di  17.12.1830 (1829 raste ?.k.t.) daye Graf Paskevi
Dema Mrza Axa y serok mlet zd bihst, ku hn di ...... 1829 de werine Erzurum, ew d merivn xwe bi tevl hinek nivsan dine Beyazd dixwaze k  ew herin general Pankretyov bivnin. Hinga Mrza Axa bihst ku ev herd merivn v and, di r de ji aliy tirka ve hatine kutin, ew carekedin merivek ermen ku bi nav Giregomiarigilov dine. Ev ermen bi tevl nivsn ku Mrza Axa and ve hate cem min. Mrza Axa dsa di cara sisiyan de dixwaze ku Giregomiarigilov were we li Erzurom bivne dine. Dema em herd hatine Erzurom, me bihst ku hn derbas Gurcstan bne. Haya Mrza Axa ji lihevhatina bi tirkiy re tineb. Ji ber v lihevhatin, me j nikarb d vegerin biine cem Mrza Axa. Wexta em hatine Tifls, hn vegeriyabne Rusyay me nikarb hevdin bivnin. Di v nav de hevaal min Giregomiarigilov bi nexweiya koleray dikeve dimire. Malbata v heval min di reweke gelek peran, near belengaz dimne. Mrza Axa, di nama xwe de ji hv dikir ku hn  dermanek  tedaviya avan ji bo kur w ji re binin. Ez li benda bersiva we ye ku hn ji Mrza Axa re binin im. ( Mrza Axa serok gel Ridva-Renvan- ye)
 
Name: 6
Ev name Mrza Axa di 22 .5. 1830 de ji bo Graf Paskevi nivsandiye
Ez evd xwelam Xwed Mrza Axa ji Rindvaniski (Ridwan k.t.) me, htiram ji bo evd ervan sa Pxember her mezin Paskevi, hvdarim ev nama min di wextek we y xwe de bigihje destn we .
Ez zd me. Serok xelqek pik im. Di bin emr min de hezar pncsed evd suwar pnc hezar peyade heye. Wexta min bihst ku hn t ne Patnos, min name merivek xwe ande cem we. L bel min heta vga j t bersiv negirtiye. Gava lekern Rusan ketine Patnos, ez xelq zd tevl hem Xirstiyana ve gelek dilxwe bn. Ev cara sisiya ye ku ez meriv namn xwe dinim. Merivn min cara yeke mn andibn, di r de ji aliy Tirka ve hatine kutin. Min cara duduyan yek Ermen bi nav Giregomiarigilov and. V cara  dawiy de j v dinim. Dema Giregomiarigilov hatiye Beyazd, ew bi tevl qefl lekeran ve die Qers ji wir j hatiye Erzurum. Giregomiarigilov bersiva ku we nivsand , mohr mze kirib ji min re an. Ez p gelek dilxwebum. Min Kee an ew nikarb bixwne. Min t tit ji nam fahm nekir. Ev cara sisiya dawiy ye, d merivn Xirstiyan, yek j Giregomiarigilov y din j Petros e dinim. Ez iqas xwediy qewmek pik bim j, di nezera Tirka de mezin tme xwan. Bi saya Xwed sed leker min, dikarine bi ssed siwariyn wan. Ji ber v mrxasiy, Tirk min ji xwere dujmin dihesibnin. Dema ku  ez bibihzim hn werine Bale (Betls) , ez iqas memnn bivim nizanim ewa bibjim. Bi alkariya Xwed, ji bo we ez   hem xelq xwe em jiyana xwe fedabikin. V gav ev qas. Bi xatir we !
Ez ji we hvdikim, hn dermanek ba ji bo avn kur min bi v zilam min and re binin.
(Di 28.2.1831 de ,ji bo Mrza Axa ebayek kurkek ji quma sor , bstpnc zr derman av lawik w teslm raspart Petros Gezar buye.)    Ev herd namn li jor  ji ber avk. 8: rpel:175 176 hatine wergirandin .
 
Gaz hviyn di  strana Mihemed Keya y zd de:      
 
Neahm bandike dibje :
l l Xox Rew reben
l l reben day, nemay !
hn rabn em kaxezek re n bikin
em dleka jina mran l bixin
eger dleka jina mran ser nagre !
em lpakn zarokan l bixin
em bidine dest ehd Os,
ew ekir Pmam Silo,
qewal me zdiya,
bila ew kuuk bayloz Musil bi xwe re rakin,
bila ew ber xwe bidine seraya Stenbol
em ling li ser lingkin dest li ser destkin
em bjine ewklin (lo Sultano) !
mala te ava be r te dirj be
ew dewleta ta ye bilind be
de eva ser s saln temame
te welat Xaltaniy kiriye hal reziliy yemane Berdewama v Stran di avk.19 rpel:75.
 
