Em Kurd tev mina sêvên ji darekê ne !
Kemal Tolan
Berî
ku ez têkevime nav babetê xwe, dibêjim xweska fersend û delîl di destên
hinek dîroknas û lêkolînvanên me Kurd(Êzdî)an de hebûna û me jî
karîbuna xwe bigihandina ser kûrayiya riknên þaristaniya mirovatiya
Mezopotamiya yê. Hingê me yê bidîta û bizanîbuya bê ka netew û Êzdiyatiya
me çiqasî kevnare.
Ji
bona em keribin ciyê hinek valeyên di kironolojiya dîroka koç û
qerkirina me Kurdan de hene dagrin û piçekî jî dîroka resenî,
koç û qerkirina me Kurd û Êzdiyên Xaltiyan agehdar bivin û xwe
nasbikin, lazime û hêvî ji we hêjayan dikim ku hûn birênen li nêrîn
û çavkaniyên di lêkolîna min ya bi navê ÊZIDIYATÎ
HAVEYNÊ MIROVATIYA MEZOPOTAMIYA
(http://www.pen-kurd.org/kurdi/kemal-tolan/ezdiyati-haveyne-mirovatiya-mezopotamiya.html)
yê ye. Ev nayê wê mahnê ku min karîbû di vê gotara xwe de hemû
pirsgirêkên dîroka koç û qerkirina me Kurdan zelal bidime xwanê. Lê,
min nêrîna xwe ya ku dibêjim Êzdiyatî haveynê mirovatiya Mezopotamiya
yê ye û bitaybetî jî xizna nasnama gelê Kurd e û her weha nêrîna
geleg ilimdar,
dîroknas, nîvîskar, rewþenbîr û rojnamevanên navdar, ku di lêkolîn
û pirtûkên xwe de bi taybetî bahsa nav û dîroka Êzdiyên Xaltiyan
kirine zelal dane xwanê.
Weke
ku ez ji van ilimdar, dîroknas, nîvîskar, rewþenbîr û rojnamevanên
navdar fahm dikim, ewan jî di nêrîna xwe de zelal dayê xwanê ku gotina
miletê Xaltî anjî „Kaldî“, „Xaldî“, „Xalidî“, „Haldî“,
„Halidî“, „Alarodî“, „Khaldî-Xaldi“, „Xalid“ û whd., ji
wexta dewleta Hurriyan tê.
Û
dewleta Kurdên Hûrrî jî 4000 sal beriya zayîna Hazretî Îsa hebuye. Wexta
Împaratoriya Êzdiyên Xaltiyan di
Mezopotamiya yê de hilweþiya ye þunde, êdî Êzdî(Kurd) ketine bin
bandora gelek împaratoriyên weke ya Gutî, Kasiyan, Mîtaniyan, Nehriyan,
Mûþkiyan, Urartuyan, Mannaiyan, Mediyan, Sassaniyan, Bîzansiyan, birênen
li naven ser van xerîtên jorê ku ji ber çavkanî (1) hatine girtin û
whd.
Ji
vê demê û pêde, êdî çiqas welat û zimanê me yekbin jî, gelek cûdatî
û nezanî ne ligoriya daxwaziya me ketiye nava urf, adet, çande, ol û gelên
li Kurdîstanê hebûn. Her weha gelek valehî, nêrîn an jî agahdariyên
ne rast li ser cîh-war û baweriyên li Kurdîstanê hene û têne
belakirin.
Min
li ser van valehî û neheqiyên di dîroka me de jî, di gelek lêkolînên
xwe de bahsa xesar û zilma wan þerên ji bo serkeftina metîngehkaran,
neheqî û zordariya di wexta destpêka ola Zerdeþtî, Yahudî, Xirîstiyanî,
Musilmanetî û yên wekî dinê hatine li nava Kurdîstanê bela bûne, her
wusa bahsa zilma þah, xelîfe, sultan, paþa, mîr, beg, walî, axa,
jendirme û berpirsiyarên hemu baylozxanên dewletên dagirker ku li Kurdan
û Êzdiyan kirine kiriye. Ev tev jî di gelek malper, rojname û kovarên
me Kurd û Êzdiyan de ji bona agehdariya raya giþtî hatine weþandin.
