Giringiya drok nwarn zdiyan yn li herma Hesenkf

 

Kemal Tolan

 

Weke ku ji aliy raya git ve j t zann, di van end saln daw de gelek daxwiyan agehdariyn balk giring di derheq bajar, bajarvan hukumdariya li Hesenkf avakirina projeya bendava Ilisuy, ya ku li dewsa bajar me y antk pir qedm de bye lkirin, hatine weandin.

Ez j deng xwe tev wan nerazbn, nrn, bang alakiyn li ser v babet dikim dibjim, jixwe ji ber ku dagirker nijadperestn serdest tim drok li goriya berjivendiyn xwe dane nivsandin, gelek pirtkn drok j ne rast hatine tne nivsandin. Gelek xeleqn opa droka jiyan baweriya bav-kaln me Kurd(zd)an ya demn ber j ji aliy biyaniyn ku hatine ch-warn me bi dar zor dagirkirine, nijadperest serdestan ve hatine tnekirin.

Lewma niha fersenda min j zahf(pir) tne ku ez bikarbim gelek ji droka me ya ber-kevn bnime ber avan.  L, ez dixwazim niha bi alkariya zargotina me(elbet evj ne b kmas ne)ya ku vga hj di singn gelek bav-kaln me ye znd dijn de, li goriya end dokument(bi dtina min ev j ne pir kevnin) li ber avan hene zanna xwe hinek bahsa nav droka Hesenkf ya ku gelek nwarn me zdiyan j li derdora herma w hebn hj hene rawestim.

Pn em birnen yek ji droknivs me Kurday navdar, mr erefxan hukumdar Bedls (y sala 1597 an), di pirtka xwe ye erefname y de bahsa hinek ern li derdora Heskf-Hesenkf dike dibje: "Szde eiret qebleyn giring li naveya Hesenkf hene: At, Mihalb, Mihran, Becnew, eqaq, sturk, Kurdl Mezin, Kurdl Piuk, Rean, Kik, ilk, Xendeq, Suhan Bidyan (1:191).

 

Bi dtina min, ji xwe ba xwan ye ku, hing di w wext de j gelek ji wan szde ern hatine binavkirin(sturk, Rean, Cilk, Xendeq Suhan) yn zdiyan bn e hinek ji wan vga hj hene.

 

Nimne:

1 - EM BIRNIN LI REWA RA STRK YAN .

Vga jibergirtin(kopi)eke Miwra(ev di wext xwe de weke kitbeke zdiya ye dn proz dihat dtin) me zdiyan, ya ku di sala 1278 de bi destnana gelek Xasn zdiyan hatiye tomarkirin li cem min heye.

Xudan v Miwr hja Pr Xetp dibje; "era Strkiya j mird me ne. (2)

Wek din j li goriya agehdariyn min, gelek merivn ji v r niha hj li li Ermenstan Gurcsatan dijn hene. Xemgnim, di derheq ch warn wan yn ku vga l dimnin de tu malumatn min tnene. Her weha li vir bang pir lave ji nivskarn me yn li herma wan dijn dikim, ku ew van agehdariyn pwst ji me re tomarbikin bi wenin.

Bguman, ew li deverne din de j hene..

2 - EM BIRNIN LI REWA RA XENDEQ YAN:

 

Di nav zargotina me zdiyan de ciy nav warn zdiyn ji federasiyona rn Xendeqiyan hj gelek xwan ye

 

Nav Xendeq

 

Di bin v nav Xendeq de gelek l rn zdiyan hebne hene(3). Ev federasiyona rn Xendeqiyan ro hj di nav herma zdiyn Xaltiyan(4) de pir bi nav denge.

 

Ch warn v federasiyona ra Xendeqiyan j, ji ber iyay Bzr yn ku li kleka ava Heskf (Hesenkf) dest pdikin, tne heta ber pira Batman ji vir j diine ber ava em Delan(li mil rast), gund Ridwan, Kl Midwr ye.