Hinek ji serpkhat , gaz hviyn zdiya ye din j evin:   
 
Strana Binemala Zoro (Biar Kolos........?). (19rp.: 52 )  
Strana Feqrn Dela 1830 (strana ku bi nav er Mrze axa, Ke Polo Mioy sa ev j li ser er Dela ye), li er Mzik Zaza (Mrze Axa). (19rp.: 56,57 ) 
Strana er renz 1832 (19rp.: 45 ) 
Strana er Nemir Mrza I`-Mala elik 1856- (19rp.: 61 ) 
Strana er Nemir Mrza II - Mala elik nz sala 189..- (19rp.: 62) 
 
Strana er Kele elo :
Mist dib day bav min kan
D dibj lawo:
Tu birne li ser neqeba Tlan
Bav te uye gaziya er li em Xumaro ye
Gule tn weke tavan baran, rim tn bi gurzane
ew buye hefad bst pnc siwar hesp betiliyane  berdewama v stran hj  gelek heye !. w.d. yn ne xwan ne ?.
 
            Di v dem de end adn ku li ser buyern Kurdn zd  nivsindine ev in:
   1.  Di wexta van er gaziya de general Alman Helmut von Moltke, weke retkar
rzan bi lekern Osmaniyan (bi Hafiz Paa re 1838 k.t.) re digeriya ew j di brannn xwe de weha dibje: Di erek sala 1838.meha 6 de li iyay Harzan de 600 Kurd (zdiyn li herma Xerzane k.t.?) xwe li pit girerk de veartibn. Ewan heta nefesa xwe ye daw er xwe kirin. 50 jinan ji bo k hsr nekevine dest Osmaniyan, xwe di zinara de avtin di nav avan de xeniqn. Bi hezaran j, Jin Zarok bi xencern sern tivingn wan bi xedar birndar bbn.(10:60-61)
 
Dsa di dema berxwedana Harzan de, gava zdiyan li hember lekern me er dikirin,ez me cem Hafiz Paa, ew di bin er de, xwe dab ser girek li er mzedikir. Leker w gelek kes jin ,mr evdn bi hem emran de dil girtibn. Lekern k ser guhn jkir diann 50 heta 100 kuru bex zde didane wan............ Ew hawar, qrn giriyn jinn kurdan dmenn gelek dilewat bn 10:264
 
Gelek ji ern li derdora Cezr (Bota) diman, heta sala 639 z. k hja slam qebul nekirib ne, ew tev zd bne. Li derdora iyay Cd de heft ern mezin hebne, sis ji wan eran: Niwidkawun, ore Hwdil ev ern zdiyan bn. 1:156 184
 
Wek ku di avkan 10:237 de zelal tye xwankirin, dmek hinga Ret Paa di saln 1834-1839 an de li dij Kurdan erkiriye, hing j gelek zd di nava bajar Cizr de diman. Helmut von Moltke weha dibje:Dema Ret Paa di pey gelek rn xwe yn bi mehan domkir ra bajr Cizr kire bin bandora xwe, hing piraniya mrn bineciyn Cizr ku zd an j evdn ku ji melek neba k.t. bawer dikirin kutibun, zarok jinn wan j hsr girtibun.10:237
 
   2.   Li gor saloxdann hinek nivskaran, ten dema Sultan Mehemed II ya ferman daye serleker xwe Red paa   ew avtiye ser zdiyn Xaltiyan hing :, ew 40 000 evdn zd kutine. 11:292
 
   3.  Demek pit fermann zdiyan Austin Henry Layard; zaneyar, nas rojhilata navn, erdkolojvan, nivskar dost zdiyan y di w dem de her mezin, cara yek di ala 1846 de t bar mezin cara duduyan j di sala 1849 de t bakur Kurdstan. Wexta cara duduyan t, ew hing li gelek gund camrn zdiyn Xaltiyan dibe mvan. Ew di kitba xwe Nineveh und Babylon de saloxn rwtiya xwe di nava zdiyn Xaltiyan de bi hrgil dinivse li ser wan zor-zahmetiyn ku w dem li ser civata zdiya hebuye disekine.
 
Nimneyek :
 
D sal beriya vga (di 1847 de K.T) Begek Kurd s Qewaln zdiyan yn ku merivn qewal Usiv bune, li nz bajar Betls, bi torpl kutine erif Beg (waliy dewlet) j dest daniye ser dokument, iqas xr xrata ku Qewalan ji nava ern zdiyn li iya li bakur Ermenstan diman dabune hevdin. Kolixn dewlet bi bqann zar zn zdiyan difirotine hevdin 12:28) 
Wek di kitb de t xwan, di w dem de heweskariya dewleta ngilzstan bi ber zdiyan ve pir hebuye. Ji ber v yek ye ku zane Lkolnvan navdar wek Austin Henry Layard du cara dinine nava zdiyan. Dema ew t Stenbol, Qewal Usiv end nandarn zdiyan diine Stenbol piy w. Ew  hja li Stenbol tevl Qewal Usiv wan end nandarn zdiyan die cem sultan Mehemed II ya dixwaze ji bo pirsgirkn di navbna zdiyan dewleta Osman de alkar bike. zdiyan j gelek hv bi w ra gir didan. Dema ew t nava  zdiyn Xaltiya, ew j gelek bi hurmet w qebl dikin qedrek mezin didin. 
 
Ez naxwazim tevaya nrn pesindariya Austin Henry Layard, di virde pk bikim. L eger yek li ser v babet agehdar bixwaze, ew dikre birne li avk. 19 rp.: 28-34 an.
 
