Bersiva pirsên birêz Kemal Tolan

PIRSÊN RASTXWANDIN Û -NIVÎSANDINA TÎPÊN KURDÎ

 (Di vê nivîsê de beşên bi rengên kesk, sor û şîn ji aliyê Mustefa Reşîd ve hatine nivîsandin)

Hêjayan,

ez bi dilxweşî di gelek rûpelên malperên me Kurdan de dibînim ku piraniya wan gelek girîngiyê didine çanda me, xwandin û nivîsandina Kurdî. Ez li gorî dîtina xwe dibêjim, ev karê wan erkekî netewî ye û ji xwe li ser her kurdekî ferz e ku berî her tiştî xwe fêrî nivîsandin û xwandina zimanê Kurdî bike. Bi dîtina min, ji ber ku her yekê(î) ji me li goriya îmkan û zanîna xwe fêrî nivîsandin û xwandina zimanê dayîka xwe buye û hinek kêmasiyên xwandin û nivîsandina me hebin jî normal e.

Wekî dinê ez jî li goriya piratîk û teoriya xwe gelekî xema çanda me dikim û nabêjim ku ez jî zimanzaneyek im. Lê, gava ez li goriya zanebûna xwe li hinek hevok an jî bêjeyên zargotinên me Êzdiyan û sîhûyek deng(tîp)ên di elfabeya Kurdî de didime ber hevûdinê, dibêjim, erê rast e çend deng an jî herf ji elfabeya Kurdî kêm in. Ez na xwazim niha li ser hemû deng an jî herfên(weke: Hε =Ĥ-ĥ, kih- ke, teh-te, reh-re, a-ah-â ûwd.ê) ku di elfabeya me de kêm in rawestim. Lê, ez dixwazim vêga çend nimûnên navan li ber hevûdinê bi rêz bikim û li gorî gumana xwe tîpeke ku kêm e jî weke Є (eh) û Ĥ(ĥe)nîşan bikim (yanjî meriv dikare van dengan bi tîpeke dinê nîşan bike.) Û bi xêra hebûna Înternetê vê pirs û gumana xwe ya ku li ser fêrbûna tîp(herf), axaftin û nivîsandina Kurdî ye ji we hêjayan bikim.

 

Vêca, ji kerema xwe re ka hûn jî guh û bala xwe baş bidine axaftin û nivîsandina van nimûnan, gelo hûn çi cûdetiyê di nava van nimûnan de dibînin?

Gava hûn karibin şîrove û nêrîna xwe çi posîtiv an jî negativ ji bo raya giştî di malpera xwe de bi weşînin anjî ji min re bişînî, ezê gelekî dil xweş bivim.

 

Hêvîdarim hûn di saxî, kar û armancên xwe de her serketî bin.

 

Silav û hurmet

Kemal Tolan

----------------------------------------------------------------------------------------------------

Kekê hêja Kemal Tolan, 

ev dema te xweş be. Min rûpela jorîn kopî kir, ji ber ku ez dixwazin hin peyvan ji aliyê vekîtê (îmlayê) ve sererast bikim.

Te tabloyeke ji serenav û hevenavan nivîsandiye, ku min bi baldarî lê temaşe kir. Ew tîpên ku min di tabloya jorîn de rengê wan sor kiriye, hemû ji zimanê erebî ne. Ji lew re di pileya pêşîn de  tê xuyakirin, ku ev pirsgirêk ne ya zimanê me ye. Bê guman di her zimanekî de hin dengên taybet hene, ku di hin zimanên din de peyda nabin. Ev bi hezarsalan e, ku em û gelê Ereb – û herweha gelên din yên Samî wek Asûrî, Kildanî, Aramî, Cihû û hwd. li tenîşta hev dijîn. Bê guman, bi awayekî sirûştî bandora van zimanan li zimanê me bûye. Ji hêla din ve, bandora zimanê me jî li yên wan bûye.

Hin tîp di elfabeyê de hene, ku bilêvkirina wan ji zimanekî heya bi yê din tê guhertin. Wek nimûne:

1)      Tîpa “s” di zimanê almanî de wek tîpa „z“ ya ku di zimanên din de tê bilêvkirin.

2)      Tîpa “z” di almanî de wek dengê tîpa “c” di peyva “Cäser” de tê bilêvkirin.

3)      Piraniya Almanan (ji bilî Bayern) tîpa “r” wek dengê tîpa “x” di peyva kurdî “axa” de bi lêv dikin.

