Em Kurd tev mina svn ji darek ne !

Kemal Tolan

 

Ber ku ez tkevime nav babet xwe, dibjim xweska fersend dell di destn hinek droknas lkolnvann me Kurd(zd)an de hebna me j karbuna xwe bigihandina ser krayiya riknn aristaniya mirovatiya Mezopotamiya y. Hing me y bidta bizanbuya b ka netew zdiyatiya me iqas kevnare.

Ji bona em keribin ciy hinek valeyn di kironolojiya droka ko qerkirina me Kurdan de hene dagrin piek j droka  resen, ko qerkirina me Kurd zdiyn Xaltiyan agehdar bivin xwe nasbikin, lazime hv ji we hjayan dikim ku hn birnen li nrn avkaniyn di lkolna min ya bi nav ZIDIYAT HAVEYN MIROVATIYA MEZOPOTAMIYA (http://www.pen-kurd.org/kurdi/kemal-tolan/ezdiyati-haveyne-mirovatiya-mezopotamiya.html) y ye. Ev nay w mahn ku min karb di v gotara xwe de hem pirsgirkn droka ko qerkirina me Kurdan zelal bidime xwan. L, min nrna xwe ya ku dibjim zdiyat haveyn mirovatiya Mezopotamiya y ye bitaybet j xizna nasnama gel Kurd e her weha nrna geleg ilimdar, droknas, nvskar, rewenbr rojnamevann navdar, ku di lkoln pirtkn xwe de bi taybet bahsa nav droka zdiyn Xaltiyan kirine zelal dane xwan.

 

Weke ku ez ji van ilimdar, droknas, nvskar, rewenbr rojnamevann navdar fahm dikim, ewan j di nrna xwe de zelal day xwan ku gotina milet Xalt anj Kald, Xald, Xalid, Hald, Halid, Alarod, Khald-Xaldi, Xalid whd., ji wexta dewleta Hurriyan t.

 

 

 

 

   

 

 

                         

dewleta Kurdn Hrr j 4000 sal beriya zayna Hazret sa hebuye. Wexta mparatoriya zdiyn Xaltiyan  di Mezopotamiya y de hilweiya ye unde, d zd(Kurd) ketine bin bandora gelek mparatoriyn weke ya Gut, Kasiyan, Mtaniyan, Nehriyan, Mkiyan, Urartuyan, Mannaiyan, Mediyan, Sassaniyan, Bzansiyan, birnen li naven ser van xertn jor ku ji ber avkan (1) hatine girtin whd.

 

Ji v dem pde, d iqas welat ziman me yekbin j, gelek cdat nezan ne ligoriya daxwaziya me ketiye nava urf, adet, ande, ol geln li Kurdstan hebn. Her weha gelek valeh, nrn an j agahdariyn ne rast li ser ch-war baweriyn li Kurdstan hene tne belakirin.

Min li ser van valeh neheqiyn di droka me de j, di gelek lkolnn xwe de bahsa xesar zilma wan ern ji bo serkeftina metngehkaran, neheq zordariya di wexta destpka ola Zerdet, Yahud, Xirstiyan, Musilmanet yn wek din hatine li nava Kurdstan bela bne, her wusa bahsa zilma ah, xelfe, sultan, paa, mr, beg, wal, axa, jendirme berpirsiyarn hemu baylozxann dewletn dagirker ku li Kurdan zdiyan kirine kiriye. Ev tev j di gelek malper, rojname kovarn me Kurd zdiyan de ji bona agehdariya raya git hatine weandin. Dema hn hjayan karibin li wan birnin ji wan fde bikin kfa min pir b.

Weke min li jor j got, raste bi dehan nivskar, rewenbr, drokzann xerb me Kurdan j li ser dagerkirina welat me, belabn asmlebna milt me nivsandine.

Ji xwe ancax Xwed ten p dizane, b ka keng dagirkerker hatine ketine nava welat me, bav-kaln me endcaran qerkirine, bi dar zor ji hevdin qetandine, end hezar Kurdn ku bac alkar nedane wan kutine, mecbr koa kirine ew birine li hermn cde ku ji l rn wan gelek dr de ji bona berjivendiyn xwe bich kirine.

Vca, ez v car j biime nava hinek zargotinn me ye din guhdar bikim birnim, b ka end delln droknas lkolnvann din hene ku li ser kronolojiya droka ko qerkirina me Kurdan digihjine hevdin ez wan j pk we dost hevaln hja bikim.

Ez gelek dil xweim ku hinek  nivskar, rewenbr drokzann Kurdn me ye Anadoliya navn j li ser ol koberiya bav kaln xwe di malpera http://www.xelkedondurma.com ,    http://www.birnebun.com ,  http://www.golyazibirligi.com   hwd. de dinivsin.