Titek balk e ku Austin Henry Layard ne ten li ba zdiyan bi qedir qmetbu ye. Ew  btir j li ba Ewrupay yan bi qedir buye. Ev babeta bi serxe hjaye meriv dikare gelek li ser remann Austin Henry Layard bibje .
 
  4. Xweya ye hinga Karl May kitba xwe Durchs wilde Kurdstan di saln 1885 (avk.13) de nivsandiye, ew hing li gor tarf agehdariyn di herd kitbn Austin Henry Layard de, ev kitba xwe ye bi navdeng nivsandiye. De ji w dem hetan ro hj bi milyonan evdn Ewrpay bi xra v kitab Kurd zdiyan nasdikin. Kesn ku Karl May nasnekin, d bjin qey bila raste ku ev nivskar gav bi gav li Kurdstan geriya ye   ew hem ol geln Kurdstan ba nasdikirin. 
 
  5.  Ji ber pitgirtiya zdiya ye bi Kurda re, dewleta Osman paweruyn Kurdan bi sedan zd fermalkirine bi hezaran j kutine. Gava Yezdanr di sala 1854 de li dij Tirka er destp kiriye, hing zdiyn ku di herema erde bne, dsa gelek alkar dane v er barxwedana Kurdan. Lewma j, Kutin talankirina zdiyan, ji Tirk kurdn Musilman re bbu erkek muqades.8.144
 
6.  Fermanek din dsa Di sala 1856 de, kurdn zd yn li Rekotiya, li wlayeta Diyarbekr kurdn li Dersim serhildan kirin. (10:32)
 
Bel di van salan de j gelek rojname, kovar, erdkoloj lkolnnvann Ewrp   end biyaniyn din j li ser rewa zdtiy nivsandine. end navnan nimnn wan j weha ne:
 
Socin, Albert - Zeitschrift der Deutschen Morgenlndischen Gesellschaft 1881. Band.:35. Seite: 237-269 und 218- 227. - Zur Georgraphie des Tur-Abdin-
 
Dr. O. Blau -Zeitschrift der Deutschen Morgenlndischen Gesellschaft 1854. Band.:12. Seite:584-597. _ Die Stmme des nordstlichen Kurdistan-.
 
Heinrich Petermann Reisen im Orient 1852-1855 ( Aufenthalt in Mosel Seite:325 351)
 
7. Ji bo dewleta Osman dikaribe dbendt btifaqiya di navbera Kurdan de zde mestir bike, gelek wirmendn Ewrp anne alkariya xwe bi xra tecrbn wan xerban ser li hem haweyn hovt daye.
 
Nimne:
Gava nivskar serbaz (subay) Inglz Fredirick Millingen, di sala 1870 de wek wirmend berpirsyar serleker dewleta Osmaniy hatiye Kurdstan, li Wan derdora Wan lekeriya xwe kiriye , ka hing  ew roma re  ewa zordest neheq li Kurdan kirine ka ewan di w ax de ewa dujminantiya di nava zd, Musulman, Elev Xirstiyana de xurtirkirine ?. Ew bi dev xwe bersiva van pirsan, di   kitba(avk.29) xwe de dide.
 
Ji bo Osaman dikaribin bac xeraca xwe, bi rehet ji nava Kurdan bidine hevdin, Siltan Abdullhemd di sala 1880 de dijminantiya ol (wek ya tevgera Neqibendiyan) dixe nava geln Kurdstan. Osmaniya ji bo armancn xwe tim ola Musilmanetiy daye p. Ev poltika S.Abdullhemd II a ya dn, emr Imparator gelek dirj kiriye.
 
Dsa ji bo Siltan Abdullhemd II a karibe Kurdan tir bi hevdin bide kutin, ew di 15.4. 1891 an de, ji hinek Xayn Feodaln Kurdan Alayn Hemdiy daye damezirandin.Bi w hawey hukumeta Tirkiy dest pkir bi serekn kurda ra leyist, nonern serekn kurda bi rutba, nana, pera vadihatine xelatkirin. Dwan gaz gelek torinn kurda dikir, ku di hukumet da bixebitin.
 
Di sala 1892 a li stenbol Bexday dibistann qebla hatine vekirin bona zarn serekn kurda ereba, yn ku gerek usa bihatana terbetkirin, ku sultan wek serek xwe y her mezin bidtina. Dsa Sultan bi xwe,- weanger brannn w dibje; Ebdul Hemd gotiye: Ber her tit em gerek li wder  (Asiya Bik.-M.L.) kurda bihelnin (9)
 
8.  Drok de eyane, ku serlekern Osmaniyan ji tirsa nikaribne bixwe herine li heremn Kurdan, bi kfa dil xwe bigerin. Dema lkolnvan Baron Eduard Nolde, di sala 1892 de t bakur Kurdstan, li nava gelek bajarn Kurdstan digere , ew hing li ser zahmetn qolixn dewleta Osman weha nivsandiye :Kurda bi gotina Qaymeqam 50 lekern di bin destn w de ne dikirin Qaymaqam nikaribu di v herem de daxwaziyn Dewlet pkbne.14:256
 