Dema hûn hêjayan karibin li wan birênin û ji wan fêde bikin kêfa minê
pir bê.
Weke
min li jorê jî got, raste bi dehan nivîskar, rewþenbîr, dîrokzanên
xerîb û me Kurdan jî li ser dagerkirina welatê me, belabûn û asîmlebûna
miltê me nivîsandine.
Ji
xwe ancax Xwedê tenê pê dizane, bê ka kengî dagirkerker hatine ketine
nava welatê me, bav-kalên me çendcaran qerkirine, bi darê zorê ji hevûdinê
qetandine, çend hezar Kurdên ku bac û alîkarî nedane wan kuþtine, mecbûrî
koça kirine û ew birine li herêmên cûde ku ji êl û êþîrên wan
gelekî dûr de ji bona berjivendiyên xwe bicîh kirine.
Vêca,
ezê vê carê jî biçime nava hinek zargotinên me ye dinê guhdarî bikim
û birênim, bê ka çend delîlên dîroknas û lêkolînvanên dinê hene
ku li ser kronolojiya dîroka koç û qerkirina me Kurdan digihîjine hevûdinê
û ezê wan jî pêþkêþî we dost û hevalên hêja bikim.
Ez
gelekî dil xweþim ku hinek nivîskar,
rewþenbîr û dîrokzanên Kurdên me ye Anadoliya navîn jî li ser ol û
koçberiya bav û kalên xwe di malpera http://www.xelkedondurma.com
, http://www.birnebun.com
, http://www.golyazibirligi.com
û hwd.ê de dinivîsin.
Weke
ku ez ji zargotin û nêrîna
hinek van nivîskar, rewþenbîr û dîrokzanên Kurdên me ye Anadoliya navîne
jî fam dikim, ev rêzdaran jî weke nêrîna min didine xwanê û dibêjin,
piraniya pêþiyên Kurdên Anadoliya navîn jî ji herêma mîrgeha miletê
Xaltî anjî „Kaldî“, „Xalikan“, „Xaldî“, „Xalidî“,
„Haldî“, „Halidî“, „Alarodî“, „Khaldî-Xaldi“,
„Xalid“, „Xalta“, „Xaldî (Ûrartû)” Serhedê,
derdora Wan ê (http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_g_html/xalikan_bolge.html)
û whd.ê hatine Anadoliyê û heta hinek jî ola bav-kalên xwe ye kevn eþkere
dikin.
Ez
niha dixwazim çend malik(paragraf)an ji wan nêrînên wane balkêþ û
weke gotinên wan e orgînal pêþkêþî we hêjayan bikim.
Ev
birayên hêja jî dibêjin:
1
- „Hinek rûspîyên me wiha dibêjin, ”Serokên Eþîra ji hev
heznedikir û hevdu biçûk didîtin, ji hev lome û gazin dikirin." Li
odeyekê an li civatekê li ser tuneye þer dertêxistin ji hev bi dehan însan
dikuþtin. Elbet di vir da rola Îslamiyê jî pir bû. Eþîretên Anadoliyê
bi piranî ji mezheba Henefî (Sûnî bûn) Nedixwastin ku digel mezhebê
din bijîn. Îro em dibînin Þêxbizînî li aliyekî ne. Ew mezheba Þahfî
ne. Dimilî li aliyekî ne Þahfî û Henefî ne. Têkiliyên xwe pir bi hev
re pir tunen. Di nava civata Kurdên Anadoliyê de Kurdên Êzidî û Elewî
jî gelek hebûne. Lê wan ji tirsan re dengê xwe dernetêxistine. Giran û
giran ew jî derbasî aliyê Sûniya dibûn.
