BAWERIYA ÊZÎDIYA YE BI XWEDA

Kemal Tolan 

Weke ku ez ji zargotina me Êzîdiyan fahm dikim, em Êzdî ji  xaliqê ku xwe bixwe dayî(xuliqandî) re dibêjin XWEDA- XWEDÊ.

Gava evdek karibe baş li kûriya mîtolojiya Êzîdiyatiyê birêne, ewê dibîne ku em Êzîdî ji despêka mirovatiyê û heta vêga, her ji hebûna yek Xweda yê bê şirîk û ji sur û keremetên Tawisî Melek(Ezdah = ez da dayî-Emîn Ceberaîl yê ruhan dide û distîn e)bawer dikin.

Gelek oldar û civaknasên li cîhanê jî dizanin, miletê Ezdahî(Êzdî) hinga berê sond(ad) duxwarin û vêga hêjî dibêjin : „ya xaliqê Ezdahî, bi Xweda yê bê şirîk, bi Xweda yê şev û rojê, bi xaliqê erd û ezman çêkirî, bi rebê jorê û whd.“.

Ez naxwazim gotinên xwe zêde bikim û hêvîdarim ku  ilimdarên ol û dîrokê karibin van  Qewl û duhayên ola me Kurda ye kevn baş şîrove bikin û bikaribin  rast bibêjin, bê ka  Xwedê û Êzdah kî ne ?

1 - Em birênin li „Qewlê afirandina dinyayê “ weha dibêje:

“Yarebî dinya hebû tarî
Tê da tunebûn mişik û marî
Te zindî kir taze halî
Çû nema gul jê barî
Ya Rebî tu hostayê kerîmî
Te vekir rê û dirba tarî
Tu hostayê her tiştî
Bihuşt çêkir renge bî

Erd û ezman tunebûn
Dinya fireh bê bin bû
Însan û heywan jî tunebûn
Te xalê sazkir

Di behira de tenê hebû dur
Ne dîmeşiya,ne dîmeşiya
Te xweş ruh anî ber
Nûra xalê peyda kir

Goşt û ruh hatine ber
Nûra çavan lê hate der
Dest û pê kire leş
Lê şêrîn kir got û bêj

Xwedawendê me hostayê rehmanî
Rê û dergeyê dinyayê vekir
Her tişt ji me re deranî
Bû behişt erd û avanî

Xwedawendê me tiştî dinas e
Dura kasê jêre kir esas e
Jê peyda kir mêrê Xas e
Got:"Eve heq nebes e"

Dur ji heybeta Êzdan hinCinikî
Taqet nekir hilgirî
Ji rengê însan xemilî
Sor û sipî lê hêwirî

Êzdanê me bi rehmanî
Hisin û cemal ji me re anî
Destûr da qelemê qudretê
Em avêtin nav sira muhbetê

Hêvên havête behrê,behir pê meyanî
Dûmanek jê derxwenî
Çardeh tebeqên erd û ezman pê nijinî
Êzdanê me dur deranî

Muhbet avête nav e
Jê peyda kir du çav e
Jê herikî pir av e
Av ji durrê herikî
Bû rê û bê derî

Êzdanê me ser behrê gerî
Êzdanê me gemî çêkir

Însan,heywan,teyir û tû
Cot bi cot li sefînê siwar kir

Xwedawendê me sefîne ser e
Serekî digere çar kinar e
Sefîne qul bû, av kete ser e
Marî dûvê xwe dana ber e

Xwedawendê me gemî ajot
Ji kinar ço ber kinar e
Ajote Lalişe got."heq war e"
Siltan Êzî xweşrêber e
Lalişkurkî beşer e
Niha êzdî jê xeber e

Ya Rebî bang dikim şêxê mezin
Çavkanî av jê dizên

Ya Rebî te dinya çêkir, dinya bixêr
Însan têda dijîn bi têr
şevên reş,şevên tarî
Cî nema gul jê barî

Xwedawendê me kerîm û rehman
Kire rikin erd û ezman
Da berme ruh û ziman

Xwedawendê me rebil semed
Afirandin heft Milyaket
Cuda kir dojeh û buheşt

Xwedawendê me erd çêkir,ezman guhastin
Micalê erdê birastin,
Nobeta qeza guhastin
Li guneh baran bû ruhistin

Çiqas xwedawendê me dinya kir sefer e
Sixir dikir dar û ber e
Pê nijinî riknê mexiber e
Lalişjor de anî xwar e
Lalişbû xweşcî û war e
Li erdê şîn bû nebat e
Pê zeyinî,zendî kinyat e

