BAWERIYA ZDIYA YE BI XWEDA

 

Kemal Tolan 

 

Weke ku ez ji zargotina me zdiyan fahm dikim, em zd ji  xaliq ku xwe bixwe day(xuliqand) re dibjin XWEDA- XWED.

Gava evdek karibe ba li kriya mtolojiya zdiyatiy birne, ew dibne ku em zd ji despka mirovatiy heta vga, her ji hebna yek Xweda y b irk ji sur keremetn Tawis Melek(Ezdah = ez da day-Emn Ceberal y ruhan dide distn e)bawer dikin.

Gelek oldar civaknasn li chan j dizanin, milet Ezdah(zd) hinga ber sond(ad) duxwarin vga hj dibjin : ya xaliq Ezdah, bi Xweda y b irk, bi Xweda y ev roj, bi xaliq erd ezman kir, bi reb jor whd..

Ez naxwazim gotinn xwe zde bikim hvdarim ku  ilimdarn ol drok karibin van  Qewl duhayn ola me Kurda ye kevn ba rove bikin bikaribin  rast bibjin, b ka  Xwed zdah k ne ?

1 - Em birnin li Qewl afirandina dinyay weha dibje:

 

Yareb dinya heb tar
T da tunebn miik mar
Te zind kir taze hal
nema gul j bar
Ya Reb tu hostay kerm
Te vekir r dirba tar
Tu hostay her tit
Bihut kir renge b

Erd ezman tunebn
Dinya fireh b bin b
nsan heywan j tunebn
Te xal sazkir

Di behira de ten heb dur
Ne dmeiya,ne dmeiya
Te xwe ruh an ber
Nra xal peyda kir

Got ruh hatine ber
Nra avan l hate der
Dest p kire le
L rn kir got bj


Xwedawend me hostay rehman
R dergey dinyay vekir
Her tit ji me re deran
B behit erd avan

Xwedawend me tit dinas e
Dura kas jre kir esas e
J peyda kir mr Xas e
Got:"Eve heq nebes e"

Dur ji heybeta zdan hinCinik
Taqet nekir hilgir
Ji reng nsan xemil
Sor sip l hwir

zdan me bi rehman
Hisin cemal ji me re an
Destr da qelem qudret
Em avtin nav sira muhbet

Hvn havte behr,behir p meyan
Dmanek j derxwen
ardeh tebeqn erd ezman p nijin
zdan me dur deran

Muhbet avte nav e
J peyda kir du av e
J herik pir av e
Av ji durr herik
B r b der

zdan me ser behr ger
zdan me gem kir

nsan,heywan,teyir t
Cot bi cot li sefn siwar kir

Xwedawend me sefne ser e
Serek digere ar kinar e
Sefne qul b, av kete ser e
Mar dv xwe dana ber e

Xwedawend me gem ajot
Ji kinar o ber kinar e
Ajote Lalie got."heq war e"
Siltan z xwerber e
Lalikurk beer e
Niha zd j xeber e

Ya Reb bang dikim x mezin
avkan av j dizn

Ya Reb te dinya kir, dinya bixr
nsan tda dijn bi tr
evn re,evn tar
C nema gul j bar

Xwedawend me kerm rehman
Kire rikin erd ezman
Da berme ruh ziman

Xwedawend me rebil semed
Afirandin heft Milyaket
Cuda kir dojeh buhet

Xwedawend me erd kir,ezman guhastin
Mical erd birastin,
Nobeta qeza guhastin
Li guneh baran b ruhistin

iqas xwedawend me dinya kir sefer e
Sixir dikir dar ber e
P nijin rikn mexiber e
Lalijor de an xwar e
Lalib xwec war e
Li erd n b nebat e
P zeyin,zend kinyat e

Xwedawend me rehman
ar qisim ji me re dan
P dilovan Adem nijin

Xwedawend me rehman
ar qisim li ry din dan
Yek ave,yek nre
Yek axe,yek j Agire

Xwedawend me bi rehm e
Diyar kir az qidum e
Hvn Adem hevsr zor tixm e
Hevsr geriya,hat hindave

Qalib Adem mab b gav e
Go:"Ruho ima na nav e"