Hetanî
salên 1950-60 an de hê þopa Êzîdiya li ser Kurdên Anadoliyê hebû. Sîng
singo dilistin, agirên mezin vêtêxistin û di dor wî agirî re govend
dikþandin û kilam distiran. Digotin, ”avê li êgir neke, ocaxî te kur
bibe.” Berî xwe berve rojê dikirin, dua dixwandin. Berî xwe berve hîvê
dikirin, duê dixwandin. Gava ku jina porê þê dikirin, porê wan î ku
diweþî veþer dikirin, digotin ”gunehê vî porî veþerin.” Gava ku
me xaniyên xwe dixelandin ji nav bi çalan porê jina derdiket.
Kalê
min digot, ”Ew çiyê lo hûn wek Êzîdiya serhîþikin.” Min carekî
ji wî pirsî got, ”Kalo çima Êzîdî ewqas ser hiþik bûne? ”Kurê
min, me dîn/ola Mihemed qabul kir. Lê wan qabul nekirin,li ser dîn/ola
xwe man.’ Mînakên wiha gelek in.
Qadrî
Cemil Paþa jî ji bona Gawestiya wiha dibêje, di kovara Hawarê da.
"Berî sed salî pirê Kurmanca koçber bûn. Havînê xwe li çiyayên
Kurdistanê ên heftreng dema xwe di nav gul û gulîlkan da derbasdikirin.
Pêz û dewarên xwe diçerandin. Zivistanê jî berê xwe didan ciyên dine
germ. Ji fêrat heta Diclê li vê deþtê hana fireh cî cî koçer
dihatin. Di vê çûyin hatina koçemalî da gayên zexm û xurt û hûr mûrên
malên wan hildigirtin. Yekcaran çend malan ji ber qelsbûna gayên xwe
nedikaribûn tevî hêla xwe bimeþin. Ji wan vediqetin, di cîkî têr av
û giya da çend rojên xwe dibihartin. Paþê diçûn digehþtin heval û
hogirên xwe. Qebîla Seyitxan jî yek ji wan e bû. Mînak hinek jî çiya
dadikevin li deþta Dêrîkê dimînin /manê. Yên ku li dora Dêrîkê manê
qebîla Rûta ye. Bi Xerecanan ve pismamê hev in." -
Berdewama vê gotara balkêþ û hêja gelekî weke vê girîng jî di çavkanî
(2) an de ye .
2
- „ Gerokê bi nav û deng MOTKÎ wiha dibêje di bîraninê xwe de,
”Kurd her tim cîranê Ereb û Farisan bûn. Ji bo ku wan ji ser axa xwe
biajon salê sê çar cara êrîþ dibirin ser Kurda. Konên wan diþewtandin
û li ber deriyê wan çi hebû ew dibirin ji xwe re. Ji Kurdan re ciyekî
bi tenê ma bû. Ew jî çiya bûn. Stara xwe dikirin çiya."
Em
Kurdên ku li derdorên Ankerê, Qonyê bicîh bûne ji 12 a eþîreta
hatine avakirin. Li
gor hinek rûspîya bavê wan eþîretan yek bûne, diyê wan cuda bûne.
Yanî dibêje serokê Reþû ya bi danzde jinan re zewiciyê. Ji her jinekê
kurekî wî bûye. Ew her yek bûyê serokê eþiretekê. Îro çiqas kurd
li derdora Qonyê, Ankerê û Kirþehrê hene hemû hevdû nasdikin û ji
hev keçik birine û lawik zewicandine. Ew hemû xism û eqrebayê hevin.
1-
Sevkî, 2- Bilkî, 3- Mîfkî, 4- Xelkî. 5- Omerî, 6- Celkî, 7- Cudkî,
8- Terkî,
9- Nasirlî, 10- Mamitî, 11- Þêxikî, 12- Sawedî. “ - Berdewama
vê gotara balkêþ û hêja gelekî weke vê girîng jî di çavkanî (3)
an de ye .