Weke ku ez  ji zargotin nrna hinek van nivskar, rewenbr drokzann Kurdn me ye Anadoliya navne j fam dikim, ev rzdaran j weke nrna min didine xwan dibjin, piraniya piyn Kurdn Anadoliya navn j ji herma mrgeha milet Xalt anj Kald, Xalikan, Xald, Xalid, Hald, Halid, Alarod, Khald-Xaldi, Xalid, Xalta, Xald (rart) Serhed, derdora Wan (http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_g_html/xalikan_bolge.html) whd. hatine Anadoliy heta hinek j ola bav-kaln xwe ye kevn ekere dikin.

Ez niha dixwazim end malik(paragraf)an ji wan nrnn wane balk weke gotinn wan e orgnal pk we hjayan bikim.

Ev birayn hja j dibjin:

1 - Hinek rspyn me wiha dibjin, Serokn Era ji hev heznedikir hevdu bik didtin, ji hev lome gazin dikirin." Li odeyek an li civatek li ser tuneye er dertxistin ji hev bi dehan nsan dikutin. Elbet di vir da rola slamiy j pir b. Eretn Anadoliy bi piran ji mezheba Henef (Sn bn) Nedixwastin ku digel mezheb din bijn. ro em dibnin xbizn li aliyek ne. Ew mezheba ahf ne. Dimil li aliyek ne ahf Henef ne. Tkiliyn xwe pir bi hev re pir tunen. Di nava civata Kurdn Anadoliy de Kurdn zid Elew j gelek hebne. L wan ji tirsan re deng xwe dernetxistine. Giran giran ew j derbas aliy Sniya dibn.

Hetan saln 1950-60 an de h opa zdiya li ser Kurdn Anadoliy heb. Sng singo dilistin, agirn mezin vtxistin di dor w agir re govend dikandin kilam distiran. Digotin, av li gir neke, ocax te kur bibe. Ber xwe berve roj dikirin, dua dixwandin. Ber xwe berve hv dikirin, du dixwandin. Gava ku jina por dikirin, por wan ku diwe veer dikirin, digotin guneh v por veerin. Gava ku me xaniyn xwe dixelandin ji nav bi alan por jina derdiket.

Kal min digot, Ew iy lo hn wek zdiya serhikin. Min carek ji w pirs got, Kalo ima zd ewqas ser hiik bne? Kur min, me dn/ola Mihemed qabul kir. L wan qabul nekirin,li ser dn/ola xwe man. Mnakn wiha gelek in.

Qadr Cemil Paa j ji bona Gawestiya wiha dibje, di kovara Hawar da. "Ber sed sal pir Kurmanca kober bn. Havn xwe li iyayn Kurdistan n heftreng dema xwe di nav gul gullkan da derbasdikirin. Pz dewarn xwe dierandin. Zivistan j ber xwe didan ciyn dine germ. Ji frat heta Dicl li v det hana fireh c c koer dihatin. Di v yin hatina koemal da gayn zexm xurt hr mrn maln wan hildigirtin. Yekcaran end malan ji ber qelsbna gayn xwe nedikaribn tev hla xwe bimein. Ji wan vediqetin, di ck tr av giya da end rojn xwe dibihartin. Pa din digehtin heval hogirn xwe. Qebla Seyitxan j yek ji wan e b. Mnak hinek j iya dadikevin li deta Drk dimnin /man. Yn ku li dora Drk man qebla Rta ye. Bi Xerecanan ve pismam hev in." - Berdewama v gotara balk hja gelek weke v girng j di avkan (2) an de ye .

2 - Gerok bi nav deng MOTK wiha dibje di branin xwe de, Kurd her tim cran Ereb Farisan bn. Ji bo ku wan ji ser axa xwe biajon sal s ar cara r dibirin ser Kurda. Konn wan diewtandin li ber deriy wan i heb ew dibirin ji xwe re. Ji Kurdan re ciyek bi ten ma b. Ew j iya bn. Stara xwe dikirin iya."

Em Kurdn ku li derdorn Anker, Qony bich bne ji 12 a ereta hatine avakirin. Li gor hinek rspya bav wan eretan yek bne, diy wan cuda bne. Yan dibje serok Re ya bi danzde jinan re zewiciy. Ji her jinek kurek w bye. Ew her yek by serok eiretek. ro iqas kurd li derdora Qony, Anker Kirehr hene hem hevd nasdikin ji hev keik birine lawik zewicandine. Ew hem xism eqrebay hevin.

1- Sevk, 2- Bilk, 3- Mfk, 4- Xelk. 5- Omer, 6- Celk, 7- Cudk, 8- Terk,
9- Nasirl, 10- Mamit, 11- xik, 12- Sawed. -
Berdewama v gotara balk hja gelek weke v girng j di avkan (3) an de ye .