 

Di zargotina me zdiyan de hj t gotin, heta dema petrol di sala 1934'a de li iyay Reman derneketib, tevaya Kurd zdiyan ji van war iyayn di nav herma Heskf Batman re digotine "iyay Xendeqiyan." 

 

 
Ev iyayn Xendeqiyan e

Bel, dema meriv bala xwe bide ser v wn Hesenkf, meriv dibne ku iyay Xendeqiyan li hember bajr Heskf dest pdiken.

 

Ji xwe di v iyay de vga hj Kela Virreyten(birnen li ser wne j xwan dibe ku ev ne gelek ji bajar Hesenkf dre)heye.

 

Li goriya ku zargotina me Xendeqiyan didin xwan dibjin, raste ku di wextek de gelek  unwarn me zdiyan li derdora v Kela Virreyten de j hebne. 

 

Vca, Xwed bi ten dizane ka ev kes bi nav Virreyten(y ku piy me iqas ern Xendeqiyan e), keng di v newal geliy iyay Xendeqiyan de hukumdar kiriye ?

 

T bramin, me Xendeqiyn li gund imz diman heta wan saln ku hja pirra n(ya vga) temam nekiribun, tim di dawiya demsala havn de zad-dexil( ceh, nok, genim, nsk hwd.) li ser pita ker hespan dikir dibir li Heskf difirot. Ji xwe ten di v demsal de carnan hiza ava em Hesenkf km dib meriv karb hing peya ajn li ser pita hesp-keran derbas  nava bajar Heskf bive. Hinga hza av gelek buna, kelekvanan bi kelekan meriv derbas wiyal av dikirin..

Navn hinek gundn ku di wextek de zdiyn Xendeq l diman ev in:

Baherziq ,,,    Drik,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,          Memika Pm.,,,,     Sxura
Barisil
,,,,,,,    Feqran (Pr Zeynka),,,     Mezirka ,,,,,,,,,,,,,,,, ahsim
Basork
,,,,    Gdk (Kaax) ,,,,,,,,,,,,,,,  Mirds ,,,,,,,,,,,,,,,,  ihh
Bazbt
,,,,,,   Gir Re ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,Mizare ,,,,,,,,,,,,,,  kestek
Bazwan
,,,,   Keverzo (z. Fil.) ,,,,,,,,,,,,  Qulibdor,,,,,,,,,,,,,,,, imz
Bdal
,,,,,,   Korik (z. Fil.) ,,,,,,,,,,,,,,,,, Slexer,,,,,,,,,,,,,,,,,,,Zercil (z. Fil.)
inriyan
,,    Mal Biniy ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,   Sin(Bakuft),,,,,,,,, Zwa Mran (Ziyaretb Feqr t de bn)

Ji bo ev navn gundn zdiyan yn bi Kurd, ji vir weha de j bne kufkirin wenda nebin, min lewma navn gundan yn bi Tirk ne nivsandiye.(3)

Em dizanin, niha j di destn Ezdiyan de Tapo (qoan) yn gelek gundan hene herkes j dizane ev rdan erdn k bne. L ji ber ku hem navn wan di ktukan de hatine guhastin, d zdi hew karin di rya qanunan de dawa milk talann xwe bikin.

Ev  berdewam bike

 

avkan

  1. erefxan Bedls , EREFNAME (ber arsed salan di 14.8.1597 de temam kiriye k.t.)-Tarixa Kurdistan ya kevn- Zya Avci, Apec apa yekema kormanc 1998 Swd
  1. Xudan v Miwr hja Pr Xetib e ev di sala 1270 de bi destnana gelek Xasn zdiyan hatiye tomarkirin. Orginal v niha li cem mamost thologiya zdiyatiy, hja Pr Xidir Sileyman serok Center Bingeh LALI Dihok heye.
  1. Kemal Tolan, Kitba Hebn Tnebna zdiyan Tev Romann Zind ne- Sala 2000, ji Weann DENG zdiyan.Rpel:36-68

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org