3
- “Weke hinek urf û adetên di nava Kurden Aksaray ê de hene û didine
xwanê, dibe ku pêþîyên wan jî Êzdî bin. Û belkî Kurdên Êzdî yên
herêma Ankara û li derdora Sincan ê bicîh bûne jî merivên hevûdinê
bin….. wergera ji tirkî:K.T.” - Berdewama vê gotara balkêþ û hêja
gelekî weke vê girîng jî di çavkanî (4) an de ye .
4
– Dîroka Gölyazý yê : Ev
gotara birêz Yusuf Topal jî
bi zimanê Tirkî ye û li goriya dîtina min, divirde jî gelekî eþkere
û zelal xwanê dibe ku, ciyê
êl û Eþîrên Xelikan jê derketine jî navenda herêma mîrgeha Xaltiya
ye û baweriya gelek pêþiyên wan jî Êzdiyatî buye. Berdewama vê
gotara balkêþ û hêja gelekî weke vê girîng jî di çavkanî (5) an de
ye .
Vêca,
gava ez li hinek
lêkolîn
û pirtûkên nivîskar,
rewþenbîr û dîrokzanên Kurdên me yen ku koçî nava deweletên Sovyeta
berê kirine dirênim, dibînim ew jî di nêrîn û berhemên xwe de didine
xwanê ku,
ciyê êl û êþîrên wan jê derketine jî navenda herêma mîrgeha
Xaltiya(Serhedê) ye û baweriya piraniya pêþiyên wan jî Êzdiyatî
buye.
Em
birênen dîrokzanê Kurd Prof. Þakirê Xudoyê Mihoyan li ser pêþiyên
xwe we dibêje:
“Pêþiyên
min ji Qersê hatine. Sê pêlên koçberan ji Qersê û herêmên derdorê
wî hatine, li Ermenîstanê herêma Elegez û derdorê wê bi cîh bûne.
Li herêma Elegezê yanzdeh gundên Kurda hene. Li nahiya Talîdê dîsa
yanzdeh gund hene. Lê Kurd li wira, li Êsyan kêmtir in. Kurdê mayîn,
Kurdên Êzîdî, ew jî li nahiyeka deþta Araratê dijîn.
Pêla
pêþîn, di salên 1854-56’a, di þerê Rusa û Tirka de hatine. Bingeha
gundê me Elegez jî, di salên 1850’ê de hatiye danînê. Çimku kalê
minê rehmetî digot “wekî ku pey þerê Rus û Romê du sal, sê sal
derbas bûye, ez bûme.” Me jî hesab dikir û derdiket, ku di
sala1856-1857’an de hatine.
Pêla
diduya dîsa salên 1877-1878’an de hatine. Pêla sisiya jî wextê þerê
Cihanê yê Yekemîn da hatine. Sala 1918 an de Rum hatiye, ew dem þerê
Ermeniya û Tirka bû, hûn dizanin wî demî kesekî nedizanî ka çi
diqewime, ne radyo, ne jî televizyon hebû.”(6)
Ji
xwe gelek ji me baþ dizanên ku, hîna gelek xuþk û birayên me ye nivîskar,
rewþenbîr û dîrokzanên vê herêmê jî bi dehan kitêb û berhemên
qedir buha li ser kronolojiya dîroka koç û qerkirina bav-kalên me nivîsandine.
Ez teva jî bi dil
û can pîroz dikim û dibêjim,
bila Xwedê û Tawisî-Melek xizmeta wan hêjayan qebûl bike û bejna xwe
li ber tevan ditewînim.
Vêca
ji ber tengaya cîh, ez naxwazim nêrîna xwe ya(birênen li çavkanî. 7 Rûpel:26-
70)ku min derheqê dîrok, cîh,
war, êþîr, êl, qebîle û rewþa mîrgeha
Xaltiya de nivîsandiye
ya di virde dîsa birêz bikim.