9.  Robert Koldewey  1898 . Ev erdkoloj Alman di sala 1898 de t Kurdstan di avkan: 15 de dibje rya min di nav herma zdiyan de derbas dib ew bahsa rew zahmetn erdkolojiya xwe dike. Lkolnvann Alman di sala 1898 de li Kela n ya ku di nava Unu Rewandiz de lewheyeke binivsandin dibnin. Ev lewhe bi ziman Kald Asur hatiye nivsandin. Ev destana bahsa diyaloga di nava kiral Kalda Ipun Xwed de buy dike. 22:58
 
10.  Wexta dewleta Osman di sala 1877-1878 an de bi dewleta Russ re erdikir, hing kurdn zd ne dibirine lekeriy. L di dewsa nekirina lekeriy de gelek pere baceke zde ji kurdn zd distandin 8:99. zdiyan di v sala 1878 de alkar bi serhildana Huseyn Bedirxan re j dikirin. 8:122
 
11.  Di pey vaqas salan de, dsa dema dewleta Osman di sala 1892 de Mr zdxan El Beg II dildigrin w tnine Swas, ew p derdixin ku zdiyn li bakur Kurdstan hej tev bi taybet j, zdiyn Xaltiyan hj bi tifaq li pita Mr xwe ne eger qezeyek b ser Mr zdxan El Beg II, w ew bawermendn ola zd tev ji dewlet re bibin dijmin. Ji bo w tirs j berpirsyarn Dewlet nikarin titek bi Mr zdiyan bikin, ew mecbr dibin di sala 1899 de Mr zdxan El Beg II a cardin tnin teslm zdiyn Xaltiyan dikin. W ax de, zdiyn Xaltiyan ji bo xatir Mr hja; Mr El Beg II a gelek stran gotine. Di stranek de weha t gotin:
 
l Beg yeke yeke
Ew beran qer beleke            
Ji zdiyn Xaltiyan re geleke
 
Pa ku zdiyn di bakur Kurdstan de qedrek hja bi Mr zdxan El Beg II ya re dikin, w li nava hem l Ern xwe digernin, zdiyn Xaltiyan bi ayiyn mezin bi serekn mezin Mr xwe dibine welat x li Lalia nran cem malbeta w.(19)
 
Xweya ye ku di van salan de j gelek rojname, kovar, erdkoloj lkolnnvann Ewrp   end biyaniyn din j li ser rewa zdtiy nivsandine. end navnan nimnn wan j weha ne:
 
Dr.Z.E.Browski -Das AUSLAND Wochenschrift fr Lnder und Vlkerkunder Nr: 39 -Die Jeziden und ihre Religion-.Stuttgart 28.9.1886.
Ed. Sachau -Zeitschrift der Deutschen Morgenlndischen Gesellschaft - Band.34. s.:564-567  Reisebericht. 1888. Leibzig.
 
Grafen Helmut von Moltke.-Vermischte Schriften des General Feldmarschalls- 2. Band. Seite:288 (Das Land und Volk der Kurden). Berlin 1892
 
Hugo Makas -Kurdische Studien (Jezidengebete)- Heidelberg 1900
Ji v dem nde, d zdiyan hew karbune heremn di bin bandora xwe de, weke demn ber bi ser xwe ten biparzin. Ewan d alkariya xwe daye begn Mesh Musilmanan, yn ku dixwastin tevgera Cantirkan bixn tengasiy. Nimneyek; gelek kes dizanin ku zdiyn Xaltiyan di sala 1908 de tev quwetn Biar eto li dij Cantirkan erkirine.
 
12.    Balke meriv dibne piraniyan serhildann Kurda heta van saln daw j, li heremn ku piraniya wan zd l diman destpkirine. Nimne, di 31 Trmeha sala 1912 an de Konsolos Rusa y Bitls rkov, wiha nivsiye :Kurd dixwazin di Bitls bajarn din de xwe ji bin desthilatdaran xelas bikin. Ji bo w j dixwazin di navn; bajar Srt; Xerzan, Botan, bajar Bitls; Hzan, Motk, bajar Diyarbekr; Mrdn, Niseybn, Midyat, Cizr, Slwan, bajar Musil; Zaxo pitre ji Silman Kerkuk, di dawiy de ji, bajar Wan; Baqale, Dicbilin Gurcan de ser hildin dest deynin ser dezge,...(16:154)
 
13.     Dema dewleta Osman zilma xwe li ser tevaya zdiyan bi taybet j li ser zdiyn li bakur Kurdstan; yn di herema Qers de diman zdekirine, hing zd ji hev belabne. Qismek zdiyan xwe daye nava dewlet geleka j ko nava dewleta Rus, Ereb Fariziyan bne. 20.:LXXXXV
 
zdiyn li derdora Mrgehan Hekkar, di heremn xwe de, di nava Dewleta Osmaniyan de, iqas ji aliyn leker Osmaniyan paweruyn Qomendann Alayn Hemidiya ve hatine periqandin, iqas cdet ketiye navbna malbent ola wan j, ewan serxwebuna and ol xwe heta 1914 saln ber ferman Xaparzan, bi hzeke mezin gelek zde zexim parastine.
 
