ZDIYAT HAVEYN MIROVATIYA MEZOPOTAMIYA YE BI TAYBET JI XIZNA NASNAMA GEL KURD E

Kemal Tolan

 

Dema ez bala xwe didime hinek berhemn nivsakarn Chan Kurdan, ez dibnim gelekan ji wan heta ku karbne birast gelekan j j bi xrnexwaz di derheq droka zdiya ye dema ber pit zayna Isa de nivsandine.

 

Nimne:

1.      Hinek ji drokzann Chan Kurdan dibjin: zd bermay Hurr, Mtan, Mithrazm, Mazdazm, Urart, Assur, Zerdt, Sab, Budhzmiya w.d. ne

 

2.      Hinek xr ne xwazn zdyatiy dibejn: zd ne Kurdin. zd qre Emew ne. zdiyat ji ber ola Cuhu, Mesh Musilmanan zde buye. T kitb, c warn zdiyan tne ne w.d. Armanca van kesan beluye, ku dixwazin droka zdtiy hj l bikin naxwazin yekt di nav netewa oln Kurdstan de hebe.

 

Ez dixwazim ro bi taybet li ser ax di nimna yek de, ku dibjin Urartu- Orarto yan piyn zdiyn Xaltiya ne, li gor zanebn, hi taqeta xwe k Xwed TawisMelek daye min rawestim.

 

Gelek ilimdar, droknas, erdkolog rojnamevan hene, bi dell gotinn adn droka kevn didine xwan dibjin: gotina Xalt anj Hald ji wexta dewleta Hurriyan bi taybet ji nav Xweday ola dewleta Urartu- Orarto yan t . 

 

Rast e li ser v mparatoriya Xaltiyan gelek lkoln hatine kirin, l bi dtina min tev j bi sedemn baqe baqe axlebn wan ne xwastine w mparatoriy bi kokeka Kurda ve girbidin. Li gor baweriya min end egern ne gotina wan j ev in:
1. Piraniya lkolnvanan ji milet cnar bne ne xwastine w bi Kurdtiy ve girdin.
2. Xuya ye ku km kesan ji wan haj ji kevneopn Xaltyan yn ku di nava zdiyan de h j tne parastin hebye.
3. Gelekan ji wan j ne xwastina kevnariya dn zdiyatiy kif bikin.
4. Heriqas hineka ji wan ne xwastine bi hemda xwe di berhemn xwe de bahsa desthilatdariya li zdxan Kurdstan bikin j, l gava ewan bahsa ol netewn li Mezopotamiyay kirine, ew nikarbne by bahsa rewa Kurdn zd gelek titan diyar bikin. Weha gelek ji wan mecbr mane, bahsa xesar zilma wan ern ji bo serkeftina metngehkaran, neheq zordariya di wexta destpka ola Zerdet, Yahud, Xirstiyan, Musilmanet yn wek din hatine li nava Kurdstan bela bne, her wusa bahsa zilma ah, xelfe, sultan, paa, mr, beg, wal, axa, jendirme berpirsiyarn hemu baylozxann dewletn dagirker ku li Kurdn zd kirine, bikin.
5. hwd.
Jixwe, ji ber wan kmas neheqiyn di droka me de, gelek cdat nezan j ketiye nava me Kurdn zd Musilman. Her weha h j gelek nrn an j agahdariyn ne rast li ser ch-war baweriya dn Kurda y her kevn tne belakirin. Ez bawer nakim d, ku tu kes ji me dostn me dikarbe temamiya kronolojiya droka zdiyatiy birz bike .

 

Vca ka werin em pn birnin, b k ji ilimdar, droknas, rojnamevan xrxwazn zdiyan, di lkoln pirtkn xwe de bahsa zdiyat zdiyn Xaltiyan kiriye ?.

 

Li gor gotina Etem Xemgin Kald an j Xalid kne ?