Xwedawend me qudret e
Zeyand iqas xuliyaqet e
Jra kir doje Ciniket e

Xwedawend me erd kir,ezman guhastin
Mecal erd birastin,nebeta qeza rastin
Ji nsan qenct xwestin
Laliji ezman dihat e
Li Erd n dib nebat e
P cyiran iqas qinyat e

Xwedawend me n kir esas e
emiy biriye kiras e
arem kir xilase

Heft sed sal pahevsr hat dira nikase
Heft sed sal ber Adem jimar e
Erd xiyare negirt iyar e
Heta Lalia nrn di nav de hinar e
bang da ruh hedir
Hat o buhir
Nra muhbet hingivte ser
Hat di qalib Adem de hwir

Xwedawend me rehman
Kasa sir ji Adem re an
Av ji kas vexwar,vejiya
Cda mest b hejiya
Got j xuwest w ruh
Xret kete nav ser
Xwn li can w ger

Adem Xwar ji w kas
Sira kas xwe l t
Kerameta kas gehite buhet
Milyaketan bi mil w girt avtin buhet

Adem ji kas vedixwar e
Kerameta kas p ve diyar e
Xak p nijin,b hiiyar e
Got:"Ev erd xwee"
Giyay n sergee
Roj roja mr kelee

Xwedawend me rehman
Ji me re keremek an
Dem dezgeh badan

Hey Ademo rdin
Her dem bike man
Xwedawend em xilas kirin ji tofan

Gel mirdan bikin kar
Xra qudret ji jor bar
Xwe dr bikin ji neyar

Kerameta xwedawend me hate xwar
Erd ezman didinn xr
Hn j bibin Xwedan xr
Qet ji br neken v xeber(1)

 

2 - Em birnin li rova Xwed :

Xwed

 

Xwed yeke,

Ew b irk b hevale.

Ya Xwed ne t ji kes,

ne kes ji te ye.

 

Xwed yo !

te ne tefal e,

ne d ,ne bav ne kal e,

By te hem tit y betal e.

 

Ya Xwed t Xwedan ev roj y,

Ya Xwed her t y hay,

Her t y layq medh senay.(2)

 

3 - Em birnin li Qewl Paday weha dibje:

Qewl Peday

 

Pad min y pada
kir iya deta
Neqa hem neqa

Pad min xefar e
Ji ba w ttin biryar e
Bo dinyay her ar kinar e

Pad min dinya kir
Bi hedsed, rkpk kir
Bin adem tde xin kir

Pad min sur li sema
xudan ex roj dema
Ji ba w ttin kerema

Pad min reb Milyaket e
Reb her heft surt bi taqet e
Her heft mrt bi heybet e

Pad min kinyat ava kir ji dur gewher e
Sipartb her heft surt her her e
Melek Tawis kire serwer e

Pad min reb Adem e
Ji ba w ttin kerem e
Li hem wexta li hem dem a
Pad min melek br ye
reb pxembera Mehd ye
Yezdan min jor ye

Pada y min reb Silman e
Yezdan ins Ciniksa ne
Hem jra ser ka ne

Bab nebiya Birym Xell e
Bo xwed xwe kirb dexl e
Qurbaniya xwe kirb Simay le

Paday min reb elsemed e
Reb Msa sa Mihemed e
Hemya jra bir sicd e

Pad min reb jor ye
Reb ki Qelender sof ye
Reb x min Ad ye

Pad min k mezin e
Paday hem momin e
Reb din yezdan min e

Pad min reb elsebr e
Xaliq agir nr e
Her y bi heqe y xefr e

Paday min k emn e
Ji ba w ttin mizgn e
Bo hem muxliqa end dn a

Pad min reb kinyat
da p bigrin inyat
ewe li me diket ifat

Pad min y rber e
ewe k ekber e
sicdet jre ye fer e

Pad min k mabd e
xudan lewha mehfd e
Her layq sena sicd e

Pad min reb heq y
Di bexnit xudan hv y
Ewe ji mere didet xwe y

Pad min y adile
Ji hem aliya y kamile
Ew miraza hem dila

Pad min min xudan rizqa ye
Atqat hem dila ye
Li hal hem kesa y ha ye
Li hem dema li hem wext a
Ewe paday erd text e
Ji ba w ttin rizq bext e