Gava Cantirka di 1914 heta 1918 de, li derdora Mrgehan Hekkar de gel Ermen qetil fermal kirine, hing ewan zd Erman ji hev cde nekirine. Di v dem de zd rmen direvine Rusya y.
 
Em dizanin, di qewl duayn me de hj xweya ye ku Mrgeha Hekariya, ji ber ve ciy sed hedn zdiyan e bi taybet j zde ciy zdiyn ku heribne une Soviyet (rmenstan Gurcstan) ye.
 
Nimne:
Di d sebeqn Qewl x Ad Mra de weha t gotin:
 
x Ad xudan kerem
dahir b li erebe li ecem
*********************
dahir b li beyit fare
qesid kir hate hekare  (avk.:28:101-102)
 *****************
Di Zargotinn zdiyan de t gotin:
 
Hekar x Ad hate har
bi r bi mertal
*********************
 
Em dizanin ku gelek kesn ji van ern li jor hatine birzkirin, ji ber zilma siltann dewleta Osman, paweruyn kurd dewleta tirkan reviyane ne nava dewltn Soviyet ( Ermenstan, Gurcstan . w.d.) ew eran heta ro hj tev zdn e. Min li ser v babet end nimnn din j di pirtuka xwe Hebn tnebna zdiyan tev romann zindne de diyar kiriye . Ekere ye ku Piraniya kurdn Soviyet ji Tirky; Beyazd, Bitls, M, Diyarbekir, rzrm, Qers, xdr, Mardn, Wan gundn dorber wan hatine. Piraniya kurdn li Ermenstan Gurcstan kurdn zdne. (16:34)
 
Eger Diroknas dikaribin rastiy bibjin, d xweya be ku ber zd ji welat xwe derkevin, ewan di welat xwe de gelek bimran biten li dij Roma re berxwedane.
 
Birne li gaz hviyn di Kilama Bav Usiv, Kilama Cangir Axa I II, Kilama Evdil Mecd Kilama Bereka Gir Dax  de 19: 90-101 .w.d.
zdiyn ku di w dem de nikarbune ji ber zilm zora lekern Rom Musilmaniy bi birevin ew qulibne. Ji v dem nde, d zd li derdora Mrgehan Hekkar, li ser ol axa bav kalan nemane. Kesn ji zdiyn bakur Kurdstan ku dikaribe ro agehdariyan li ser zdiyn Mrgehan Hekkar raste rast bide nemane. Kesn dixwazin li ser zdiyn Mrgehan Hekkar agehdar bive, bila ji kerema xwe re avkan 21 17 buxwne. 
 
14.       Gaz hviyn zdiyn herema Basa
Di zargitin zdiyn herema Basa de t gotin, ku zdyn mirdn Pr Xetp (avk.:23) heta ber ferman 14.5.1916 j li gelek gundn Bota diman. Di wexta v ferman de 350 heta 400 evdn zdiyn Basa hatine kutin, gelek j reviyane une nav Mrgehan xan(raq) heta ro j end maln wan li gund Kelebedr dimnin.
 
15.  Gava Kemal hevaln xwe  di dema 1916 heta 1918 de hatine Kurdstan, ka ewan hing ewa kurd bere hevdin dane? Werin em birnin, Evdek ji kurdn Musilman ku hing di neshat namn xwe de weha gotiye:
 
Ez di sala 1916 de-17 de, di herema xwe de xek gelek bi nav dengbm. Di v dem de Dewleta Osman ji welatn Ereban direviya derdiket. Siltan Reat ji min re name and ji min dixwast k ez biime cem ern  Kurd Ereban, ji xn wan re bibjim, bila ew dev ji er xwey li dij Osmaniyan berdin. Li ser v daxwaziya w, min lda ez me Nisbn welat xwe. Ji wir j me cem xn li Sincar yn li iyay Abdulazz. Min ji wan re weziyet got. Ewan j gote min :Me bi van cinayetan nizan b. Bel, em d ji van titan re bibine manh.Min rab 12 xn bi nav deng bi xwere ann, em ne cem komandar Nisybn bne mvan.Wexta ez sib z rabm, min dt ew her 12 de evd j dam kirine. Ez bi dilek gelek ikest vegeriyame Bitls. 24:20-21
 
Di van salan pit van salan de j gelek rojname, kovar, erdkoloj lkolnnvann Ewrp   end biyaniyn din j li ser rewa zdtiy nivsandine. end navnann  wan j evin :
Hugo Makas -Kurdische Texte Kurmanj Dialekte, aus der Gegend von Mardin. Petersburg- Leningrad 1897-1918-1924-.
 
Mark Lidzbarski _Zeitschrift der Deutschen Morgenlndischen Gesellschaft Band.51 ._Ein Expos der Jesiden-  Leipzig 1897
 
C. Brockelmann -Zeitschrift der Deutschen Morgenlndischen Gesellschaft Band.55. s.:388-390 -Das Neujahsfest der Jezidis- 1901. Leibzig.
 