 

1.      -Ji destpka dewleta kurdn Hrr(b.z.s. 4000 k.t.) hetan ya Mtaniyan(b.z.s.1550 k.t.) heta t digje dewleta Urartu(b.z.s.835 k.t.), hem geln herem ji Xweday her mezin y bi nav Kald  bawerdikir di herem de weke bawermendn Kaldi dihatine naskirin. Lkolnvann Alman (C.F. Lehmann-Haupt W.Belck 10 k.t.) di sala 1898 de li Kela n ya ku di nava Unu Rewandiz de lewheyeke(niviteke) nivsand dibnin. Ev nivt bi ziman Kald Assur hatiye nivsandin. Ev destana bahsa diyaloga di nava Melk Kalda Ipun Xwed de buy dike. 4:58. Li ser droka dewlet kronolojiya Urartu birne li 3:124 141 bi sedan avkaniyn di Bibliyografi ya di dawiya pirtka Mirjo Salvini (10) de.

 

  1.  
    Li gor di nivsn Sumeriyan (y 2350 sal b. z. sa k.t.) de t xwankirin dibjn, heremn ku Gut l dijiyan welat (Mirovn ku ji Milyaket neba bawerdikin k.t.) bu. Evdn ku li pey v baweriy diin, ro hj di nava geln Kudstan de hene 3:44

 

3.      Li gor dell nivsn di erdkolojiya li derdora bajar Wan de hatine dtin didine xwan, nav Xweday dewleta Urartu y her mezin Kald buye.( 3:137)-

 

Li gor gotina Cgerxwn , Xalid kne ?

 

Cigerxwn pn guh dide van camran :

 

- Sdn Simt dibje: di sala 1260 ber zayn de li hawr Gola Wan miletek taze bi nav Xald hatiye xuyakirin. Nav welat wan Orarto yan j Erarat b. Ger raste nav w ji me ve nehatiye xuyakirin. L li  gora baweryeke tevay, ku nav Xweda y wan Xaldiyan b. Ji lewra pzan tarx dibjin, gereke nav v milet j Xald b dibjin, gereke ji miletn Qawqaz-Asyew b.

 

Fon Mnorosk dibje: Nav Xald di nav Orarto yan Ar de btir hatiye naskirin. Di ser p de li iyay Erarat bn ev milet Xald ye ku di sed neh ber zayn de di welat Ermenstan de dihate xuyakirin. L pa di welat Wan de dewletek li darxistin hetta bi sed e ber zayn j, her bi v nav bi nan rmet b. Bajar Xelat dib, ku ji bajarn Xaldiyan be .

 

  1.  
    Cigerxwn dibje: nav Xalidi niha buye nav end ern kurd, ku bi mran deng dane. rn Xald-Kurd, li nav Bota, Xerza di hindama Bedls de bi payedar xwe dane nandan.

 

  1.  
    Ziman Xaldiyan: B guman ji kurmanc pve titek d nizanin paytexta wan bajar Topa-Wan b. Pa meznahiya Madiyan li ser xwe kmas nedbun xwe sipardibune pismamn xwe bi hevre li dij dijmin xwe erkirine (6: 86-87)
Li gor gotina Ekrem Ceml Paa, Xalt kne ?

 

  1.  
    -Xalt di sala 1500 B.M da li Ararat Kurdistana navn  de ferweraniya Xalt serrast kir. Ferweraniya Xalt jhat, twana, hidar cengawer bu. Tospa- (Wan) paytext Xaltiyan bu. Pa ku Xalt li Araratan li Kurdistana navn bi c bn, pir ne ba xurt bn, erd xwe fireh kir, gihitin Ant Torosan milek wan xwe gihande deryay Re. ro bixwe li Kurdistan, li gelek ciyan bermayn Xaltiyan hene.

 

  1.  
    Ahmet Refq di nivsa xwe ya drok Byk Tarihi Umumi di rpel 346 de weha dibje : Ber ku Ermen li heldor Orarto- Ararat bi c bibin, hawiek din li van doran rdinit. Nav v hawi Xalt b.(7: 55-57)

 

  1.  
    Kurdn Xalt, ji Ermeniyn Penahvj ra mvan perweri yeke mezin kir. Ermen ji van qenc mihirvaniyn Kurdan pir dila bn. Dostaniyeke hja di nav bera Kurd Ermaniyan da b. Ev dostan niwazin Kurdan ew end ku Ermen Xuday Xaltiyan ku nav w HAY b ji xwe ra kir Parastek(Mabd). HAY, ano Zani, Hi, Brewer. Ermeniyan nav xwe j kir HAYK (7:231)

 