3 - Weke hinek urf adetn di nava Kurden Aksaray de hene didine xwan, dibe ku pyn wan j zd bin. belk Kurdn zd yn herma Ankara li derdora Sincan bich bne j merivn hevdin bin.. wergera ji tirk:K.T. - Berdewama v gotara balk hja gelek weke v girng j di avkan (4) an de ye .

4 Droka Glyaz y :  Ev gotara birz Yusuf Topal  j bi ziman Tirk ye li goriya dtina min, divirde j gelek ekere zelal xwan dibe ku,  ciy l Ern Xelikan j derketine j navenda herma mrgeha Xaltiya ye baweriya gelek piyn wan j zdiyat buye. Berdewama v gotara balk hja gelek weke v girng j di avkan (5) an de ye .

 Vca, gava ez li hinek  lkoln pirtkn nivskar, rewenbr drokzann Kurdn me yen ku ko nava deweletn Sovyeta ber kirine dirnim, dibnim ew j di nrn berhemn xwe de didine xwan ku,  ciy l rn wan j derketine j navenda herma mrgeha Xaltiya(Serhed) ye baweriya piraniya piyn wan j zdiyat buye.

Em birnen drokzan Kurd Prof. akir Xudoy Mihoyan li ser piyn xwe we dibje:

 

Piyn min ji Qers hatine. S pln koberan ji Qers hermn derdor w hatine, li Ermenstan herma Elegez derdor w bi ch bne. Li herma Elegez yanzdeh gundn Kurda hene. Li nahiya Tald dsa yanzdeh gund hene. L Kurd li wira, li syan kmtir in. Kurd mayn, Kurdn zd, ew j li nahiyeka deta Ararat dijn.

Pla pn, di saln 1854-56a, di er Rusa Tirka de hatine. Bingeha gund me Elegez j, di saln 1850 de hatiye dann. imku kal min rehmet digot wek ku pey er Rus Rom du sal, s sal derbas bye, ez bme. Me j hesab dikir derdiket, ku di sala1856-1857an de hatine.

Pla diduya dsa saln 1877-1878an de hatine. Pla sisiya j wext er Cihan y Yekemn da hatine. Sala 1918 an de Rum hatiye, ew dem er Ermeniya Tirka b, hn dizanin w dem kesek nedizan ka i diqewime, ne radyo, ne j televizyon heb.(6)

Ji xwe gelek ji me ba dizann ku, hna gelek xuk birayn me ye nivskar, rewenbr drokzann v herm j bi dehan kitb berhemn qedir buha li ser kronolojiya droka ko qerkirina bav-kaln me nivsandine. Ez teva j bi dil can proz dikim dibjim, bila Xwed Tawis-Melek xizmeta wan hjayan qebl bike bejna xwe li ber tevan ditewnim.

Vca ji ber tengaya ch, ez naxwazim nrna xwe ya(birnen li avkan. 7 Rpel:26- 70)ku min derheq  drok, ch, war, r, l, qeble rewa mrgeha Xaltiya de nivsandiye ya  di virde dsa birz bikim. Ez di dewsa xwe de ch bidime nrna mamoste biray xwe Dr.Esker Boyk ew j weha dibje:

Ew ern kurdn zd li dor kjana ev lkoln hatye kirin xwe ra dibjin Xalt. Ber ber da, heta van saln dew, wan era heyta xwe li der-dorn bajarn Srt, Batman,qeza Qurtelan, Erh, Biry xwey dikirin. Li bin zor zulm, helandin da iqas di hesav wan warn wan km dibn, goveka wan teng dib. Van 15-20 saln dewy bi masay c wern xwe berdan hatine Ewropay, xazma Almanyay.

 Wext da mrgeha Xalta li nav Kurdistan da mreheke mezin, bi hz bye. Di av da ev end ern mezin bne: Qizil, Niqb, Xendeq, Berek, Anqos hinekn bike usa awa Bisiyan, Biletin, Emeran, Mamerean hvd. Ji van hinek niha li ser bawarya zdty nnin

 

 awa t zann, wextek, hela 1300 sal li ber zayn, li der dor goln Wan, rmyay iyay Ararat hukumdarke mezin bye heta sala 585an dom kirye. Drok da ew bi nav Xald (rart) eyane. Gelo navbera nav w dewlet nav van ern Kurdn zd da girdanek heye,yan na?Ji bo dest me da delln anegor tune ne, em v pirs bihlin drokzanan pawexty ra.