Ezê di dewsa xwe de cîh bidime nêrîna
mamoste û birayê xwe Dr.Eskerê Boyîk û ew jî weha dibêje:
“Ew
eþîrên kurdên êzdî li dor kîjana ev lêkolîn hatye kirin xwe ra dibêjin
Xaltî. Berê berê da, heta van salên dewî, wan eþîra heyîta xwe li
der-dorên bajarên Sêrtê, Batmanê,qeza Qurtelanê, Erûhê, Biþêryê
xweyî dikirin. Li bin zor û zulm, helandinê da çiqas diçû hesavê wan
û warên wan kêm dibûn, goveka wan teng dibû. Van 15-20 salên dewyê bi
masayî cî û werên xwe berdan hatine Ewropayê, xazma Almanyayê.
Wextê da mîrgeha Xalta li nav Kurdistanê da mîreheke
mezin, û bi hêz bûye. Di av da ev çend eþîrên mezin bûne: Qizilî,
Niqîbî, Xendeqî, Berekî, Anqosî û hinekên biçûke usa çawa Bisiyan,
Biletinî, Emeran, Mamereþan û hvd. Ji van hinek niha li ser bawarya êzdîtyê
nînin…
Çawa tê zanîn, wextekê, hela 1300 sal li berî zayînê,
li der dorê golên Wanê, Ûrmyayê û çiyayê Araratê hukumdarîke mezin
çê bûye û heta sala 585–an dom kirye. Dîrokê da ew bi navê Xaldî (Ûrartû)
eyane. Gelo navbera navê wê dewletê û navê van eþîrên Kurdên êzdî
da girêdanek heye,yan na?Ji bo dest me da delîlên anegor tune ne, em vê
pirsê bihêlin dîrokzanan û paþwextîyê ra.
Lê
bêjim, hela ez zarok bûm,kalê gundê me jî oda
da dicivyan, diaxivîn, çîrok digotin, li ser gelek babetan xeber
didan.. Ji haj hatinçûyîna cihanê jî kêm hebûn.Xwendî jî nîbûn.Wana
ne dîroka cihanê zanibû, ne jî haj tiþtên kevnar û lêkolînên
zanyarî, arxolojyê û medenyeta Mêzopotamyayê hebûn…Çi ji kal-bavên
xwe bihîstibûn, derheqa wan tiþtan da gilî dikirin. Digotin qebîla me,
ya Bela jî Xaltî ne…Navê çend qebîlên din jî didan, ku li nav êzdîyên
Ermenistanê da hebûn (navê wan bîra min da nemane). Wan ji mîna kalên
van eþîran digotin Xaltî navê eþîrê, yan qebîlê nîne, Xaltî navê
were, cîye… Eger navê war e, usane
wana herêma xwe, welatê xwe
ra gotine Xalta. Gelo navê Xelatê jî ( Sîpan
Xelat ) ji wî navî nayê?. Çawa Êzdî br xwe dibêjin hemû qebîlên
êzdîyan Xaltî nînin, usa ne bi bawarya min, di bingeha Kurdan da (Kurdên
êzdî jî nav da) gelek civak, medenyet û þaristanyên cûrbicûr yên wê
heremê rol lîstine.
Lê
gelo Kurdên wê heremê, yên Musulman çima xwe ra navêjin Xaltî…Bi
texmîna min li nav wan da ev nav hatye bîrkirin, sebeb ewe û dîrok jî wê
dide îzbatkirin ji pey qulibandinê ra kurdan bêtir koka xwe înkar kirine
û hela gelek malmezinan koka xwe birine malbetên navdarên gel û olên
desthilatdar va girêdane.
Tê texmînkirin, di dema xwe da mîrgeha Xalta mezin û bi hêz
bûye. Salên 1820-1850-î eþîrên mezin, yê li wê heremê ev bûne:
Qizilî, Niqîbî, Xendeqî, Anqosî, Berekî. Ji bo kilam û bîranîna da
navê wan tê bîranîn. Mezinayî li wê heremê Mîrzikê Zaza mîrê
qesra Ridiwanê, serokê Qizilyanyê kirye. Pêra jî lêkolînên dîrokî
derdixine holê ku êle mezin bûye û li nav axa- begên fêodal da
parevekirî bûye. Hevgirtin û tifaqa
xurt jî tune bûye.