Li gor gotina Avyarov D ern Asuriya ye kevn; Tayar Tuxum ji qebla Xalid y Xaparz bn. Ev heta sala 1834 an j tev la xwe ve li jora ava Zap diman bi Kurda re yek tifaqbn. ( 9:82)

 

Li gor gotina Herodot, nav Xaltiya Alarod ye

 

1.      Herodot ji wan (Xaltiya) re digot Alarod. Alarod(Orarto,Urartu= ARARAT) nav ciy wan y 829 Ber Zayn ye. Urartu, ji yekbna hem Kurdn Sbar: Hr, Mtan, Nehr, Mk, Xalt bne. Ev di sala 612 B.Z. de gihtine Imparatoriya Med. (7:302.)

 

2.      Alarod- Urartuy li nav s enka Wan, Urmia bahra Gke de diman.(8:465(79)

 

Li gor gotina Mohemed Emn Zek Beg,  Khaldi-Xaldi y kne?
  1.  
    Khaldi-Xaldi:Renge, ku ev dewleta han ji dawiya sedsal nehemn p. z. de hate bipkhatin.

 

Kr desthilatiya v dewleta han di pla Qeral Mnwas de bi berzbna xwe ve hate bigihatin. opn dozand(erdkolojiy k.t.) li ser zinarn keleha Wan de li dorhla bajar Eliksender Pol-Kemri de vekirinn pir v Qral didin biderxistin. opn dozand li dorhla w bajar daw de opn w Qral dane bimaynkirin, mna ku Bihiston j opn Dara datin bimaynkirin. (16:109)

 

Weha dewleta Xild bes bi tenha ve li ber parastina welat kokiy Orarto de didate bikirin. Tan nemana pla Senharb bi nav deng ve j weha Xildi bi bdeng ve hatibn bimayn.

Serdariya Orarto tan pla Germiya (625 p.z. de) date bidirjkirin w hebna xwey siyas ve date biparastin. Di pit re ew demek di bin parastina dewleta Mdya de hate bijiyandin. (16:110)

 

 

2.      Xalidi- Orarto: Renge, ku ev Milet han ji demeke nenas de ji Rojhilat Asya Bik ji bona devera gola Wan hatiye bibarkirin. Ji goyn Aur nemaze dozandinn op belgeyn girday bi taybet ve ligel ern Sergon Qeral Auriy duwem de tte biderkevtin, ku sinorn v dewieta Xildi di axek de ji Jor de tan gola Koke Elksender Pol li Qefqasya de, ji Rojava de tan rbar Furat, ji Jr de tan Rewaduz aviyn rbar Zab ji Rojhilat de tan gola Urmiy dihatin bidirjkirin. Herwehaj w demek j li Jor Sur j de dayite biserdarkirin. Paytext w bajar Tospasi-Wan b. Renge, ku ew ji bal Qeral Sardors Yekem Xalid de di sala 840 p. z. de hatiye biavakirin.

 

V dewleta han di dawiya sedsal heftemn p. z. de jiber xurtbna desthilat kra Mdya serxwebna xwe date biwindakirin. Ew demek li jrdestiya wan de hate bimayn. Di daw de jiber biderkevtina desthilatiya Ermen de, yn ku ew li Rojavay welat Xalidi de hatibn birnitin, ew bi carek ve hatin biqirkirin.(16: 79)

 

 

 

Li gor gotina erefxan Bedls, nav Xalid ji kur t ?

 

  1.  
    -Ew yeka li gor gotin nivsandinn droknasan ekere zelal e, xelekn zincra bingeh koka Mrn Cezr digihjin Xalid kur Weld. (Xalid kur Weld mrek jhat bye li ba wan wisan e ku dema ji xwe re bjin em ji nesla w ne, ew d bibin eslzade p mezin bibin. erefname rpel: 494). Nav yekem bab baprn wan ku cara yek li ser text Fermanrewatiya Cezr rnitiye, bi nav Suleyman kur Xalid t naskirin.Di destpk de kesn v xanedana han n xwed paye, li ser ra Dn zdti y  .(Melek neba k.t.) dimeiyan.( 1:156 )

 

Li gor gotina C. Rojbeyan, Xalid an j Xald kne ?