Xwedawendê me rehmanî
Çar qisim ji me re danî
Pê dilovan Adem nijinî

Xwedawendê me rehmanî
Çar qisim li rûyê dinê danî
Yek ave,yek nûre
Yek axe,yek jî Agire

Xwedawendê me bi rehm e
Diyar kir şaz û qidum e
Hêvênê Adem hevsûr zor tixûm e
Hevsûr geriya,hat hindave

Qalibê Adem mabû bê gav e
Go:"Ruho çima naçî nav e"

Xwedawendê me qudret e
Zeyandî çiqas xuliyaqet e
Jêra çêkir doje û Ciniket e

Xwedawendê me erd çêkir,ezman guhastin
Mecalê erdê birastin,nebeta qeza rastin
Ji însan qencîtî xwestin
Lalişji ezman dihat e
Li Erdê şîn dibû nebat e
Pê cêyiran çiqas qinyat e

Xwedawendê me înê kir esas e
şemiyê biriye kiras e
Çarşemê kir xilase

Heft sed sal paşhevsûr hat dira nikase
Heft sed salî berî Adem jimar e
Erdê xiyare negirtî şiyar e
Heta Lalişa nûrîn di nav de hinar e
Û bang da ruh hedirî
Hat û ço buhirî
Nûra muhbetê hingivte serî
Hat û di qalibê Adem de hêwirî

Xwedawendê me rehmanî
Kasa sirê ji Adem re anî
Av ji kasê vexwar,vejiya
Cîda mest bû hejiya
Goşt jê xuwest wê ruhê
Xîret kete nav serî
Xwîn li canê wî gerî

Adem Xwar ji wê kasê
Sira kasê xweş lê tê
Kerameta kasê gehişte buheştê
Milyaketan bi milê wî girt û avêtin buheştê

Adem ji kasê vedixwar e
Kerameta kasê pê ve diyar e
Xak pê nijinî,bû hişiyar e
Got:"Ev erd çî xweşe"
Giyayê şîn sergeşe
Roj roja mêrê keleşe

Xwedawendê me rehmanî
Ji me re keremek anî
Dem û dezgehê başdanî

Hey Ademo rûdinê
Her dem bike îmanê
Xwedawendî em xilas kirin ji tofanê

Gelî mirîdan bikin karî
Xêra qudretê ji jor barî
Xwe dûr bikin ji neyarî

Kerameta xwedawendê me hate xwarê
Erd û ezman didinn xêrê
Hûn jî bibin Xwedanê xêrê
Qet ji bîr neken vê xeberê(1)“

2 - Em birênin li şîrova „Xwedê “:

„ Xwedê

Xwedê yeke,

Ewî bê şirîk û bê hevale.

Ya Xwedê ne tû ji kesî,

û ne kes ji te ye.

Xwedê yo !

te ne tefal e,

ne dê ,ne bav û ne kal e,

Bêy te hemû tişt yî betal e.

Ya Xwedê tû Xwedanê şev û rojê yî,

Ya Xwedê her tû yî hayî,

Her tû yî layîqî medh û senayî.(2)”

3 - Em birênin li „Qewlê Padşayî “ weha dibêje:

“Qewlê Pedşayî

Padşê min yî padşa
Çêkirê çiya û deşta
Neqaşê hemû neqşa

Padşê minî xefar e
Ji ba wî têtin biryar e
Bo dinyayê û her çar kinar e

Padşê min dinya çêkir
Bi hedûsed, rêkûpêk kir
Bin adem têde xinê kir

Padşê min sur li sema
xudanê çex û roj û dema
Ji ba wî têtin kerema

Padşê min rebê Milyaket e
Rebê her heft surêt bi taqet e
Her heft mêrêt bi heybet e

Padşê min kinyat ava kir ji dur û gewher e
Sipartbû her heft surêt her û her e
Melekê Tawis kire serwer e

Padşê min rebê Adem e
Ji ba wî têtin kerem e
Li hemû wexta û li hemû dem a
Padşê min melekê bêrî ye
rebê pêxembera û Mehdî ye
Yezdanê minî jorî ye

Padşa yê min rebê Silêman e
Yezdanê ins û Ciniksa ne
Hemû jêra ser kêşa ne

Babê nebiya Biryîm Xelîl e
Bo xwedê xwe kirbû dexîl e
Qurbaniya xwe kirbû Simayî le