Fischer,Miszellen -Zeitschrift der Deutschen Morgenlndischen Gesellschaft Band.58. s.:876-567 -Ein Gesetz der Jeziditen_ 1904. Leibzig.
 
Dr.Georg Jacob (von Dr. Rudolf Frank)-Trkische Bibliothek (Scheich Ad, der grosse Heilige der Jezids)- Berlin. 1911
 
Maximilian Bittner -Denkschriften der Kaiserlichen Akademie der Wiessenschaft in Wien Band:55 _Die Heiligen Bcher der Eziden oder Te.....anbeter- Wien. 1913
Dr.Theodor Menzel ( Odessa) -Ein Beitrag zur Kenntnis der Jeziden. Die Teu.anbeter von Mustafa Nuri Paa.( Aus Trkisch bersetzt)- Leipzig 1930
 
Carl Brockelmann -Geschichte der Arabischen Litteratur- Erste Band. Leiden 1943
 
16. Di derheq end serpkhat gaziyn zdiyn li derdora Mrdn Cizr de, weha t gotin: Mr Botan (di sala 1845 k.t.) li dij daxwaziya Baciniyan bi dar zor di navenda gund de, li ser tahtn raser Bndera x-Ehmed di neqeba herdo tarn gunde mizgeftek da ava kirin. W herwiha ji bo misilmankirina gundiyan mellayek j tayn Bacin kir xwest bahweriya Baciniyan ya bi ola Tawis--Melek bikne. T gotin, n malbatn Qas Heyno bi v bhuzuriya Mr Botan anbu gund r bi r man, wan xwe near dtin n xwe avtin bext nas dostn xwe yn Omer. Gundiyn din j di heman dem de bi leker bi mell Mr Botan re di nav erek mezin de bun. Wan di w wext de zordestiya slam li ser ol br bahweriya xwe qebl nekir. Eger iqas lekeran gund bi dar zor biribuna mizgeft j, ti kes  ber xwe nedida mell bi ya w nedikirin. T gotin, yek dn di w dem de di gund de hebu. Ev kes rador mell kur mell ketibu. W ya xwe bi mell kur mell kir w ew rezl kirin, heta d ew ji gund reviyan. L, carek din Mr Botan bella xwe ji zdiyn Bacin venekir. V car, mellayek nas ji still hat gund. W Baciniyan qewl xwe wiha bi hev kir: Hun li ser ol diyaneta xwe ya zd bin ez j nahlim kesek bella xwe li we xe. Bi v reng serhildana Baciniyan ya li dij slam serkeft bu. Dvre, mell still j ji gund derket di mizgefta Mr Botan de wexta dan nvro ker, hesp dewar gavann Baciniyan l mexeldibun. Bel, ji w dem heta roj mizgeft ne mizgeftbu, ew bes kox bu. Bin w bi rxa ter dewr hatiye rayxistin. awa mell still ji gund derket, malbatn Qas j pit heft salan li surgun vegerihan nav xwed gundiyn xwe. Ji w dema heta roj ne hed ti mr misilman bu zilm zor li zdiyn Bacin bike. (25)
 
Wek din j gava em li buyern di strana Hesin Hewr strana Mrzay Hac-1845 (avk.19: 86-89) birnin, em dibnin ku gelek hv serpkhatiyn zdiyn v herem di wan de xwan dikin. Ji xeyn van dsa xweya ye , ku di saln 1924 /25 an de erek dijwar giran di navbera zd (bi taybet ji la Hevrka), Mesh, Musilman lekern Osmaniyan de dest p kiriye. Birne (avk.19: 86-86) li strana er Bagok   er Bawerd.
 
17. Ji xeyn vanan j, dsa bi sedan serpkhat hviyn zdiya y van saln dawiy, di gelek malpern nternet, pirtk, rojname, kovar, nrnen erdkoloj lkolnvann Ewrp, Kurd, Tirk   biyaniyan de  hatine nivsandin ez ji xwe nikarim navnann wan tevan divirde diyarbikim. Navnann hineka j wehane:
 
Gnther Deschner,-Saladins Shne: Die Kurden-des betrogene Volk/1983 Mnchen-
 
J.C.B.Mohr ( Paul Siebeck)- In Geschichte und gegenwart Handwrterbuch fr Theologie und Religionswissenschaft.(Jeziden) -1959 Tbingen
 
Johannes Dchting / Nuh Ate Stirb der Engel Pfau ? Edition KOMKAR
 
Kraus Reptin Nendeln- Geschichte der Philosophie in einzeldarstellungen Band 4.1924 (L.Das Jezidentum) Liechtenstein 1973
 
Mr Celadet Bedirxan - Ronah, hejmar 1-28 . (1942-1945). Jina n .1985
Prof.Dr.Carl Brockelmann - Geschichte der Arabischen Litteratur.- Zweite S.band. Leiden 1938
 
D.Hans Haas -Bilderatlas zu Religionsgeschichte- Leipzig 1930
 
Celawa x Derwe-Duha Droz zdya -1992 Bonn
B.Murat ztemir -Yezidiler ve Sryaniler, Rportaj-inceleme Mayis 1988. Ekin Yaynlar
 
Bingeha zdiya li Dervey Welat. Hannover Kovara Roj hem hjmar derket.
 