  1.  
    Ez di w baweriy de me, v eret ev bi xwe ve girdaye, pavemayn Xaldiyan in ku bab paprn kevin n kurdan bn. Ev yek di v de j t dtin ku heta van dawiyan, ew li ser dn zd (Yezdan) mabn. Ev j mimkun e, nav serok ereta wan (an j nav era wan e sereke Xalt be k.t.)  p Xalid bibe (1: 494.)

 

Li gor gotina Tor, Halidi an j Xalid kne ?

 

  1.  
    - Di wexta dewleta Hurriyan de, her melkek Hurriyan ji xwedanek cde cde bawerdikirin Xwedayek netw ji bo ola dewlta wan tnebu. Pit helweandina dewlata Hurriyan, melkn Urartu yan di sala 1300 an ya ber z.sa de daw li wan baweriyn geln Hurriyan anne ji bo netewiya ola dewleta Urartu baweriya bi Xwedayek seranser y ku nav w Hald Xalt k.t. buye qebulkirine. Ev baweriya bi Hald k.t. Xwedan seranser heta sala 900 600 ber z.sa j di nav oln Kurdan de gelek bi quwetbuye.(2:18 22)

 

  1.  
    Wek t zann navek zdiya j Halidi buye. Ev nav Halidi ji Xweday dewleta Urartu  t. Weha di drok de t xwankirin ku qismek zdiya ji wexta dewleta Urartu  ya 1300 saln ber z.sa hebn e ew heta ro hj hene. Wek demn kevn didine xwan, hing di nava zdiyn Halidiya de qismek bi nav Man (oldar k.t.) hebn e ev ro hj di nava zdiyan de xwan dikin. Wan oldaran bi xra sir keramtan(Magiyan) xwe heta dema Medan parastin e.Di nava geln Medya de, ciy civata yn oldar (Magiciya- Maniyan) gelek mezin buye (2: 125) Li ser v babet manyan birne li 4: 133-140.

 

Weke ez ji lkoln nrnn van nivskar droknasn Kurdan yn li jor hatine binavkirin fahmdikim, ewan j xwastiye xwe bigihnine ser riknn ola Kurda ye her kevn. Dibnim tev j di yek nrn de didine xwan, ku gotina Xalt anj Hald ji nav Xweday dn dewleta Urartu t baweriya dn Xaltiyan  ji kevnde zdt buye.

 

Dema em li naveroka dokument, sstem, baweriyn ol mletn dewleta Urartuyan dirnin, em dibnin ji xeyn ku ziman wan, wek din gelek opn zdiyatiy di nava urf -adetn ol   dewleta Urartu de xweya dikin. Dsa gelek droknasn Cihan hene dibjin: Xweday bi nav Hald ne ten li ba padah dewleta Urartuyan proz buye, ev baweriya bi Xweday Xalt hja di dema beriya avakirina dewleta Urartuyan de j li ba evd dnn Mezopotamiya y hebuye ew hing j prozbuye. (10:39 183-193)

 

Bel, ji xwe droknasn ku droka dn zd nasdikin, ew dizann ku  zd di wan hermn dewleta Uratuyan de xwed gelek erd quweteke mezinbne. Her wusa hj di hinek qewl duayn me de xweya ye ku Mrgeha Hekariya (derdora Wan), ji ber ve ciy sed hedn zdiyan e .

Nimne:

Di d sebeqn Qewl x Ad Mra de weha t gotin:

 

x Ad xudan kerem

dahir b li erebe li ecem

*********************

dahir b li beyit fare

qesid kir hate hekare  (avk.:11:101-102)

 *****************

 

Dsa di Zargotinn zdiyan de t gotin:

 

Hekar x Ad hate har

bi r bi mertal

 

Weke ku di van zargotinn me de j hatiye gotin, zelale ku neyarn dn zd sultann Osmaniyan ,bi taybet j roma re di her dem de zd qirkirine.