L bjim, hela ez zarok bm,kal gund me j oda  da dicivyan, diaxivn, rok digotin, li ser gelek babetan xeber didan.. Ji haj hatinyna cihan j km hebn.Xwend j nbn.Wana ne droka cihan zanib, ne j haj titn kevnar lkolnn zanyar, arxolojy medenyeta Mzopotamyay hebni ji kal-bavn xwe bihstibn, derheqa wan titan da gil dikirin. Digotin qebla me, ya Bela j Xalt neNav end qebln din j didan, ku li nav zdyn Ermenistan da hebn (nav wan bra min da nemane). Wan ji mna kaln van eran digotin Xalt nav er, yan qebl nne, Xalt nav were, cye Eger nav war e, usane  wana herma xwe, welat  xwe ra gotine Xalta. Gelo nav Xelat j ( Span  Xelat ) ji w nav nay?. awa zd br xwe dibjin hem qebln zdyan Xalt nnin, usa ne bi bawarya min, di bingeha Kurdan da (Kurdn zd j nav da) gelek civak, medenyet aristanyn crbicr yn w herem rol lstine.

L gelo Kurdn w herem, yn Musulman ima xwe ra navjin XaltBi texmna min li nav wan da ev nav hatye brkirin, sebeb ewe drok j w dide zbatkirin ji pey qulibandin ra kurdan btir koka xwe nkar kirine hela gelek malmezinan koka xwe birine malbetn navdarn gel oln desthilatdar va girdane.

 T texmnkirin, di dema xwe da mrgeha Xalta mezin bi hz bye. Saln 1820-1850- ern mezin, y li w herem ev bne: Qizil, Niqb, Xendeq, Anqos, Berek. Ji bo kilam branna da nav wan t brann. Mezinay li w herem Mrzik Zaza mr qesra Ridiwan, serok Qizilyany kirye. Pra j lkolnn drok derdixine hol ku le mezin bye li nav axa- begn fodal da parevekir bye. Hevgirtin tifaqa  xurt j tune bye.

 Ji bo belgn drok derheqa mezinay, hesav evdn zd, gund warn w mrgeh da dest me da tune, em j wan melmeta tnin, kjan hevkar me Kemal Tolan ji dev mezinn w herem top kirye weandye. B ik hinek a dibe v nivsar da, awa di nirxandina da usa j hesav navn gundn zdyan da hebin, l rastk sed sede, ku w dem hesav gundn Kurdn zd y w herem ji evn nivsar pirtir bne Gelek guhestinn mezin jyana w herem, jyana zdya da bne, dest zulm zor, qir bir goveka zdtay teng bye Mnakke bik em ji drok bnin: Dema fermana Sultan Mehemed I da Red paa r dibe li ser Kurdistan, w r da ew 40 hezar zd kutine (Dr. P. Mllr Smons, Drch Armnn, Krdstan und Mzopotamien; Meinz 1897.)

 Eger her gundek zdya da 400 nefer j b hesavkirin, usa ne tek w r da 100 gunden zdya hatine wrankirin, li ser ry dinyay unda bneL iqas welgerya ne? (8)

Bel bi rast dil min hj dixwaze, ku ez di lkolnn xwe de bersiva gelek pirsanan bidim. Her weha iqas navn l rn me Kurdn li chan belabne yn hj li ser axa bav-kalan hene bidime berhevdin bibjim birnn xuk birayn min, her iqas dijminn ol netewa me navn me li goriya berjivendiyn xwe guhastibin j, em Kurd tev svn ji darek ne. Hem kultur, ande, ol, l-rn me j gul beybn li derdora dara w sv ne. Bel ez ibikim, hna ew quweta min e ku van tevan bnime ser hevdin kombikim tune ye. L, ez ji bo v armanc ji Xwed hv dikim, ku fersend tifaqa nivskar, rewenbr, zahne, droknas lkolnvann me Kurd(zd)an j hna mezintir bive ew j karbin ji bona peroja zarokn me temamiya kronolojiya droka  dagerkirina welat me, bawer, belabn(asmlebn), ko qerkirina  me Kurdan hna tir zelaltir bidine nasandin valeyn di droka me de sererast bikin.

 

avkan

1.      Mehrdad R. Zady, Bir el Kitabi KRTLER- Weann Doz sala 2004, rpel :72,80

2.       Hesen Al -  http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_a_html/akbal/em_ji_ku_hatin.htm

3.       Hesen Al -  http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_a_html/akbal/em_ji_ku_hatin_2.htm

4.       Mem Hileciki - http://www.birnebun.com/birnneu/birn7/aksaray.htm

5.       Yusuf Topal - http://www.golyazibirligi.com Tarih

  1. Prof.akir Xudoy Mihoyan- http://www.demanu.com.tr/arsiv/18_07_2006_162sy/sir_dirokzane_kurd_mihoyan.htm -

7.       Kemal Tolan, Hebn Tnebna zdiyan Tev Romann Zindne- Weann Deng zdiyan 2000.

8.       Esker Boyk- zdiyat  Fermann re  Mrzik Zaza  Rpel:193-194 - Ji weenen Deng zdiyan 2006

Kemal Tolan

 29.07.06

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org