Burhan Ouz -Trkiye halknn kltrKkenleri -Teknikleri, Messesleri, ina ve Adetleri-Cilt .I: Giri, Beslenme ve Teknikleri. Istanbul  1976 .Istanbul Mattasi
 
Burhan Ouz -Trkiye halknn kltrKkenleri -Teknikleri, Messesleri, ina ve Adetleri Cilt .II :Tarm, Hayvanclk, Meteoroloji- Istanbul  1976 Istanbul Mattasi
 
Cemid Bender -Krt Mitolojisi 1 Berfin Yayinevi.
 
Cgerxn -Tarixa Kurdstan Cld.:1 Stockholm 1985
Yektiya zdiyan Almanya-Kovara Lali hem hjmar derket
 
Dr.Cemid Bender -Krt Tarihi ve Uygarlii ap.1. 1991 Kaynak yayinlari
 
Ekrem Ceml Paa -Droka Kurdistan bi kurtebir. -ile 1995 Bruksel.
 
Ethem Xemgn -Krdistan Tarihi cilt-3. 1991- Krdistan Tarihi cilt-1 1982. Agri Verlag
 
Hayri Babu -Yezidilik inanc, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf Yayn : 39.  Istanbul 1987. Baysan Basm ve yayn sanay A..
 
Komela ande Dn zd ya Oldenburg -Deng zdiyan hem hjmar derket.
Tor -Yezidilik ve Yezidiler- Istanbul. Berfin yayinlari Mart.2000.
 
Xidir Pr Silman -zdiyat ( Wane bo qutabyt zidya) 1996 Dihok.
 
Pr Xidir Silman -Lali Kovera rewenbr Demdemiye Bingeh. Dihok hem hjmar derket .
 
Ereb emo -ivan Kurd -Tebax 1990. Kln.
 
Bazil Nikitin -Krtler Deng Yaynlar .1991 Istanbul 
 
u.w.d.
 
18. end buyern ku di van saln daw de bne min di avkan:19 de nivsandine j evin: Kilama Hesin Mihemed1956, Kilama Gundiyn inriya 1963, Strana Birahm Rizgo 1964 wek din hj bi sedan hv, gaz buyern zdiya ye ku ne hatine nivsandin hene.
 
Ew zdiyn k koeber welatn Qafqasiyan Erebstan bne, ewan di wan welatan de zdiyat anda xwe bi zahmet giran parastine. L zdiyn k di nava snorn Cumhuriyeta Tirkan de mabn; zdiyn Xaltiyan, Amed, Hekkar-Serhed, Botan (Basa), lka (Tur-Abidin), Melet Ruha y-Wranehr ev bi piran hatine qirkirin helandin. Di wan herman de, ro end maln zdiyan biten li devera Xaltiyan li herma Wranehr de mane. Bel eger meriv ro wan may tevan bne li ser hev, dev de weke gundek pik j tne ne. ovenstn Tirkan bi alkariya olperestn Kurd, welatn cnar menfatiyn Ewropayiyan gel Kurdstan y her kevn di nava xwe de helandin. Ji bo ew dikaribin c warn Kurdan, ne xazim yn kurdn zd li hev parebikin opa hebna zdiyan tam wenda bikin, ewan d di sala 1934 de qannn guhartina navn gund panavn evdn Kurd derxistiye.Wana bi v siyaseta xwe ye ovenst ne demokratik, iqas mulk zdiya y heta wan salan heb, tev ji destn zdiyan derxistin, tap qoann wan y hey j irandin bi sedan gundn zdiyan parevekirin. Vga j, di destn gelek Ezdiyan de Tap (qoann) yn erd gundan hene herkes j dizane k ev gund rd yn zdiyane, l ji ber ku xwnxwaran navn di qeydiyan de guhastine, d zd hewkarin daxwaz bahsa van milk talann xwe bikin. ixwe ji ber v zilm zora ku Dewlet olperestn musilmanin Kurd, li zdiyan kiriye, t evdek ji zd ji ecnebiyan nikare di derheq hjmara zdiyan de agehdariyeke rast bide. Agehdariyn di derheq hejmara zdiyan de hat t gotin, ten gumanin evdane.
 
Bila tu kes ewt fahm neke, ez nabjim van nivskar geryokn ku min bahsa lkolin berhemn wan kiriye ten rastiya rewa geln Kurdstan diyarkirine. Ekere ye ku geleka ji wan, ji bo armanc berjewendiyn xwe dewletn xwe, bi zanist ewtt neyert xistine nava gelek netew oln (Musilman, Xirstiyan, zd, Elev .w.d.) ku li Mezopotamiya y  hene.
 
Her weha hvdarim ku hinek ji droknas lkolnern drok, d karibin zde li ser van babetan rawestin, ew wan zaniyarn ku dest min ne gehtiy kombikin ji me re pkbikin. Dsa ez gelek dilxwebim gava ku em ji vaqas buyern buy, wek ewa V.O.Klyewsk gotiye:Em gereke demn derbazby fr bibin, ne ji bo w ku ew d derbaz bne, l herwaha bona w, ku ew dema derbazby nikaribye pamaynn xwe bide paqijkirin.(9) fahm bikin.
 