Nimne :

Murtaza paa y Wan , di sala 1127 de hcm ser kela Hoab dike, l ern zdiyan y li Hoab li derdora Hoab bi tevl ar hezar siwariyn xwe ve li dij arsed pnc lekern Murtaza paa derdikevin cengeke mezin di navbna gund Canika Bedehan de dibe. Di v er de her 4000 siwariyn zdiyan 400 siwariyn leker pa tne kutin.Dure dema Ball Mehmed di sala 1128 de dibe paay Wan , ew dixwaze tola xwe ji ern  zdiyan hilne ew tevl 7000 lekern xwe ve hcm ser zdiyn di herma Abaxa bekbun dike. Lekern w kjan zdiyn digrin dikujin hem maln wan diewitnin. Demsal zivistan herder berfb. Gelek zdiyn ku xwe di nava iyan de veartibun, ew di bin berf de ji serma re dimirin. Di nava sh rojan de hem gund bajarn zdiyan dagirkirin. Di peyre Ball Mehmed paa weha digot: Armanca min ew b ku ez koka zdiyan xelazkim, l ewan em birine ser kozikn xelet. Em ne di ser Bargiri de birine ser zdiyan, hinan di bin re bi diz xeber dabune zdiyan gelek zd reviyan. L ez wan di bihar de xelazbikim.(13)

 

Ji ber ku siltann dewleta Osman , paweruyn kurd dewleta tirkan di her dem de zd qirkirine, ew qet naxwazin  meriv li tu deveran de bi rast bahsa zdiyan bikin. L dema ewan lkoln dokument li ser drok anda Wan nivsandine, ew mecbur bune bahsa zdiyan bikin.

 

Ew ro j weha dinivisnin :

  Di dema ber sala 1591 de 18 ern mezin li Wan derdora wan hebun, l bel ro ne mumkune ku meriv rast navn wan hemuyan b.

 

Hinek avkaniyan ern li derdora Wan weha birzkirine:

MAHMUDIYAN , zdiyn li derdora Hoab.
DUMBLIYN BOHT, zdiyn  li deta Sekmen

MAM REAN, li  Hoab

BAZUKI, li Erc
BRADOST, Tirgever
RUJIK, li her dever..
Era KAN : (Rei, Barav, Mendek, Bele, Kurt ev tev zdne.), (ikak, Dakur, evl, Adem, emsik, Mukr, Liv, S  arik)
Era ERTU (Herto) = (Weke Gevdan, Girav, Zirk,. )

Era DUNBL (ZAZA) = (arik, Hormik, Lolan-halt, Hat)

Era HAYDARAN, SPK(Hat), CBRAN, HASENIYAN(Halid)(14)

 

Dsa B guman ekere ye heta saln 1889-1898 an gava ku emseddn Sam pirtka xwe ya bi nav -Ansklopediya navn bi taybet- anj Kamsul-Alam li stenbul bi ziman Osmaniyan weandiye M.Emin Bozarslan ev wergerandiye Tirk her iqas ewan ne bi hemda dil xwe j bahsa hinek herem hjmara zdiyan kiribin, l zd hing j li gelek ch warn derdora wileyata Wan hebne. Birne avkan 15 li van navn di rpel: 146 Imadiye, 159 Mahmudi, 190 Sencaqa Mara, 180 Muks, 204 Ridwan, 210 Wleyeta Siirt bajarn li derdor, 230 Wileyata Wan li derdorn w, 240 li Xerzan, 243 Yezidi .w.d. de

 

Em dizanin gelek kesn ji van ern ku li jor hatine birzkirin, ji ber zilma siltann dewleta Osman, paweruyn kurd dewleta tirkan reviyane ne nava dewltn Soviyet ( Ermenstan, Gurcstan . w.d.) ew eran heta ro hj tev zdn e. Min li ser v babet, bermayn Xaltiya y ku heta roja ro bi end nimnn din j di pirtuka xwe Hebn tnebna zdiyan tev romann zindne de diyar kiriye ku zd heta sala 1914 an j di wan hermn dewleta Uratuyan de xwed gelek erd quweteke mezinbne. Ekere ye ku Piraniya kurdn Soviyet ji Tirky; Beyazd, Bitls, M, Diyarbekir, rzrm, Qers, xdr, Mardn, Wan gundn dorber wan hatine. Piraniya kurdn li Ermenstan Gurcstan kurdn zdne. 6:34  Dsa min di kitba xwe de, bi taybet ji rpel 27 heta 103 an bahsa droka rewa jiyan ern zdiyn Xalt yn ku heta ro (Gulan.2001) j hene kiriye.