Ji bo belgên dîrokî derheqa mezinayî, hesavê evdên Êzdî,
gund û warên wê mîrgehê da destê me da tune, em jî wan melûmeta tînin,
kîjan hevkarê me Kemal Tolan ji devê mezinên wê heremê top kirye û weþandîye.
Bê þik hinek þaþî dibe vê nivîsarê da, çawa di nirxandina da usa jî
hesav û navên gundên êzdîyan da hebin, lê rastîk sedî sede, ku wê
demê hesavê gundên Kurdên êzdî yê wê heremê ji evên nivîsar
pirtir bûne… Gelek guhestinên mezin jîyana wê heremê, û jîyana Êzdîya
da bûne, dest zulm û zorê, qir û birê goveka êzdîtayê teng bûye…
Mînakêke biçûk em ji dîrokê bînin: Dema fermana Sultan Mehemedê I da
“Reþîd paþa êrîþê dibe li ser Kurdistanê, wê êrîþê da ewî 40
hezar Êzdî kuþtine…” (Dr. P. Müllêr Sîmonîs, Dûrch Armênîên,
Kûrdîstan und Mêzopotamien; Meinz 1897.)
Eger her gundekî Êzdîya da 400 nefer jî bê hesavkirin,
usa ne tek wê êrîþê da 100 gunden Êzdîya hatine wêrankirin, li ser rûyê
dinyayê unda bûne…Lê çiqas welgerya ne? “(8)
Belê
bi rastî dilê min hêjî dixwaze, ku ez di lêkolînên xwe de bersiva
gelek pirsanan bidim. Her weha çiqas navên êl û êþîrên me Kurdên li
cîhanê belabûne û yên hêjî li ser axa bav-kalan hene bidime berhevûdinê
û bibêjim birênên xuþk û birayên min, her çiqas dijminên ol û
netewa me navên me li goriya berjivendiyên xwe guhastibin jî, em Kurd tev
sêvên ji darekê ne. Hemû kultur, çande, ol, êl-êþîrên me jî gul
û beybûnê li derdora dara wê sêvê ne. Belê ez çibikim, hîna ew
quweta min e ku van tevan bînime ser hevûdinê kombikim tune ye. Lê, ez
ji bo vê armancê ji
Xwedê hêvî dikim, ku fersend û tifaqa nivîskar, rewþenbîr, zahne, dîroknas
û lêkolînvanên me Kurd(Êzdî)an jî hîna mezintir bive û ew jî karîbin
ji bona pêþeroja zarokên me temamiya kronolojiya dîroka dagerkirina welatê me, bawerî, belabûn(asîmlebûn), koç
û qerkirina me Kurdan hîna
çêtir zelaltir bidine nasandin û valeyên di dîroka me de sererast
bikin.
Çavkanî
1.
Mehrdad R. Zady, Bir el Kitabi KÜRTLER- Weþanên Doz sala 2004, rûpel
:72,80
2.
Hesenê Alê -
http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_a_html/akbal/em_ji_ku_hatin.htm
3.
Hesenê Alê -
http://www.xelkedondurma.com/dirok/dirok_a_html/akbal/em_ji_ku_hatin_2.htm
4.
Memê
Hileciki
- http://www.birnebun.com/birnneu/birn7/aksaray.htm
5.
Yusuf
Topal
- http://www.golyazibirligi.com
–Tarih
- Prof.Þakirê
Xudoyê Mihoyan-
http://www.demanu.com.tr/arsiv/18_07_2006_162sy/sir_dirokzane_kurd_mihoyan.htm
-
7.
Kemal
Tolan,
Hebûn û Tûnebûna Êzdiyan Tev Romanên Zindîne- Weþanên Dengê Êzdiyan
2000.
8.
Eskerê
Boyîk-
Êzdiyatî Fermanên reþ
Mîrzikê Zaza Rûpel:193-194
- Ji weþenen Dengê Êzîdiyan 2006
Kemal
Tolan
29.07.06