Padşayê min reb elsemed e
Rebê Mûsa û Îsa û Mihemed e
Hemûya jêra bir sicûd e

Padşê min rebê jorî ye
Rebê kişîş û Qelender û sofî ye
Rebê şêxê minê Adî ye

Padşê min êkî mezin e
Padşayê hemû momin e
Rebê dinê yezdanê min e

Padşê min reb elsebûr e
Xaliqê agir û nûr e
Her yî bi heqe û yî xefûr e

Padşayê min êkî emîn e
Ji ba wî têtin mizgîn e
Bo hemû muxliqa û çendî dîn a

Padşê min rebê kinyat ê
da pê bigrin inyat ê
ewe li me diket şifat ê

Padşê min yî rêber e
ewe êkî ekber e
sicûdet jêre ye fer e

Padşê min êkî mabûd e
xudanê lewha mehfûd e
Her layîqî sena û sicûd e

Padşê min rebê heqî yê
Di bexşînit xudanê hîvî yê
Ewe ji mere didet xweşî yê

Padşê min yî adile
Ji hemû aliya yî kamile
Ew miraza hemû dila

Padşê min min xudanê rizqa ye
Atqatê hemû dila ye
Li halê hemû kesa yî ha ye
Li hemû dema û li hemû wext a
Ewe padşayê erd û text e
Ji ba wî têtin rizq û bext e

Padşê min xudanê miraz a
Xudanê nîmet û naz a
Bi hemû wesfa ew yî raz e

Padşê mino yê bereket ê
Nazilê nazê û nîmet ê
Xwedanê dinê û axret ê

Xudanê axretê û din ê
Hasilê miraza min ê
Yezdanê mino yî bi ten ê

Padşê min yî rehîm e
Baranekê dibarîn e
Xelk û alem pê dijîn e

Padşê min Xweda ye
Dîndara wî li me xêr û sa ye
Ciyê wî li hemû dila ye

Padşê min yî sitar e
Xwedê yekî cebar e
Ciyê wî li ciya û war e

Padşê min yî hosta ye
Li alamê bi agaye
Ciyê wî li hemû erda ye

Padşê min nûr e
Ew ji me neyî dûr e
Yî alime bi erd û ezman û behrêt kûr e

Padşê min êkî ekber e
Kîna kesî neye li ber e
Her û her rehim ye li ber e

Padşê min êkî qedîm e
Li erd û ezmana yî ezîm e
Li hemû derda yî hekîm e

Ya Xwedê tu ruha dibey û di hînî
Sebir û aramê di dila de diçînî
Tu dikeye mû û nabizdînî

Ya Xwedê riya te rastî ye
Û karê te bi heqî ye
Sura te her ye mixfî ye

Rîya Xwedê min rastî ye
Padşa ye û şik tê nîye
Xwedê melekê bêrî ye
Her tuy xudanê mirwet ê
xudanê şifatê û bereket ê
Rebê dinê û axret ê

Ya xwedê tu melekê erşay
Li hemû kara bi agay
bi hemû dila tu yî hey

Ji qewlê şêx Fexrê bebzer e
Padşayê min yî ekber e
Navê wî ji her û her e

Îlahîyo te ne wekîl e
Ne delîle û ne kefîl e
Ne hevale û ne bedîl e

Îlahîyo te ne tefal e
Ne daye û ne babe û ne kal e
Bêy te hemû tişt yî betal e

Îlahîyo tu di hînî û distînî
Tu dibey û di hînî
Tu rehmekê bi mede bi barînî

Tu dişkînî û di cebirînî
Tu sax dikî û dimirînî
Tu rehmekê bi mede bi barînî

Tû dibey û distînî
Geşdikî û diwerînî
Tu rehmekê bi mede bi barînî

Em di kêmin û Xwedê yî temame (3)”

4 - Em birênin li  “ Qewlê Meha” weha dibêje:

“Êbedet al-Mébûd lift û cemal
Her kesekî tiştek heye li bel
Li axretê her kes li qumaşê xwe di be delal

Evid El-Mébûd libt û cemal nabe finê
Pedşayê min yekî bi tenê
Ew sêwirandibû çendî dinê

Pedşayê min ev dinya sêwirand
dipîva û diqedirand
Hijdeh hizar xulyaqet di nêv de debirand

Pedşê min dur mekan e
Li bawî wa éyan e
Wî hiner kir erd û ezman e

Ewbû cara ji mêj e
Pedşê min lê qedirand şev û roj e
Di nav de dengê behişt û doj e

Di nav de danî heyv û roj e
ji xafilan were û bipîv e
Ewî nizanîbû şemis û Fexrê mîra
Ev dinya ye bi bohsta dipîva

Pedşayê mine Reb El- Semed
Lem yelid û lei yuled
Xelqê rojê, her tû bitenê

Pedşayê min li hukmê xwe î birewa ye
Li ba ezîzê min yê deha ye
Ezîzê min koka vê dinyayê kiriye bay e