 

 ro cardin dixwazim kevnariya ola zdtiy bi end sebeqn qewl afirandina dinya y  Qewl man bi i nane diyar droknas xwendevan hja bikim.

 

 Ya reb dinya heb tar

Tde tunebn mik mar

Te zind kir teze hal

nema gul j bar

Ya reb tu hostey kerm

Te vekir r dirb tar

Tu hostey her tit

Bihit kir rengeb

 

Erd ezman tnebn

Dinya fire b binb

nsan heywan j tnebn

Te xal sazkir

Di bahrade ten heb dur

Ne dmaiya, ne dmaiya

Te xaruh an ber

Nra xal peydakir

Got ruh hatine ber

Nra avan j hate der Berdewama v Qewl birne li 11: 53-58

 

Di naveroka end sebeqn v qewl li xwar de j xweya dibe ku, haveyn rd pn li Lali bi kaniya sip hatiye avtin.

 

 Ber ne rd heb, ne zmane

Ne Bahr heb, ne Binyane

Ne iya heb, ne sekane

man heb Merfate

Ew roj Kaniya Sp kir qublete

 

Ew roj Kaniya Sp kire qubleta mrane

Ji ber ne erd heb, ne ezmane

Ne iya heb, ne sikane

Da em medeha j bideyn nane  Berdewama v qewl birne li 12:74-75

 

Ez j wek ku di ilm qewl me de hatiye gotin  bawerdikim dibjim; Heta zdiyat ney rove nas kirin, droka ol mletn li Mezopotamiya y j zelal ne be.Di qewl duayn me de xwe xwe ya ye, ku zdiyat  ne ten di wexta Uratuyan de hebuye, zdiyat bingeha hem oln miletn Ar Mezopotamiy ye. Hinga ku droknas lkolnvan karibin van qewl duayn me zdiyan ba rove bikin ev ewr re tar li ser droka ola zd  rabin, d ev kevnariya ola zditiy, ya ku haveyn mirovatiya Mezopotamiya y bi taybet j ku xizna nasnama geln Kurd e zelal bibe.

   

AVKAN :

 

1.      erefxan Bedls-EREFNAME Tarxa Kurdstan ya kevn 1579-, Wergera kurmanci:ya ji aliy Zya Avci ve di sala 1998 de apa yekem a Kurmanci ji Weanxaneya Apec, wean Nr.: 129 hatiye weandin.

2.      Tor-Yezidilik ve Yezidiler. 2000 Istanbul

3.      Etem Xemgin Islamiyete Kadar Kurdstan Tarihi Cilt-1

4.      Etem Xemgin Krdistan da Dini inalar ve etkiler.

  1.  
    Ordxan Cell Cell Cell- Zargotina Kurda Para I. Moskva 1978.
  2.  
    Cgerxwn- Tarixa Kurdstan Cld.:1 Stockholm 1985
  3.  
    Ekrem Ceml Paa Droka Kurdistan bi kurtebir. ile 1995 Bruksel.
  4.  
    Herodot- Historien- Deutsche gesamtausgabe, bersetzt von A.Horneffer. Stuttgart 1955-
  5.  
    Avyarov, Osmanli-Rus ve Iran savalarinda Krtler 1801-1900. Ankara 1995 . Osmanlicadan Tercme eden : Muhammed(Hoko) Varli(Xan)
  6.  
    Mirjo Salvini- Geschichte und Kultur der Urarter- Darmsatdt:Wiss.Buchges.,1995
  7.  
    Pr Xidir Silman & Xell Cind- zdiyat, li ber ronahiya hindek tkistn ola zdiyan- 1995
  8.  
    Pr Xidir Silman- zdiyat- 1996.Dihok.
  9.  
    http://members.nbci.com/avrasya/depo1/yazma.htm,: Yazma Van Tarihinden Notlar: VANDA YEZDLERLE KANLI SAVALAR
  10.  
    http://www.folklorkurumu.org/folklora/yoreler/van/asiretler.htm,
  11.  
    M.Emin Bozarslan, Tarihteki ilk Trke Ansiklopedde Krdistan ve Krdler- Mart 2001 Istanbul, Weann Deng:51-
  12.  
    http://www.geocities.com/barzani2000/zaki/index.html,-Mohemed Emn Zek Beg, Kurtiyeke Mjwa Kurd Kurdistan -

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org