Pad min xudan miraz a
Xudan nmet naz a
Bi hem wesfa ew y raz e

Pad mino y bereket
Nazil naz nmet
Xwedan din axret

Xudan axret din
Hasil miraza min
Yezdan mino y bi ten

Pad min y rehm e
Baranek dibarn e
Xelk alem p dijn e

Pad min Xweda ye
Dndara w li me xr sa ye
Ciy w li hem dila ye

Pad min y sitar e
Xwed yek cebar e
Ciy w li ciya war e

Pad min y hosta ye
Li alam bi agaye
Ciy w li hem erda ye

Pad min nr e
Ew ji me ney dr e
Y alime bi erd ezman behrt kr e

Pad min k ekber e
Kna kes neye li ber e
Her her rehim ye li ber e

Pad min k qedm e
Li erd ezmana y ezm e
Li hem derda y hekm e

Ya Xwed tu ruha dibey di hn
Sebir aram di dila de din
Tu dikeye m nabizdn

Ya Xwed riya te rast ye
kar te bi heq ye
Sura te her ye mixf ye

Rya Xwed min rast ye
Pada ye ik t nye
Xwed melek br ye
Her tuy xudan mirwet
xudan ifat bereket
Reb din axret

Ya xwed tu melek eray
Li hem kara bi agay
bi hem dila tu y hey

Ji qewl x Fexr bebzer e
Paday min y ekber e
Nav w ji her her e

lahyo te ne wekl e
Ne delle ne kefl e
Ne hevale ne bedl e

lahyo te ne tefal e
Ne daye ne babe ne kal e
By te hem tit y betal e

lahyo tu di hn distn
Tu dibey di hn
Tu rehmek bi mede bi barn

Tu dikn di cebirn
Tu sax dik dimirn
Tu rehmek bi mede bi barn

T dibey distn
Gedik diwern
Tu rehmek bi mede bi barn

Em di kmin Xwed y temame (3)

 

4 - Em birnin li   Qewl Meha weha dibje:

bedet al-Mbd lift cemal
Her kesek titek heye li bel
Li axret her kes li quma xwe di be delal

Evid El-Mbd libt cemal nabe fin
Peday min yek bi ten
Ew swirandib end din

Peday min ev dinya swirand
dipva diqedirand
Hijdeh hizar xulyaqet di nv de debirand

Ped min dur mekan e
Li baw wa yan e
W hiner kir erd ezman e

Ewb cara ji mj e
Ped min l qedirand ev roj e
Di nav de deng behit doj e

Di nav de dan heyv roj e
ji xafilan were bipv e
Ew nizanb emis Fexr mra
Ev dinya ye bi bohsta dipva

Peday mine Reb El- Semed
Lem yelid lei yuled
Xelq roj, her t biten

Peday min li hukm xwe birewa ye
Li ba ezz min y deha ye
Ezz min koka v dinyay kiriye bay e

Peday min bixem b
Ji dira xwe bi kerem b
Ew afirand demb

Peday min br b
Neara v dinyay bidest w b
Ew roj kirne s ye

Peday min cebar e
Li ba ezz min ferwar e
Ew ar arem roj kirine ar e

arem rojeke fadil e
Melik Fexredn afirandiye ji eq dil e
Bar t nebe nsan xafil e

Peday min miznc e
Ev dinya sihet snc e
Ew roj kirine pnce

Peday min cebar e
Li ba ezz min ferwar e
eme rojek b, ji Musa y min re
Bin emr kire hinare

Ew hewr heft roj kirin bijimar e
d werin em paday bidin medeh e
ar na s s deha
Paday min lkbirastin kirne meh e

Her duwzdeh meh binav in
e zuhane e bixunav in
Her dduwzdeh meh bi hizreta melik xsin bibav in

Ji qewl Fexr Zergn e
Here bin herfe, Here bi nasn e
Binyata her duwzdeh mehan,
roja dinya ava bye ev roj kann e

Kann ji xwe xeber da
Ez im seqa erda
Ez mafim li ser i qas dera

Seqa erda ez im
Saya xwe bi tevz im
Bi ferwara mr xwe bi lez im

Kann te mal nebe wran
T dom bik seyane,befran bangran
T li piya zebniyan bik eran