Pedşayê min î bixem bû
Ji dira xwe î bi kerem bû
Ewî afirand dûşembû

Pedşayê min î bêrî bû
Neçara vê dinyayê bidestê wî bû
Ewî roj kirne sê ye

Pedşayê min î cebar e
Li ba ezîzê min ferwar e
Ewî çar çarşem û roj kirine çar e

Çarşem rojeke fadil e
Melik Fexredîn afirandiye ji eşq û dil e
Bar tê nebe Însan î xafil e

Pedşayê min î mizênc e
Ev dinya sihet û sênc e
Ewî roj kirine pênce

Pedşayê min î cebar e
Li ba ezîzê min î ferwar e
şeme rojek bû, ji Musa yê min re
Binî emrî kire hinare

Ewî hewr heft roj çêkirin bijimar e
dê werin em padşayî bidin medeh e
Çar îna û sê sê deha
Padşayê min lêkbirastin kirne meh e

Her duwzdeh meh î binav in
şeşî zuhane şeşî bixunav in
Her dduwzdeh meh bi hizreta melik şêxsin bibav in

Ji qewlê Fexrê Zergûn e
Here bin herfe, Here bi nasîn e
Binyata her duwzdeh mehan,
roja dinya ava bûye ev roj kanûn e

Kanûnê ji xwe xeber da
Ez im seqa erda
Ez mafim li ser çi qas dera

Seqa erda ez im
Saya xwe bi tevz im
Bi ferwara mîrê xwe bi lez im

Kanûnê te mal nebe wêran
Tû dom bikî seyane,befran û bangêran
Tê li pêşiya zebûniyan bikî şeran

Ey kanûna ji berî
Sibata reşû reşbenî
Ti mexlûq tê de nadebirî
Tew nizane tu nedostî, ne dijmin î

Sibat dibê sibat im, sibat binav im
Meheke bi ser û çav im
Geh dibarim, geh bitav im

Adar dibê ez adar im
Kilîla çendî behar im
Razgela zebûniyê bijar im

Nîsan dibê adarê xwehê
Min yarek divê ji bedîle
Adar çi kilîl e, ye bi sexî ye,ye bi bexîle
Bexîlê bexîl binave

Eger dom bike seyan û baban ê li goman
çik bike av e

Nîsanê deng dikir e
Bihara xwe dixemlîne bi kesk û sipî,
sor û zere
Ti hedê mehan tune ji min bide xeber e

Gulan dibêje nîsanê xwehêtu meheke pirbêjî
tu ye bi zengî bi qirêjî
Çi ji wê çêlê bikim, Xwedan faf bidoş e
Doman lingê xwe lêxe birêj e

Gulan dibêje ez gulana bi gul im
Ez a bi şalûl û bilbil im
Ez melhema birînên bi kul im

Ez im sexya bi sexyan
Bihar im li çiyan
Li deştan têr dikim birçiyan

Hezîran dibêje gulanê xweh ê
Tu meheke bi extîber ê
Eger padşayî li serê te sist bike hefsarî
Tê kevir û kuçikan bibarî

Gulan dibêje xwehê nesîbî,
ne bidestê min e
Bi destê mîrê mezin e
Teyr jî bi emrir û ferwara wî difir e

Hezîranê deng dihilîl e
Ji mehan navê min havîn e
Ez dibiriqim ser çendî bendê miskîn e

Tîrmeh dibê tîrmeha germ im
Helîmeke nerm im
Bi cexwûn û bi bênder im
Xêreke bê şer im

Êlûn dibê tîrmehê te gotineke xweşdigot e
Te qumaşê xwe bibehakî difirot e
Te gelek bende miskîn ji german disot e

Êlûn dibê ez çendiya mehan im
Ez a bi meclis û reşrihan im
Ez a dayîm ji şems û Fexrê mîra re eyan im

Çirî dibê em dû meh in nav bi çirî
Padşayî em xelat dikirî
Li ser me hene naz û namet û tirî

Çirî dû mehên kamil temam
Li ser me xweşbûne çiqas tam
Payîz mîr e, her dûzdeh meh jê re dibine xulam

Hatî meha nav cebêr a
Li her dûzdeh mehên salê digêr a
Gelek bende û miskîn jê dibînin xêr a

Hatî meha binav remedan e
Li her dûzdeh mehê salê digeran e
Kire xutbe avête ser çendî Îslamê misilman e

Ya me Êzdiyan sidiq û heya durust ser pîşka îman e
Kaniya sipî ji mere nîşan e
Berî ne erd hebû ne ezman e
Ne bar hebû ne binyan e
Xwedê î heq bû, xerqê şêxadî navê
Tawisîmelek ji mere dîn û îman e (3)“