4)      Tîpa “w” di almanî de dengê tîpa “v” ya kurdî dide, lê belê “w” ya kurdî wek “w” ya înglîzî ye.

5)      Û hwd.

 

Ez dixwazim bi vê yekê bêjim, ku bi bandora zimanên Samî, ew kurdên ku bêtir nêzî wan in, bilêvkirina hin tîpan wek wan dikin. Mîr Celadet Bedirxan dibêje: Kurdên ku qet zimanê erebî nizanin, peyvên erebî yên wek “ibret, ilet û hwd.” bi awayê “hibret, hilet” bi lêv dikirin; yanê “h”-yek dixistin pêşiya tîpa “i”, ku ev deng di erebî de wek dengê “e”yş, yê ku tu dibêjî ye. Bi rastî jî ew kurdên ku pêwendiya wan bi zimanê erebî re çênebûye, navên wek “Hesen, Husên, Heyder, Hemze û hwd.” bi awayê tîpa “h” di peyva “hejar” de bi lêv dikin. Lê belê ewên ku bi erebî dizanin û ev navên han ji Ereban bihîstine, hewl didin, ku weke wan bi lêv bikin.

Em vê yekê di jiyana rojane de jî dibînin. Ew kurdên ku di TV-ên kurdî de diaxivin, gava peyvên almanî dibêjin, mirov yekser dizane, ka ew kes bi zimanê almanî dizane yan na. Bilêvkirina wî(ê) ji peyvên almanî re yekser tê xuyakirin.

Lê belê, kekê Kemal, divêt mirov di zanistiyê de rast û durist be. Ji lew re, divêt ez ji aliyê te ve jî li vê mijarê temaşe bikim û hewl bidim piştgiriya baweriyên te bikim. Heke min ev lîsteya jorîn çêbikira – ji ber ku ez bi zimanê erebî dizanim – minê peyvên ku ji zimanê erebî ne di lîsteyê de nenivîsanda. Ez dixwazim bi vê yekê bêjim, ku mirov dikare lîsteyekê ji peyvên kurdî deyne, ku di wan de piraniyeke kurdan van tîpan bi awayê ku tu dibêjî bi lêv dikin. Du nimûneyên te “ewr û esman » ji wan peyvan in. Ji bo ku ez piştgiriya dîtinên te bikim, peyva „erd“ gelek balkêş e. Ev peyv peyveke kurdî ye (hindo-ewropayî ye, bi almanî: „Erde“, bi înglîzî „Erth“ û hwd.). Tevî ku ev peyv di erebî de jî heye (di qur’anê de jî heye), lê di erebî de bi awayê „erdd“ tê bilêvkirin; yanê tîpa „e“ wek tîpa „e“ ya peyva „ez“, û ne wek tîpa „e“ ya peyva „eyş“ tê gotin. Ev rastî dide xuyakirin, ku gava ereban ev peyv ji zimanê me wergirtiye, hîngê wek „e“-ya „ez“ û ne wek „e“-ya „eyş“ dihate bilêvkirin. Ev yek dîsa dibe wek belgeyek li dijî teoriya te.

Hîngê divêt em bipirsin, heke kurdan berê peyva „erd“ bi awayê „e“-ya „ez“ bi lêv dikir, gelo çima niha piraniyeke mezin bi awayê „e“-ya peyva „eyş“ dibêjin?.

Bersiva vê pirsê divêt bê dîtin û dayîn. Li ba min teoriyeke din heye. Ez dibêjim, bilêvkirina tîpan û peyvan bi awayekî nerm yan hişk, bi awayekî nazik, yan stûr, di her zimanekî de bi awayê jiyana wî gelî ve girêdayî ye. Çiqas jiyan xweş û nazik be, ziman jî ewqas nazik dibe. Heke jiyan hişk û tal be, ziman jî hişk û stûr dibe. Belkî tu û gelek kesên din bi vê teoriyê bawer nekin, lê belê ev baweriya min e. Bê guman, ev pêvajo ne yê rojekê û dudiyan e, jêre xelek dem pêwîst e.

Ez hêvîdar im, ku min bi vî awayê kurt baweriya xwe şîrove kiribe û hatibe fêhmkirin. Heke pêwîst be, mirov dikare vê mijarê hên gelek ji hevdu bikêşîne.

   

Li gel rêz û silavên kurdewarî û birayane

 

Mustefa Reşîd

copyright © 2002-2005 info@pen-kurd.org