Ey kanna ji ber
Sibata re reben
Ti mexlq t de nadebir
Tew nizane tu nedost, ne dijmin

Sibat dib sibat im, sibat binav im
Meheke bi ser av im
Geh dibarim, geh bitav im

Adar dib ez adar im
Killa end behar im
Razgela zebniy bijar im

Nsan dib adar xweh
Min yarek div ji bedle
Adar i kill e, ye bi sex ye,ye bi bexle
Bexl bexl binave

Eger dom bike seyan baban li goman
ik bike av e

Nsan deng dikir e
Bihara xwe dixemlne bi kesk sip,
sor zere
Ti hed mehan tune ji min bide xeber e

Gulan dibje nsan xwehtu meheke pirbj
tu ye bi zeng bi qirj
i ji w l bikim, Xwedan faf bido e
Doman ling xwe lxe birj e

Gulan dibje ez gulana bi gul im
Ez a bi all bilbil im
Ez melhema birnn bi kul im

Ez im sexya bi sexyan
Bihar im li iyan
Li detan tr dikim biriyan

Hezran dibje gulan xweh
Tu meheke bi extber
Eger paday li ser te sist bike hefsar
T kevir kuikan bibar

Gulan dibje xweh nesb,
ne bidest min e
Bi dest mr mezin e
Teyr j bi emrir ferwara w difir e

Hezran deng dihill e
Ji mehan nav min havn e
Ez dibiriqim ser end bend miskn e

Trmeh dib trmeha germ im
Helmeke nerm im
Bi cexwn bi bnder im
Xreke b er im

ln dib trmeh te gotineke xwedigot e
Te quma xwe bibehak difirot e
Te gelek bende miskn ji german disot e

ln dib ez endiya mehan im
Ez a bi meclis rerihan im
Ez a daym ji ems Fexr mra re eyan im

ir dib em d meh in nav bi ir
Paday em xelat dikir
Li ser me hene naz namet tir

ir d mehn kamil temam
Li ser me xwebne iqas tam
Payz mr e, her dzdeh meh j re dibine xulam

Hat meha nav cebr a
Li her dzdeh mehn sal digr a
Gelek bende miskn j dibnin xr a

Hat meha binav remedan e
Li her dzdeh meh sal digeran e
Kire xutbe avte ser end slam misilman e

Ya me zdiyan sidiq heya durust ser pka man e
Kaniya sip ji mere nan e
Ber ne erd heb ne ezman e
Ne bar heb ne binyan e
Xwed heq b, xerq xad nav
Tawismelek ji mere dn man e (3)

Bel, weke em di ilm me zdiyan de j dibnin, Xweda y me hem giyandern li seran ser chan yeke. L, di nava  hem ol netewn ( Sumer, Hurr, Hatt, Hetta, Got, Mtan, Ar, Lul, Mar, Kassit, Urart, Med, Babil, Keldan(Asr), Karduk, Kaldah, Mecs, Mazday, Sab, Zerdet, Mervan, Man, Fariz, Yahud , Xirstiyan, Musilman, Hinduyan whd.) di dinya y de hene, li gor bawer, ziman zaravn wan bi gelek navan (Hurmuz, Aton, Marduk, ama, Bal, El, Hadad, Xuda, Padia, Xwed, Rab, Temuz, Dumuz, Adonis, Yezdan, Yazad, Xaliq, Tanr, Allah, Gott, Xwudah whd. )an de bi hezaryek(1001) nav  hatiye bi nav kirin.

 

Ev  sebeqa Qewl li jor de dide xwan;

Siltan z bi xwe Peda ye,

Hezar yek nav li xwe dana ye,

Nav mezin her Xweda ye(3).

 

Kemal Tolan

 

Bila xwandevan li min bibuhurin, min ji ber baweriya xwe nikarb  bi ten wan kmasiyn di nivsa qewlan de hene sererast bikim.

 

avkan:

 

1.      Pr Xidir, zdyat 1995 rpel: 53-58.

2.      Pr Xidir Suleyman, zdiyat 1. Weann Deng zdiyan Oldenburg 2001.Rp.:10.

3.      Ji ber malpera http://www.lalish.com/ku_index.html hatiye girtin

 

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org