Dema em birast berhevbikevin, em hing j bi serbikevin.
 
AVKAN :
 
  1.  
    erefxan Bedls-EREFNAME Tarxa Kurdstan ya kevn 1579-, Wergera kurmanci:ya ji aliy Zya Avci ve di sala 1998 de apa yekem a Kurmanci ji Weanxaneya Apec, wean Nr.: 129 hatiye weandin.
  2.  
    Garo Sasun-Krt Ulusal Hareketleri ve Ermeni-Krt ilikileri, Stockholm-1986.
  3.  
    Alfert Dapper,-Reich des Groen Mogols, Persien, Georgien und Mengrelien- 1682.
  4.  
    Johan Heinrich Zedler- Grosses Unjversal Lexicon Band.XIV (Jezides)Leipzig 1735.
  5.  
    Karsten Niebuhr,- Reisebeschreibung nach Arabien und anderen umliegenden Lndern 1774 bis 1778 in Kopenhagen-Zrich 1766
  6.  
    Bergk, Johann Adam -Natolien, Georgien, Armenien, Kurdistan, Irak und Al Dschesira (in historische, geographische ..) Heinsius in Gera, 1799. Mit zwei Karten.
  7.  
    James Claudius Rich,- Narrrative of a Residence in Koordistanya -Duncan, 1836. S.:66-130.-
  8.  
    Avyarov, Osmanli-Rus ve Iran savalarinda Krtler 1801-1900. Ankara 1995 . Osmanlicadan Tercme eden : Muhammed(Hoko) Varli(Xan)
  9.  
    M.S.Lazarev Pirsa Kurdan (1891-1917)- Weann Roja N:49. Stockholm 1999.     Wegera ji rs: Tmr Xell.
10.     Helmut v. Moltke-Unter dem Halbmond 1835-1839. Seite:258-265.
11.     Dr.P.Mller Simonis, Durch Armenien, Kurdistan und Mesopotmien.Meinz 1897.
  1.  
     Austin Henry Layard, -Nineveh und Babylon (Nebst Beschreibung seiner Reisen in Armenien, Kurdistan und der Wste.- Leipzig 1855
  2.  
    Karl May, Durchs wilde Kurdstan 1885
  3.  
    Nolde Baron Eduard -Reise nach Inner Arabien, Kurdstan und Armenien 1892 Braunschweig 1895, Vieweg 1895.
  4.  
    Robert Koldewey, Heitere und ernste Briefe- Berlin 1925 rpel.:166-
  5.  
    Dr. Cell Cell, Jiyana Rewenbr siyasi ya Kurdan (Di Dawiya Sedsala 19`a Destpka sedsala 20 a de)- apxana Jna N . irya Daw 1985 Uppsala.
  6.  
    Ordxan Cell Cell Cell- Zargotina Kurda Para I II. Moskva 1978.
  7.  
    Gnther Deschner, Saladins Shne: Die Kurden- des betrogene Volk/ 1983 Mnchen-
  8.  
    Kemal Tolan, Hebn tnebuna zdiyan tav romann zindne. Oldenburg 2000. Weann Mala zdiyn Oldenburg.
  9.  
    Dr.Theodor Menzel(Odessa). Ein Beitrag zur Kenntnis der Jeziden. Leipzig 1930. Rp.:CXVI. de .
  10.  
    Heciy Cind- Hewar-, Weann Roja N. iley Pain,1999.
  11.  
    Etem Xemgin Krdistan da Dini inalar ve etkiler. Kln 1996. Rpel:58.
  12.  
    Pr Xetp, Ev Miwra di sala 1270 de bi destnana gelek Xasn zdiyan hatiye tomarkirin . Mamoste Pr Xidir Suleyman ev ji min re xwand j derek j da min.
  13.  
    Osman Aytar-Hamidiye Alaylarndan Ky Koruculuuna-Agustos. 1992.
  14.  
    Malpera; zedn Bacini http://home.dencity.com/bacin/,
  15.  
    Malpera; http://www.milliyet.com.tr/1998/01/10/ykemal.html,
  16.  
    Malpera ; http://members.nbci.com/avrasya/depo1/yazma.htm,: Yazma Van Tarihinden Notlar: VANDA YEZDLERLE KANLI SAVALAR
  17.  
    Pr Xidir Silman & Xelil Cind.-zdiyat (li ber ronaya hindek tekstn ol zdiyan). 1995. Ararat.
  18.  
    Major Frederick Millingen, Krtler arasnda doal yaam- evren: Nuray Mestci
  19.  
    http://www.folklorkurumu.org/folklora/yoreler/van/asiretler.htm,
  20.  
    Yaar Kemal, Frat Suyu Kan Akyor Baksana Bir Ada Hikayesi I- Ocak 1998 stanbul.
  21.  
    Ekrem Ceml Paa, Droka Kurdstan bi kurtebir-Enstituya Kurd ya Bruksel 1995.
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org